Aqtóbe oblysynda 2024 jyly qazynanyń 16,9 mlrd teńgesi ıgerilmepti. Ekonomıka basqarmasynyń basshysy Nurjan Maqsattyń túsindirýinshe, respýblıkalyq bıýdjettiń qolma-qol aqsha baǵyttaý shotyndaǵy qarjy jetispeýshiligine baılanysty 9,6 mlrd teńge aýdarylmaı qalǵan: «Aýyl amanaty» jobasynyń 8,6 mlrd teńgesi men jastar kásipkerligin damytýǵa arnalǵan 912 mln teńge kólemindegi bıýdjet nesıesi túspegen. Sondaı-aq áleýmettik mańyzy bar taýarlar tizimindegi arzan baǵadaǵy qantty jetkizbekshi bolǵan josyqsyz merdiger 1,2 mlrd teńgeni ıelenip, ónimdi ákelmegen. Igerilmegen somanyń ishinde Ulttyq qordyń 136 mln teńgesi, respýblıkalyq bıýdjettiń 15 mln teńgesi, Úkimet rezerviniń 417 mln teńgesi jáne jergilikti bıýdjettiń 6,7 mlrd teńgesi bar. Respýblıkalyq bıýdjetten jáne Ulttyq qordan Aqtóbe oblysyna bólingen nysanaly transferttiń 1,1 mlrd teńgesi keri qaıtarylypty.
Qazyna qarjysyn ıgermegen aýtsaıderler tiziminde jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl basqarmasy, qurylys, sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasy (1,9 mlrd tg), energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq basqarmasy (6,624 mlrd tg) tur. Ekonomıka basqarmasynyń taldaýyna qaraǵanda, qarjy ıgerilmeýiniń negizgi sebepteri – respýblıkalyq bıýdjetten aýdarylatyn nysanaly transfertterdiń kesh túsýi, merdigerdiń jumysty merziminde aıaqtamaýy jáne atqarylǵan jumys aktileriniń bolmaýy, tapsyrys berýshi men oryndaýshy arasynda kelisimshart mindettemeleriniń ýaqtyly qabyldanbaýy, aǵymdaǵy jumys tólemderiniń naqty kórsetilgen qyzmet túrlerine ǵana júrgizilýi.
2024 jyly jergilikti bıýdjetke 604,3 mlrd teńge túsim túsken. Oblystyq bıýdjettiń kirisi – 555,2 mlrd teńge, shyǵysy – 616,8 mlrd teńge. Byltyr bıýdjettik baǵdarlamalardy iske asyrýǵa 633,7 mlrd teńge qaralsa, sonyń ishinde oblystyq bıýdjettiń 25%-yn quraıtyn damý bıýdjeti 156,3 mlrd teńgege teń. Damý bıýdjeti aıasynda 94,8 mlrd teńgege 293 ınvestısııalyq joba iske asyryldy. Osy kózden mektep, balabaqsha, aýrýhana, jol, ınjenerlik-kommýnıkasııalyq jeli, turǵyn úı qurylysy men kúrdeli jóndeý, qorshaǵan ortany qorǵaý is-sharalary, sport, mádenıet salasynyń is-sharalary josparlanady. Soǵan qaramastan, Damý bıýdjetindegi 88 maqsatty ındıkatordyń 15-i oryndalmaǵan.
2024 jyly salyq bereshekteri 2023 jylmen salystyrǵanda 2,9 ese tómendep, oń nátıje kórsetti. Kiristerdiń eń joǵarǵy úlesi – transferttik túsimder. Eger ótken jyly respýblıkalyq bıýdjetten 388,8 mlrd teńge (kiristiń 72,1%-y) transfert tússe, bıylǵa transfert 318 mlrd teńge dep josparlanǵan.
Oryndalmaǵan jobalardyń kóbi – ýaqytynda salynbaǵan áleýmettik nysandar, «saqaldy qurylystar». Áleýmettik nysan qurylysy kelesi jyldarǵa sozylyp ketse, qurylys materıaldary aı saıyn qymbattap jatqan tusta, bul da qosymsha shyǵynǵa ákeledi. Bólingen qarjy jetpegen soń qosymsha qarjy kózderin izdeýge týra keledi. Sapasyz salynǵan úıler, mezgilinde aıaqtalmaǵan nysandar úshin bas merdigermen birge jobalaýshylar men syzbadaǵy ıdeıanyń oryndalýyn qurylys alańynda tekseretin avtorlyq baqylaýshylardan da qatań suranys bolýǵa tıis. Alaıda jobalaýshylar nysanǵa bólingen somadan úlken kólemde qarjy alyp otyrsa da, jaýapqa tartylmaıdy.
«Investısııalyq jobalardy jetkiliksiz qarjylandyrý nemese bólingen qarajatty keri qaıtarý derekteri kezdesedi. Máselen, qalanyń kommýnaldyq jeliler qurylysy men qaıta jaraqtandyrýda osyndaı kemshilikke jol berildi. Negizi, mundaı jobalardy aldyn ala jan-jaqty taldaý negizinde ǵana qolǵa alý kerek. Bizde taldaý, aldyn ala saraptaý jaǵy kemshin», deıdi depýtat Boran Izbasov.
Oblys ákimi Ashat Shaharovtyń aıtýynsha, bıýdjet qarjysyn únemdeý boıynsha 30 mlrd teńgege jýyq qarjy qysqartylsa da, óńirdiń strategııalyq damýyn aıqyndaıtyn – Damý bıýdjeti sol kúıinde qaldy.
«Ásirese joldardy jóndeýge qarjyny kóbeıttik. Soǵan qaramastan, keıbir bıýdjettik baǵdarlamalar arasynda tıimsiz josparlaý joıylmaı otyr. Máselen, aýyl sharýashylyǵy salasynda 8,653 mlrd teńge tıimsiz paıdalanylǵan. 2023 jyly «Aýyl amanaty» baǵdarlamasymen bólingen 3,5 mlrd teńge jeńildetilgen nesıe qarajaty ıgerilmegen. 24 mlrd teńgeniń jobasy tıimsiz josparlanyp, 16 mlrd teńge tıimsiz paıdalanylǵan. Osy jaǵynan ár depýtat baǵdarlamalarǵa bólinetin qarjyny bekiter aldynda tereń taldaý júrgizgeni jón. Maqsatsyz shyǵyn bolsa qysqartý kerek», deıdi.
Aımaqta qazyna qarjysyn ıgerýde osyndaı túıtkildi máseleler týyndap jatyr. Joǵarǵy aýdıtorlyq palatanyń qorytyndysyna sáıkes, Aqtóbe oblysy bıýdjet qarjysyn ıgerýge qatysty shektik 50 upaıdyń 46,5-in alǵan.
Aqtóbe oblysy