Tarıhty seziný, tereńine boılaý, odan ult damýy deregin izdeý – qoǵamdyq sananyń joǵary deńgeıi. О́tkendi bilip, búgin men bolashaqty baǵdarlaýǵa bilim men bilik kerek. Bizde Qazaqstan tarıhyn karta arqyly zertteıtin mamandar tapshy. Sondaı otandyq sanaýly ǵalymnyń biri – Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Zamanaýı zertteýler ınstıtýtynyń dırektory, PhD, professor Muhıt-Ardager Sydyqnazarov. Ol memleketimizdiń kóne kartalarda jan-jaqty beınelenýi tarıhı-geografııalyq aıǵaq ekenin alǵash bolyp dáleldedi. Ǵalym pánaralyq sala aıasynda tarıh, saıasattaný, geografııa, lıngvıstıka baǵyttaryn ushtastyryp, tabysty zertteý júrgizip keledi.
M.Sydyqnazarovtyń ǵylymı zertteý jumystary elimizdiń ótkenin qaıta zerdeleýge, memlekettiligimizdiń tarıhı negizderin jańasha qaraýǵa jol ashqanyn gýmanıtarlyq sala mamandary moıyndaıdy. Bul rette ǵalymnyń kópjylǵy eńbegi tarıhı kartografııa – qazaq halqynyń saıası-geografııalyq tutastyǵyn dáleldeıtin erekshe qundy derekkózi retinde zerdeleýge baǵyttalǵan. Qazaq memlekettiliginiń tarıhı sabaqtastyǵy men álemdik deńgeıdegi tanymyn arttyrý – ulttyq sanany jańǵyrtýdaǵy mańyzdy baǵyty. Orta ǵasyrlar men jańa zaman kartalaryndaǵy Qazaq memleketiniń beınesi – ulttyń ótkenine degen aıryqsha qurmet.
Eýropa men Amerıkanyń belgili muraǵattary men ǵylymı ortalyqtarynan myńdaǵan qundy tarıhı kartalardy jınap, zertteýiniń nátıjesinde M. Sydyqnazarov XV–XIX ǵasyrlar aralyǵynda «Qazaqstannyń úzilissiz memlekettiligi» tujyrymdamasyn ǵylymı aınalymǵa engizdi. Onyń eki birdeı irgeli jumysy 2021, 2024 jyldary Brıýssel qalasynda jaryq kórdi. Olar: «Qazaqstannyń úzilissiz memlekettiligi tarıh tolqynynda. XVI-XIX ǵasyrlardaǵy eýropalyq jáne amerıkalyq kartalaryndaǵy Qazaq memleketi» jáne «Qazaqstannyń úzilissiz memlekettiligi tarıh tolqynynda. XV-XIX ǵasyrlardaǵy eýropalyq jáne amerıkalyq kartalaryndaǵy Qazaq memleketi».
Ǵalymnyń naqty kartografııalyq dálel-dáıekke negizdelgen «úzilissiz memlekettilik» tujyrymdamasy – qazaq tarıhyn zertteýde asa qundy oı-túıin dep esepteımiz. Sebebi qazaq memleketi XV ǵasyrdan beri halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan memleket retinde kóp eldiń kartalarynda kórsetilgen. Bul – burynǵy tarıhnamadaǵy dúdámal, daýly pikirlerge núkte qoıatyn, qazaq memlekettiliginiń kópǵasyrlyq tutas saıası-terrıtorııalyq damýyn aıqyndap bergen bastama. M.Sydyqnazarov zertteýlerinde ulttyq onomastıka, tarıhı leksıkologııa, etnonımder men toponımder qaıta jańǵyrdy. Ǵalym anyqtap zerttegen jádigerlerde qazaq etnonımderi men ataýlary birneshe tilde transkrıpsııalanyp jazylyp, saqtalǵan. Sondaı-aq Qazaq memleketiniń demografııasyna da qarasty málimet tapqan. Aıtalyq, 1822, 1856 jyldardaǵy fransýz kartalarynda halqymyzdyń sany 4,5 mıllıon dep kórsetilipti. Bul derek XX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaqtyń demografııalyq ósý dınamıkasyn rastaı̆dy.
Ǵalym qazaq memlekettiligine qatysty júzdegen polıtonımdi anyqtady. Sonyń ishinde, ásirese «Jete» memleketiniń ataýy men aýmaǵy jáne osyǵan qarasty avtordyń ǵylymı qorytyndylaryn jańalyq dep sanaýymyzǵa bolady. M.Sydyqnazarov qazaq memlekettiligin etnostyq biregeılik faktory retinde júıeledi, qazaq memlekettiliginiń úzilissiz táýelsizdigin naqty dáleldedi.
Muhıt-Ardager eńbekteri Qazaq memleketiniń buryn beımálim bolǵan ortaǵasyrlyq qalalaryn ashýǵa jáne olardyń ornalasqan jerlerin naqtylaýǵa óz septigin tıgizip otyr. Zamanaýı ádisterdi qoldaný arqyly avtor qazaq memlekettiligi damyǵan aýmaqtaǵy 25-ke jýyq qalalardy anyqtady (Shaı̆banshaq, Qosmaı̆, Solqanat, Masýız, Rısan, Naı̆ıam, Raýory, Barskól, Annıbı, Naı̆manorým, Lakmary, Jerúm, t.b.). Oǵan qosa qazirgi Atyraý óńirinen (Kaspıı teńizi) osy ýaqytqa deıin belgisiz Shaı̆sýre/Bahtııar shyǵanaǵyn aıqyndady.
Ǵalym Qazaq memleketiniń alty ǵasyr boıǵy úzilissiz damýyn dáleldeı kele, tarıhı tulǵalar jóninde jańa mańyzdy málimetter jáne dıplomatııalyq bastamalar jóninde qundy aqparat tapty. Mysaly, XV ǵasyrda daıyndalǵan genýıalyq álem kartasynda qazaq hany Jánibektiń sýreti men 1557–1576 jyldary Anglııada patshaı̆ym I Elızaveta saraı̆yndaǵy Qazaq memleketiniń alǵashqy dıplomatııalyq ókili Arý-Sultannyń portreti jáne osy áıel dıplomat jóninde Brıtan kitaphanasy arhıvterindegi hronıkalyq derekter.
Muhıt-Ardager Sydyqnazarovtyń zertteýleri tarıhı kartografııany jeke ǵylymı baǵyt retinde qalyptastyrýǵa yqpal etip jatyr. Bul rette tarıhı kartalar tek geografııalyq emes, saıası, dıplomatııalyq, lıngvıstıkalyq, ıdeologııalyq aqparat kózi retinde de qaralǵan. Ǵalymnyń zertteýleri tarıhı geografııaǵa, qazaq memlekettiliginiń bastaýyna, etnologııa, mádenıettaný, túrkitaný, toponımıka, onomastıka salasyna jańa serpilis ákeldi.
Búginde Eýropa ǵylymı qaýymy M.Sydyqnazarov eńbekterine jiti nazar sala bastady. 2023 jyly Fransýz Ǵylym akademııasy ǵalymdy arnaıy shaqyrtyp, arnaıy baıandama jasatty. 2024 jyly Polsha Ǵylym akademııasynyń shaqyrýymen osy eldiń ǵylymı jıyny minberinen sóılep, joǵary baǵa aldy. Ol «Qazaq memleketiniń XV-XIX ǵasyrlardaǵy Eýropa jáne Amerıka kartalary galereıasyn» Brıýssel, London, Parıj, Chıkago, San-Fransısko, Varshava, Máskeý, t.b. qalalarda tanystyrdy. Bul galereıa elimizde (Almaty, Astana, Aqtóbe, Shymkent, Kókshetaý, Túrkistan, О́skemen, Qaraǵandy, Oral) usynyldy.
Qorytyndylaı kele aıtarymyz, Muhıt-Ardager Sydyqnazarovtyń «Tarıh tolqynyndaǵy Qazaq eliniń úzdiksiz memlekettik dástúri. XV–XIX ǵasyrlardaǵy Eýropa men Amerıka kartalaryndaǵy Qazaq memleketi» atty ǵylymı eńbegi 2025 jyly A.Baıtursynuly atyndaǵy gýmanıtarlyq ǵylymdar salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyn alýǵa tolyq laıyqty dep sanaımyz.
Tuıaqbaı Rysbekov,
QR UǴA qurmetti múshesi,
Áset Tasmaǵambetov,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor