Uly ǵalym Shoqan Ýálıhanov aqqan juldyzdaı tym kelte ǵumyrynda jaqsy adamdarmen dos bolyp, olarmen aradaǵy jyly qarym-qatynasty adamzat ıgiligine qyzmet etý úshin paıdalanǵan. Orys dostary jas Shoqandy janynyń tazalyǵy, adaldyǵy úshin qatty qurmettegen. Aıtalyq, P.Semenov-Tıan-Shanskıı Shoqannyń bilim-ǵylymǵa degen qushtarlyǵyna súısinip, bylaı dep jazady: «...Damyp kele jatqan jergilikti qaıratkerlerdiń arasyndaǵy bilimge qushtar G.Potanın, Sh.Ýálıhanov tárizdi eń bir taza jandy, daryndylardyń ózderi joǵary bilimdi Peterbýrgte alýǵa umtylatyn edi».
Talantty jandar tanystyǵynyń myzǵymas dostyqqa ulasatynyna kári tarıh kýá. Shoqandy shyn nıetimen jaqsy kórip, onyń rýhanı turǵydan jetilip, shyǵarmashylyq qabiletiniń ushtalýyna, durys jol tańdaýyna dostarynyń, onyń ishinde orys jazýshysy F.Dostoevskııdiń yqpaly zor bolǵanyn ózara jazysqan hattarynan ańǵarý qıyn emes. Sh.Ýálıhanov pen F.Dostoevskıı alǵash ret 1854 jyly Ombyda, Ivanovtar úıinde tanysady. Ol kezde Shoqan 19-da, Fedor Mıhaılovıch 33 jasta bolatyn. 1856 jyly olardyń dostyǵy bekip, keshterdi birge ótkizip júrdi.
Shynaıy dostyq ult tańdamaıdy, jasqa qaramaıdy. Osy oraıda uly aǵartýshy-pedagog Y.Altynsarın men N.Ilmınskııdiń arasyndaǵy jyly qarym-qatynas tilge oralady. Ájeptáýir jas aıyrmashylyǵyna qaramastan (Y.Altynsarınniń týǵan jyly – 1841, al N.Ilmınskıı 1822 jyly dúnıege kelgen; F.Dostoevskıı 1821 jyly dúnıe esigin ashsa, Sh.Ýálıhanovtyń týǵan jyly – 1835 jyl), uly tulǵalar birin-biri jan-tánimen jaqsy kórip, birshama ýaqyt alystap ketse, saǵynyshpen qaýyshyp, dostyqqa berik ekendigin bildirip otyrǵan.
Sh.Ýálıhanovtyń zamandasy A.Vrangel «F.Dostoevskııdiń dosy – Ýálıhanov» atty esteliginde bylaı dep jazady: «... Sońǵy kúnderde kelgen kisilerdiń ishinde Dostoevskııdi kórip ketýge jolshybaı kirip shyqqan jap-jas, óte súıkimdi ofıser – qyrǵyz, Omby kadet korpýsynyń tárbıelenýshisi, Orta Ordanyń sońǵy hanynyń nemeresi Muhammed-Hanafııa Ýálıhanov esimde qaldy. Ol Dostoevskıımen Ombyda Ivanovtardyń úıinde tanysyp, onymen qatty syılasyp, jaqsy kórip ketken. Ýálıhanov asa tárbıeli, aqyldy ári bilimdi adam sııaqty kórindi. Keıinnen men ony Peterborda jáne Parıjde kórdim».
Semeıge jer aýdarylyp, ómiriniń bes jylyn osy qalada ótkizgen F.Dostoevskıı qazaqtarmen jaqyn aralasyp, olardyń salt-dástúrimen, ózindik erekshelikterimen tanysady. Uly adamdarǵa pana bolǵan Semeı týraly akademık Á.Marǵulannyń: «Semeı – uly adamdardan joly bolǵan qala. Onyń tarıhynda dúnıege júz jylda bir-aq ret qana keletin Dostoevskıı men Ýálıhanov syndy dara tulǵalardyń esimderi qaldy» dep, jazǵany bar. Osy oraıda ekeýiniń dostyǵynyń aıǵaǵyndaı saqtalǵan fotosýret asa qundy jádiger retinde kópshilikke málim ekenin aıta ketelik. Bul týrasynda fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, belgili aqyn Ádilǵazy Qaıyrbekov bylaı dep jazady: «S.Muqanovtyń jeke muraǵatynda F.Dostoevskıı men Sh.Ýálıhanovtyń qatar otyryp túsken bir fotosýreti (kóshirmesi) saqtalǵan.Onyń syrtynda «F.Dostoevkıı ı Chokan Valıhanov (1858 g., g.Semıpalatınsk) dep jazylǵan. Birin-biri saǵynyp, kórgisi, pikirleskisi kelip júretin jandar sharq uryp, qaıta júzdesýdiń amalyn izdeıdi. Buǵan Shoqannyń myna bir sózderi aıǵaq: «Semeıde sizben ótkizgen az ǵana kún maǵan unaǵany sonsha, endi, mine, sizben taǵy júzdesýdi oılap júrmin» (1856.05.12. Ombydan jazǵan hatynan). Er azamattardyń birin-biri qatty unatyp, tipti «ǵashyq» bolýy tańǵaldyrady. Sózimiz dáıekti bolýy úshin, F.Dostoevskııdiń hatynan myna bir úzikti keltireıik: «Siz meni jaqsy kóremin dep jazypsyz. Al men esh qysylyp-qymtyrylmaı-aq sizge ǵashyq bolyp qalǵanymdy jasyrmaı aıtamyn. Men eshqashan eshkimdi, tipti týǵan baýyrymdy da sizge qushtar bolǵandaı jaqsy kórmeppin. Árıne, siz meniń sezimimniń shynaıylyǵyna dálelsiz-aq senesiz, qymbatty meniń Ýálıhanovym». Shyn kóńilden shyǵyp, júrekti eljireter osynaý shynaıy sózderge tánti bolasyz.
Áý bastaǵy tanystyqtyń maǵynaly rýhanı jaqyndyqqa ulasyp, bıik maqsatqa jeteleıtinin qos uly tulǵanyń ónegesi aıǵaqtaıdy. Fedor Mıhaılovıch Shoqan dosynyń eýropasha bilim alǵan birinshi qazaq ekenin, onyń ústine taǵdyr ony tamasha adam etip jaratqanyn alǵa tartyp, az oılanyp, az tolǵanyp, alǵa umtyla berýine, iske batyl kirisýine keńes beredi. Túsinikti bolýy úshin, F.Dostoevskıı hatynyń myna bir bóligin keltireıik: « ...Siz óz qyzmetińiz týraly jáne basqa jaǵdaılarda ne isteý kerektigin suraısyz. Jumyspen aınalysýdy toqtatpańyz. Sizdiń qolyńyzda materıaldar kóp: qazaq dalasy jaıynda maqala jazyńyz. Saharanyń turmysy týraly jazsańyz, tipti jaqsy bolar edi. Bul jurttyń bárin qyzyqtyratyn jaqsy jańalyq bolar edi. Mysaly, Reseıde sahara degenniń ne ekenin, onyń mańyzyn jáne óz halqyńyz týraly jerlesterińizdiń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp aıtyp jetkizý, buǵan qosa óz Otanyńyzǵa aǵartýshy retinde qyzmet etý, orys ortasyndaǵy óz halqyńnyń joǵyn joqtaýshysy bolý qasıetti is, uly maqsat emes pe? Meniń oıymsha, istep júrgen jumystaryńyzdy tastaı kórmeńiz». Hat sońyn «Qosh bolyńyz, súıiktim, ózińizdi qushaqtap, on qaıtara súıýge mursat etińiz» degen sózdermen aıaqtaıdy.
Osyndaıda «Bulaq kórseń, kózin ash» degen qazaq danalyǵy tilge oralady. Bir múshelden astam jasqa úlkendigi bar Fedor Mıhaılovıch jas jigittiń boıyndaǵy dara qabilet, daryndy tanyp, onyń damyp-jetilýine jón siltep, baǵyt-baǵdar berip otyrady. Orystyń uly jazýshysy F.Dostoevskııdiń shapaǵatyna bólengen, ári boıyndaǵy dúleı daryny damyl tapqyzbaǵan Shoqan óz betinshe kóp oqyp, izdenýden, bilimin jetildirýden, tyń derek jınastyrýdan jalyqpady. Aıtalyq, 1862 jyly 14 qańtarda ol F.Dostoevskııge: «...Bir nemese eki jyldan soń Peterbýrgke baratyn bolamyz. Jańa kitaptarmen, jańa ıdeıalarmen qorlanyp alyp, qaıtadan ordaǵa, qyrǵyzdarǵa oralar edik...Oqıtyn esh nárse joq. Sizge ótinishim, keıin eseptesermiz, «Vremıany» jiberińiz, eger qarajatyń jetse, maǵan arnap «Sovremennıkti» jazdyryp jiberińiz», dep jazady.
«Qazaq dalasy jaıynda jazyńyz...» dep keńes bergen dosy Fedor Mıhaılovıchtiń keńesin júrek túkpirinde uıalatqan Shoqan Ýálıhanovtyń qundy eńbekteri avtordy kópshilikke áıgiledi. Dalanyń dara daryny óziniń tynymsyz izdenisi, qarymdy qareketiniń arqasynda týǵan eli, adamzat ıgiligi úshin óshpes mura qaldyrdy. Qazaqtardyń shyǵý tegin zerttep, zerdelegen ǵalymnyń «Qyrǵyz shejiresi», «Jońǵarııa ocherkteri», «Qyrǵyzdar týraly jazbalar», «Úlken qyrǵyz-qaısaq ordasynyń ańyzdary», «Abylaı», t.b. eńbekteri dúnıege keldi. Sol kezeńniń ózinde Shoqan jazbalaryna sheteldik ǵalymdar nazar aýdara bastady. Buǵan akademık Á.Beısenovanyń «Ortalyq Azııany, Qazaqstandy jáne Shyǵys Túrkistandy zertteýshi retindegi Sh.Ýálıhanovtyń ǵylymı eńbegin álemdik ǵylym biraýyzdan moıyndady» degen tujyrymy aıqyn dálel.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, tulǵatanýshy Kóshim Esmaǵambetovtiń «Qazaq halqynyń etnogenezi, ataqonysy, jer-sýynyń ejelgi ataýlary týraly Shoqan eńbekteri bolashaq urpaq úshin táýelsiz Qazaqstannyń terrıtorııalyq, etnostyq tutastyǵyn saqtap qalý jolyndaǵy asa mańyzdy tarıhı qujat bolyp tabylady» dep baǵalaýynda tereń mán jatyr. Qazaq dalasynda dúnıe esigin ashyp, jaqsy jandar shapaǵatyna bólenip, óshpes mura qaldyrǵan Shoqan Ýálıhanovtyń sol Uly dala elinde máńgi jasaı bermegi aıdaı anyq.
Bıalash SÚIINKINA,
Bilim berý salasynyń úzdigi