Jasandy ıntellekt qalaı jumys isteıdi?

Sýperkompıýterdiń kómegi orasan

Sıfrlyq da­mý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh óner­kásibi mınıstri Jaslan Mádıevtiń aıtýynsha, elimiz jasandy ıntellekt salasyn strategııalyq baǵyt retinde aıqyn­dap otyr.

– Qazirgi tańda jasandy ıntellekt salasyn júıeli damytý úshin keshendi jumys júrgizýdemiz. Eń áýeli ınstıtýsıonaldyq negiz quryldy. Atap aıtqanda, jasandy ıntellektini damytý jónindegi komıtet jumysyn bastady. Sonymen qatar 2029 jylǵa deıingi tujyrymdamany bekittik. Endigi kezekte ulttyq strategııa daıyndalyp jatyr. Bul qujat jasandy ıntellektiniń eldegi barlyq salaǵa enýin qamtamasyz etedi. Halyqaralyq tájirıbe de eskerýsiz qalmaıdy. Osy maqsatta Prezıdent tapsyrmasymen jasandy ıntellektini damytý jónindegi keńes quryldy. Keńes quramyna álemdik deńgeıdegi sarapshylar tartylyp, elimizdegi jobalarǵa baǵyt-baǵdar beredi, – deıdi mınıstr.

«Jasandy ıntellekt týraly» zań jobasy da ázirlenip jatyr. Onyń negizgi maqsaty – etıkalyq normalardy belgileý, JI ónimderin aıqyndaıtyn arnaıy tańbalar engizý, salanyń termınologııa­syn naqtylap, ári qaraı damýyna negiz bolý. Jaslan Mádıevtiń aıtýynsha, bul zań tehnologııanyń damýyna kedergi keltirmeýi kerek.

– Memleket jasandy ıntellekt ónimderin jasaýdy emes, ázirleýshilerge qajetti ınfraqurylym men jaǵdaı jasap berýdi óz mindetine alady. Iаǵnı ýnıversıtetterge, startaptarǵa, zertteý ortalyqtaryna, memlekettik organdarǵa – bárine teń múmkindik berilýge tıis. Ol úshin alpaýyt eldermen kelissóz júrgizilip, sheteldik data-ortalyqtarda otandyq «GPU»-klasterler ornalasty­ryldy. Nazarbaev ýnıversıtetimen birlesip qazaq tilinde alǵashqy iri tildik model «KazLLM» jasaldy. 70 mıllıard parametrden jáne 40 mıllıard token­nen turatyn model jeltoqsan aıynda ta­nystyrylady.

Jasandy ıntellektini damytýda adam kapıtaly – basty resýrs. Sol sebepti aldaǵy bes jylda keminde 1 mıllıon adamdy osy saladaǵy negizgi bilimmen, daǵdymen qamtý josparlanyp otyr. Onyń ishinde 500 myń oqýshy, 300 myń stýdent, 90 myń memlekettik qyzmetker, 80 myń korporatıvtik sektor ókili jáne 30 myń túrli sala mamany bar. Bul «Ai sana» dep atalatyn ulttyq baǵdarlama aıasynda júzege asady. Al Astanadaǵy EKSPO aýmaǵy tolyqtaı JI ekojúıe­sine beıimdelip jatyr. Munda halyq­ara­lyq jasandy ıntellekt ortalyǵy qurylady.

 

Bank naryǵyndaǵy beles

Jasandy ıntellekt qazir qarjy salasynda mańyzdy quralǵa aınaldy. Ol bıznes barysyn jeńildetýge múmkindik berip otyr. JI-di alǵash bolyp júıeli túrde qolǵa alǵandardyń biri – «Halyk Bank».

– Bizdiń bank­te jasandy ıntellekt kúndelikti ju­mystyń bir bó­li­­gine aınaldy. Ony jaı tehnologııa re­tinde emes, tutynýshyǵa yńǵaıly, paıdaly qyzmet usynatyn qural retinde qarastyramyz. Osy maqsatta 50-ge jýyq iri kompanııanyń top-menedjerlerine arnaıy semınarlar ótkizip, sheteldik sarapshylardyń qatysýymen JI-di durys qoldaný joldaryn kórsettik. Qazir banktiń úshjyldyq sıfrlyq strategııasy tolyqtaı jasandy ıntellektige negizdelgen. Biz ár klıenttiń qalaýy men ádetine saı qyzmet usynamyz. Bireý telefonmen sóıleskendi qalaıdy, bireý «Telegram» qoldanady. Bizdiń júıe osyny eskerip, dál sol ýaqytta, dál sol arna arqyly usynys jasaıdy. Bul – gıper­personalızasııa ádisi.

Sondaı-aq bank ishinde de úderis JI arqyly ońtaılandyrylyp jatyr. Mysaly, kod jazý, tekserý, tehnıkalyq qujattar daıyndaý – bári endi birneshe saǵatta oryndalady. Buryn bul jumys aptalap sozylatyn. Qyzmetkerlerge de JI kómektesedi. Tutynýshylardyń ómirindegi jaǵdaıyna beıimdelgen qyzmetter de bar. Mysaly, shetelge shyqqanda roý­mıng eskertýi, bala dúnıege kelgende saqtandyrý usynysy, karta merzimi bitkende qaıta shyǵarý týraly eskertý kelip otyrady, –deıdi bank ókili Narıman Muqyshev.

 

JI-agenttiń jóni bólek

Elimizde jasandy ıntellekt mem­lekettik basqarý júıesinde de keńinen qoldanylyp keledi. Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi ázirlep jatqan Ulttyq jasandy ıntellekt platformasy memlekettik qyzmetti avtomattandyrýdyń jańa kezeńine jol ashpaq. Vıse-mınıstr Dmıtrıı Mýnnyń aıtýynsha, aldaǵy eki-úsh jylda árbir otandasymyzǵa jasandy ıntellekt agenti qoljetimdi bolady.

– Qazirgi tańda ulttyq jasandy ıntellekt platformasy tájirıbelik rejimde iske qosyldy. Platformada memlekettik organdar men ázirleýshiler óz JI-agentterin qaýipsiz ortada jasap, synaqtan ótkizip, ári qaraı olardy naqty qyzmetterge engize alady. Bizdiń maqsat – 2025 jyldyń sońyna deıin keminde 50 JI-agentti iske qosý. Bul 7 mıllıonnan astam azamattyń ýaqytyn únemdeýge kómektesedi. Biz eń kúrdeli jáne jıi kezdesetin memlekettik qyz­metti saraptap, olardy jasandy ıntellekt arqyly avtomattandyrý jolda­ryn qarastyryp jatyrmyz. Qazirdiń ózinde 12 agent ­daıyn. Mysaly, «eGov» kómekshisi 75% dál jumys isteıdi. Ony mıllıonnan astam azamat paıdalanyp kórdi. Medısına salasynda dárigerdiń qabyldaýyn avtomatty túrde jazyp otyratyn júıe iske qosyldy. Sonymen qatar salyq, keden, ınves­tısııa salasyna arnalǵan kómekshiler de ázirlenip jatyr. Olar qarapaıym tilde keńes beredi. «e-Otinish»-ke kelip túse­tin ótinishterdi qarap, zańnamalyq bap­tar­dy avtomatty túrde sáıkestendiretin júıeni de engizdik. Jylyna 3 mıllıon óti­nish túsetinin eskersek, bul úlken júkte­meni jeńildetýge kómektesedi, – deıdi ­Dmıtrıı Mýn.

 

JI muǵalimdi aýys­tyra almaıdy

Jasandy ıntellekt eń kúrdeli salalardyń biri bilimge de enip otyr. Alaıda bilim berý jaı ǵana tehnologııa engizip qoıa salatyn sala emes. Munda balanyń otbasylyq jaǵdaıy, ósken ortasy, psıhologııalyq erekshelikteri sekildi faktorlar áser etedi. Sondyqtan bilim salasynyń sarapshysy Nurlan Qııasovtyń aıtýynsha, «JI bilim salasyna tóńkeris ákeledi» degen jarnamalyq urandar men startaptardyń usynǵan sheshimderine saqtyqpen qaraǵan jón.

«Bilim salasynda «JI bárin sheshedi» degen uran kóp. Biraq ashyq aıtaıyn, bul shyndyqqa janaspaıdy. Sebebi bilim salasy eń kúrdeli júıelerdiń biri. Munda ár oqýshy – biregeı tulǵa. San túrli faktor áser etken ortada bir ǵana algorıtmmen nátıjege jetý múmkin emes. Keıingi on jylda onlaın oqý, sıfrlyq platformalar engizildi. Biraq olar negizgi máseleni – bilim sapasyn jaqsartýdy sheshe almady. Zertteýlerge sensek, sıfrlyq tehnologııalar engizilgen mektepterdiń 95%-ynda oqýshylardyń bilim deńgeıi jaqsarmaǵan, kerisinshe tómendegen. Sonda biz ne úshin ınternet qosyp, qurylǵy satyp alyp ­jatyrmyz?

Men úsh basty máseleni aıtqym keledi:

Birinshi, mektepter arasyndaǵy teńsizdik. Qalalyq, aýyldyq, qazaq, orys, ulttyq mektepter arasyndaǵy alshaqtyq óte úlken. Atyraý oblysyndaǵy bir aýyl mektebiniń 8-synyp oqýshysy men eń úzdik qalalyq mekteptiń 5-synyp oqýshysy bir deńgeıde. Iаǵnı aýyl balasy úsh jyl artta keledi. Biraq bizdegi bilim saıasaty buǵan jetkilikti kóńil bólmeı otyr.

Ekinshi, fýnksıonaldy saýatsyzdyq. Túlekterdiń 60%-y aqparatty ómirde qoldana almaıdy. Olar mátindi oqyǵan­­men, logıkalyq qorytyndy jasaýǵa ıkemsiz. Qarapaıym tapsyrmany sheshýge qınalady. Bul – bolashaqta jumyssyzdar men qajetsiz mamandyqtar sany artady degen sóz. О́ıtkeni bilim tek jattaýǵa negizdelgen. Al damyǵan elderde oqytý jobalyq jáne zertteýge negizdeledi. Bizge de osy baǵytqa kóshý qajet.

Úshinshi, qarjyny tıimsiz paıdalaný. Mektepterge, ýnıversıtetterge mıllıardtap qarjy bólinedi. Biraq nátıje qaıda? Oqytý sapasy, qylmys deńgeıi, áleýmettik ómirge áseri – eshbiri ózgermeıdi. Sebebi bul qarajat jaı ǵana ıgerilip jatyr. Jasandy ıntellekt osy úsh máseleni sheshýge kómektese alady. Biraq ol úshin júıeli, dáleldengen ádis-tásil kerek. Búgingi mektep bolashaqtyń jumys naryǵyna beıimdelgen túlekterdi tárbıeleýi kerek. JI-men jumys isteý – artyqshylyq emes, qajettilikke aınalady. Biraq jasandy ıntellekt muǵalimniń ornyn baspaýy qajet. Muǵalim JI-di túsinýi, qoldanýy, modeldeýdi úırenýi qajet», deıdi sarapshy.

2029 jyldan bastap «PISA» oqý­shylardyń JI saýattylyǵyn da baǵalaı bastaıdy. Bul – elimiz úshin úlken syn. Álem elderi qazirdiń ózinde áreket etip jatyr. Mysaly, AQSh JI pánin mektep baǵdarlamasyna engizdi. Estonııa muǵa­limderdi qaıta daıarlaý boıynsha aýqymdy baǵdarlama qabyldady. Qytaı 200 mektepte JI pánin mindetti etip engizdi. Reseı baǵdarlamalaý pániniń ornyna JI men robottehnıkany oqyta bas­tady.

– Elimizde «EdTech» startaptar mektepke kire almaı otyr. Sebebi biz muǵalim eńbegin tolyq túsinbeımiz, muǵalimge qural usynbas buryn onyń jumys júktemesi men sabaqty qalaı ótkizetinin túsinýimiz kerek. Muǵalim ár oqýshyǵa beıimdep oqytady. Al JI oqýshynyń kózine qarap, túsingen-túsinbegenin seze almaıdy. Biraq JI muǵalimniń júktemesin azaıta alady. Sabaq josparyn qurastyrady, test daıyndaıdy, baǵalaý júrgizedi, qujat toltyrady.

Eń basty kedergi derek sapasy. JI sapaly ári qurylymdalǵan derekpen ǵana ju­mys isteı alady. Ákimshilik derekter men oqý derekter jıyntyǵyn óńdep, taldaı alsaq, shynaıy JI-kómekshi jasaýǵa bolady.

Elimizge jasandy ıntellektini mektep júıesine engizý úshin bes baǵytta jumys isteý kerek:

Basqarý jáne normatıvtik baza – júıeni durys retteý. Muǵalimdi damytý – qaıta daıarlaý, oqytý. Qosymsha bilim berý – «EdTech» kompanııalaryn tartý. Baǵalaý júıesin ózgertý – bes baldyq baǵalaý emes, daǵdy men nátıje ólshemi. Infraqurylym – ınternet, qurylǵy, sapaly platforma.

JI muǵalimdi eshqashan almastyrmaıdy. Ol – kómekshi. Biraq tek durys qoldanylǵanda ǵana paıda beredi. Áıtpese, bilim júıesi taǵy da sol bir sheksiz reformalardyń qurbany bolyp qala berýi múmkin, – deıdi.

Medısınany sıfrlandyrý jaıy máz emes

Jasandy ıntellekt densaýlyq saqtaý salasyna da qarqyndy engizilip jatyr. Biraq elimizde bul úderistiń óz ereksheligi bar. Sıfrlyq júıeler engizilgenimen, tıimdiligi men sapasy jıi synǵa ushyrap jatady. Sıfrlandyrýdyń shynaıy paıdasy týraly, sondaı-aq medısınadaǵy jasandy ıntellektiniń áleýeti men qazirgi qıyndyǵy jóninde «Galamat Group» holdınginiń negizin qalaýshy, dáriger ári kásipker Seıtjan Sypabekov pikir bildirdi.

– Aldyn alý sharalarynda jasandy ıntellektiniń mańyzy erekshe. Qazir bul esh talqylanbaıtyn, moıyndalǵan fakt. JI negizinde kóptegen sheshim qabyldanyp jatyr. Aıtalyq, álemdik deńgeıdegi alǵashqy otandyq JI jobasy – «Cern». Bul – elimiz­de jasalǵan, halyqaralyq medısınalyq qaýymdastyq mo­ıyn­daǵan alǵashqy JI ónimi. Degenmen eldegi sıfr­lan­dy­rýdyń qazirgi ahýaly kúrdeli. Qol­da­nystaǵy MÁMS júıesiniń máselesi sheshilmeı tur. Mysaly, siz dárigerge qaralmasańyz da,­ emhanaǵa baryp, dá­riger qabyl­da­ýynan ótip júr dep tirkelgen jaǵdaı jıi kezdesedi. Bul – júıeniń ashyq emestiginiń kórinisi.

Aýyl-aımaqtarda ahýal tipti aýyr. Aı­maqtardaǵy jaǵ­daıdy eskersek, sıfr­­landyrý nem­quraıdy túrde ǵana júrip jatyr. Jasandy ıntel­lek­tige qatysty startaptardyń 95 paıyzy bolashaqta paı­dasyz bolady. Nege? О́ıtkeni bul joba­lar arhıtektýralyq jáne qoldanbaly jaǵynan álsiz. Akselerasııadan ótken keı jobalar shyn máninde máseleni sheshpeıdi, tek kóringendi kóshiredi. Buny akselerasııalyq baǵdarlamalarǵa qatysqan kezde baıqadym.

Elimizde sıfrlandyrý boıynsha­ sheshilmegen úsh negizgi másele bar. Birinshi, dári­gerlik «ID» men biryńǵaı elektrondyq baza joq. Men hırýrg-dáriger bola tura, shetelde jolaýshyǵa kómek kórsetpek bol­ǵan­da, elektrondyq túrde «men dári­ger­min» degendi rastaıtyn qujat joq bol­ǵan­dyqtan, kómegim qabyldanbady. Iаǵnı sıfrlyq dárigerlik qujattar júıesi joq.

Ekinshiden, áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory – eldegi barlyq densaýlyq saqtaý júıesiniń negizine aınalǵan. Mysaly, bir qalada jylyna 5000 katarakta operasııasy júrgiziledi. Biraq bul 5000 operasııany kim, qandaı krıterıımen qaı klınıkaǵa beredi? Bul sheshimdi nebári 2-3 adam qabyldaıdy. Ashyqtyq joq. Al ınvestor óz qarjysyna ozyq klınıka salyp, sheteldik mamandardy oqytyp, zamanaýı jabdyq alsa da, oǵan 75-aq operasııalyq kvota bólinedi. Mundaı ádiletsizdik júıeni álsiretip tur.

Úshinshiden, jabdyq satyp alýda ashyqtyq joq. Mysaly, kompıýterlik tomografııa nemese MRT jabdyǵyn satyp alý boıynsha sheshimdi maman emes, adam qabyldaıdy. Nátıjesinde, artyq aqsha shyǵyndalyp, bıýdjet tıimsiz jumsalady. Eger JI negizindegi ulttyq regıstr jasap, ár óńirdiń statıstıkasyn naqty eseptesek, qandaı jabdyq qaı aımaqqa tıimdi ekenin avtomatty túrde anyqtap otyrýǵa bolar edi. Bul mıllıardtaǵan teńge únemdeýge múmkindik beredi.

Bizdiń maqsat – JI arqyly júıelik sheshimder qabyldaı alatyn, servıstik medısınany damytý. Biraq bul tek tehnologııamen sheshilmeıdi. Oǵan derek, ashyqtyq jáne adamı faktordy azaıtý qajet, – deıdi