Tabıǵattyń injý-marjany Ile Alataýynyń eń kórikti aımaǵy Almaty memlekettik tabıǵı qoryǵyna tıesili. Qoryq 1931 jyly mamyrda Kishi Almaty ózeni aımaǵynda uıymdastyrylǵan. Sodan beri jan pendeniń esh sebepsiz topyraǵyn basyp, gúlin úzýge tyıym salynǵan tabıǵı qoryq aýmaǵy Soltústik Tıan-Shannyń ortalyq bóliginde, teńiz deńgeıinen 1200–5017 metr bıiktikte, jalpy alqaby 71700 gektardy quraıtyn Talǵar, Esik aýdandaryn alyp jatyr.
Qoryqtyń shyǵysy men batysyn, soltústigin «Ile Alataýy» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵy jarty aı tárizdi qorshap tursa, ońtústigi «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı parkimen shekaralas. Aýmaǵy boıynsha álemde 9-orynda turǵan qoryqtyń negizgi maqsaty – Soltústik Tıan-Shan taýynyń ortalyq bóligindegi tabıǵı birlestikterdi, ósimdikter álemi men janýarlar dúnıesin qorǵaý men saqtaý, tabıǵı damý zańdylyqtaryn zertteý. Búginde Almaty qoryǵyndaǵy janýarlar men ósimdikter dúnıesi tolyq esepke alynǵan.
2020 jyly 28 qazan kúni IýNESKO baǵdarlamasynyń «Adam jáne bıosfera» halyqaralyq úılestirý keńesiniń 32-sessııasynyń otyrysynda Almaty memlekettik tabıǵı qoryǵy óziniń biregeı relefi, ásem tabıǵaty men baı bıoártúrliliginiń arqasynda IýNESKO-nyń dúnıejúzilik bıosferalyq qoryqtar tizimine endi.
«Ǵylymı zertteýler men monıtorıng jumystaryn júrgizetin ǵylym bóliminde bes adam, bólim basshysy men úsh ǵylymı qyzmetker, bir zerthanashy qyzmet etedi. Ǵylymı qyzmetkerler zertteýdi negizinen ornıtologııa, terıologııa, botanıka syndy úsh baǵytta júrgizedi. Qoryq aýmaǵynda sırek kezdesetin nemese joıylyp ketý qaýpi tóngen ósimdikter men janýarlardy qorǵap, saqtaý, olardy zertteý – qoryq qyzmetkerleriniń negizgi mindeti. Qoryq tabıǵaty óte baı, ósimdikter əlemi men janýarlar dúnıesi alýan túrli. Ýaqyt ótken saıyn tabıǵı qoryqtaǵy ósimdikter əlemi men janýarlar dúnıesi ózgeredi, jańarady. Mine, osy bıoərtúrlilikti zertteý ǵylym bólimine júktelgen», deıdi qoryqtyń ǵylym, aqparat jáne monıtorıng bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, terıolog Amanbol Saılaýhanuly.
Qoryq aýmaǵyndaǵy joǵary satydaǵy ósimdikterge, múkterge, qynalarǵa, sańyraýqulaqtarǵa túgendeý jumystary júrgizilip, qosmekendiler men baýyrymen jorǵalaýshylardyń, qustardyń, sútqorektilerdiń, omyrtqasyzdardyń jekelegen toptarynyń tizimi jasalǵan. Qoryq qurylǵaly beri «Tabıǵat jylnamasy» júrgiziledi.
Qoryq aýmaǵyna 2012 jyldan bastap sheteldik ǵalymdar fototuzaqtar ornatty. Bul turǵyda ǵylymı qyzmetkerler óte aýqymdy jumys atqardy. Fototuzaqqa qar barysy tuńǵysh ret túsip, tyń derekter jınaldy. Mamannyń pikirinshe, barlyq ań bir soqpaqpen júredi eken. Sol sebepti, qar barysy, sileýsin, aıý, qasqyrdyń da fototuzaqqa ilingen sátteri bar.
«2019 jyly Birikken Ulttar Uıymynyń Qazaqstandaǵy ókili Damý baǵdarlamasy boıynsha erekshe qorǵalatyn aýmaqtarǵa 25 fototuzaq bergen. Osy 6 jyl aralyǵynda 20-sy jumys istep tur. Beseýi isten shyqty. Qoryq aýmaǵynda aıý men qar barysy fototuzaqtardy syndyrady. Bıylǵy kóktemde qar barysy eki alanymen fototuzaqty búldirip tastady. Olar túnde janatyn ınfraqyzyl sáýlege jaqyndaıdy. Maral, taýeshki syndy ańdar ıiskeleıdi, biraq tıispeıdi. Sileýsin óte saq bolady. Kelip qaraıdy, jaqyndamaıdy. Barys pen aıý bolsa tyrmalap, qıratady. Batareıalaryn túsirip tastaǵan. Jaǵalasyp jatqan qozǵalystary fototuzaqqa túsip qalǵan», deıdi qoryq qyzmetkeri.
Qoryqtyń alys jatqan shatqaldaryna fototuzaqtar qyrkúıek-qazan aılarynda ornatylyp, kelesi jyldyń səýir-mamyr aılarynda jınalady. Osy kúnge deıin fototuzaqqa ilbis (qar barysy), Tıan-Shan qońyr aıýy, Túrkistan sileýsini, taý sýsary, qasqyr, túlki, qaban, borsyq, sur sýyr, Sibir taýeshkisi, maral, Sibir eligi, búrkit, saqaltaı, qyrǵı, kúıkentaı, kókqus, Gımalaı ulary, kekilik túsken. Bul qurylǵylardyń kómegimen alynǵan məlimetter ǵylymı maqalalar men eńbekter əzirleýde úlken ról atqarady. Zertteýler nətıjesinde janýarlardyń meken etý aımaqtary, minez-qulyq erekshelikteri men ekologııalyq jaǵdaıy týraly qundy aqparattar jınalyp, olardy saqtaý, qorǵaý is-sharalary kúsheıtiledi.
«Qar barysynyń ekologııalyq monıtorıngi» taqyryby boıynsha zertteý júrgizip kele jatqan Amanbol Saılaýhanuly qar barysy búkil álemdegi mysyq tuqymdastar ishindegi taýdyń bıik beldeýin meken etetin jalǵyz túri ekenin atap aıtty. Onyń paıymdaýynsha, qoryq aýmaǵynda 30-dan astam qar barysy, 40-qa taıaý qońyr aıý bar.
Almatydan 25 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan qoryq aýmaǵynda 3 ekologııalyq soqpaq iske qosylǵan. Olardyń árqaısysyna shamamen jylyna mamyrdan bastap qar túskenge deıin 1200 adamnyń kirýine ǵana ruqsat etilgen.
Qoryq aýmaǵynda 10 qyzmettik úı ornalasqan, 22 ınspektor 71700 gektardy 17 aınalym boıynsha kúzetip, tabıǵat baılyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa eńbek sińirip keledi. Tabıǵat saqshylary qyzmettik kólik, at, fotoapparat, dron syndy qajetti qurylǵylarmen qamtamasyz etilgen.
Almaty tabıǵı qoryǵynyń keńse úıindegi erekshe mýzeıdiń iske qosylǵanyna 60 jylǵa taıaǵan. Búginde aýmaǵy 120 sharshy metr mýzeıde 3028 eksponat qory saqtaýly. Olar 2357 túrdi quraıdy. Sonyń ishinde 42 sırek túr elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen. Mýzeıdegi janýarlardyń tulyptaryn tájirıbeli taksıdermıster daıyndaǵan. Eksponattar hımııalyq zattarmen turaqty óńdelip turatyndyqtan, bastapqy qalpynda saqtalyp keledi.
Mýzeıdi tamashalaýǵa keletinderge ekologııalyq aǵartý bóliminiń mamandary jaratylystaný, bıologııa, ekologııa, tabıǵatty qorǵaý pánderi boıynsha taqyryptyq dárister oqıdy, eksponattardyń tarıhymen, olardyń erekshelikterimen tanystyrady. Qar barysynyń eptiligi, qońyr aıýdyń qaýiptiligi, sileýsinniń saqtyǵy, tipti salmaǵy nebári 3 gramdyq qurqyltaıdyń qolǵap tárizdi uıasyn jyl saıyn jańalap turatyn eńbekqorlyǵy estigen jandy tańyrqatpaı qoımaıdy. Olardyń tirshilik etý erekshelikteri týraly da osy mýzeıden jan-jaqty maǵlumat alýǵa bolady.
Almaty oblysy