Konstıtýsııa qundylyǵyn qorǵaý – ortaq mindet

Búgingi Konstıtýsııa adam qu­qyq­tarynyń jalpyǵa birdeı deklara­sııa­synyń, azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń, sondaı-aq ózge de adam quqyq­taryna qatysty konvensııalardyń ere­je­lerine tolyq saı keledi. Iаǵnı otyz jyl ishinde Qazaqstannyń konstıt­ý­sııa­lyq-quqyqtyq júıesi kezeń-kezeńi­men jetildirilip, negizgi baǵyttary jańar­tyldy, jeke adamnyń quqyǵy men bos­tandyǵyn qorǵaý tetikteri kúsheıtildi.

Konstıtýsııanyń tereń quqyqtyq máni men qoǵam qurylymyndaǵy zańna­malyq jáne uıymdastyrýshylyq ózge­ris­terdi birizdi júzege asyrý qabileti, memlekettik basqarýdy jańǵyrtýdaǵy róli men memleket pen qoǵamdy jan-jaqty jańartýdaǵy sheksiz áleýeti jyl ótken saıyn ómirsheńdigin dáleldep keledi.

2022 jyly Memleket basshysy ­Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen kon­stıtýsııalyq reforma júrip, ádi­let­ti, qýatty Qazaqstandy qurý joly­na bet­burys jasadyq. Iаǵnı 2022 jyl­dyń 5 maý­­symynda ótken respýblıkalyq ­refe­rendýmda Qazaqstan halqy óziniń tańda­ýyn jasap, Konstıtýsııaǵa ózge­rister men tolyqtyrýlar engizýdi qol­dady. Bul qadam búkil halyqtyń daýys berýimen mańyzdy memlekettik she­shim­­derdi qabyldaý dás­túrin de qalyp­tas­ty­ryp, jańa saıası mádenıettiń negizin qalady.

Memleket basshysynyń konstıtýsııa­lyq reforma jasaýy eldiń damýyna jańa serpin berip qana qoımaı, qoǵamdy odan ári jańǵyrtýǵa jáne memlekettiń saıası-quqyqtyq beriktigin nyǵaıtýǵa negiz qalap, zań ústemdigin ornatyp, jalpyǵa ortaq tártipti saqtaýǵa dańǵyl jol saldy. Sondaı-aq Konstıtýsııanyń memleket pen azamattyq qoǵam arasyndaǵy basty úılestirýshi retindegi rólin arttyra tústi. Jańa reformanyń tarıhı mańyzdylyǵy men saıası-quqyqtyq qundylyǵyn buqara da tereń túsindi.

Konstıtýsııalyq reforma nátı­jesin­de Zańnyń 33 babyna tolyqtyrýlar engi­zi­lip, Ata zań mátininiń úshten bir bóligi­ne ózgerister engizildi. Bul Konstıtý­sııa mazmunynyń júıeli jańartylǵanyn aıǵaqtaıdy.

Reforma barysynda memlekettik bas­qarýdyń barlyq úlgisin jetildirýge baǵyttalǵan ınstıtýsıonaldyq ózgeris­ter, bılik ókilettikterin qaıta bólý, onyń ishinde Parlament rólin kúsheıtý, halyqtyń memleketti basqarýǵa qatysýyn keńeıtý sekildi bastamalar júzege asyrylyp, memlekettik bılik júıesi «kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyna sáıkes jańartyldy.

Reforma Ata zańǵa quqyqtyq memle­kettiń qundylyqtaryn qorǵaý­dyń turaq­ty ınstıtýttaryn engizip, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyq­tary men bostan­dyqtaryna kepildikter berý júıesin anaǵurlym nyǵaıta tústi. Sonyń biri – Konstıtýsııalyq sottyń qaıta qurylýy. Qazir el azamattary óz konstıtýsııalyq quqyqtaryna qatysty máseleler boıynsha Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı júgine alady. Búgingi tańda Konstıtýsııalyq sotqa ótinishterdiń basym bóligi qarapaıym azamattardan túsýi bul ınstıtýttyń halyq úshin asa qajet ekenin bildiredi.

Adam quqyqtary jónindegi ýákil ıns­tıtýty da konstıtýsııalyq már­tebege ıe. Ol Ata zańǵa sáıkes azamattardyń bu­zylǵan quqyqtary men bostandyqta­ryn qalpyna keltirýde járdemdesýge mindettelgen.

Sondaı-aq konstıtýsııalyq reforma aıasynda ólim jazasy túbegeıli jo­ıylyp, qylmystyq saıasatty izgilen­dirý jolyndaǵy mańyzdy qadam jasaldy. Osy­laı Konstıtýsııa adamnyń ómir súrý quqyǵyn sózsiz eń joǵary qundylyq retinde bekitti.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen júrgizilgen konstıtýsııalyq reforma prokýratýra qyzmetiniń konstıtýsııalyq negizderi­niń damýyna da jańa serpin berip otyr. Prokýratýra qyzmetiniń quzyreti kon­s­tı­týsııalyq zańmen rettelip, Bas proký­ror­ǵa Konstıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵy berildi. Buryn prokýratýra zań­dardaǵy Konstıtýsııaǵa qaıshy keletin jekelegen normalardy anyqtaǵanymen, Konstıtýsııalyq Keńeske tikeleı júgine almaıtyn. Endi Bas prokýror mun­daı aktilerdi Konstıtýsııalyq sottan daý­laýǵa tolyq quqyly. Budan basqa, Bas prokýror konstıtýsııalyq baqylaý organdaryna Konstıtýsııa normalaryn res­mı túsindirý jáne halyqaralyq sharttardy olar ratıfıkasııalaǵanǵa deıin tekserý týraly ótinish jibere alady.

Qazirdiń ózinde Konstıtýsııalyq Sot at­qarýshylyq is júrgizýdegi sot pen pro­kýratýranyń, sondaı-aq qylmystyq proseste prokýratýra men tergep-tekserý or­gandarynyń fýnksııalaryn ajyratý má­seleleri jóninde ótinishterimizdi qarady.

Bas prokýratýra Konstıtýsııalyq Sot­qa sýdıalardyń suraýlary boıyn­­sha ártúrli materıaldardy, onyń ishin­­­de taldamalyq sıpattaǵy qujat­tar­dy, konstıtýsııalyq is júrgizý máse­le­leri bo­ıynsha qorytyndylardy, qada­ǵa­laý tekserýleriniń nátıjelerin, statıstı­ka­lyq jáne basqa da derekterdi joldaıdy.

Prokýrorlar sondaı-aq Konstıtý­sııalyq sottyń túpkilikti sheshimderiniń oryndalýyna belsendi qatysady. Osy maqsatta biz 35 myńnan asa qylmystyq isti, 13 myńnan asa azamattyq isti jáne 45 myńǵa jýyq ákimshilik quqyq buzýshylyq isin zerdelep, tıisti sharalar qabyldadyq.

Mysaly, Konstıtýsııalyq sottyń aza­­mattardyń jekelegen sanattaryna zeı­netaqy tóleýdi toqtatý máselesine qatysty normatıvtik qaýlysyn oryndaý úshin prokýrorlar sot aktilerin qaıta qaraýǵa jáne olardyń konstıtýsııa­lyq quqyqtaryn qalpyna keltirýge qol jetkizdi.

Konstıtýsııanyń 83-babynda pro­kýra­týranyń memleket atynan el aýma­ǵynda zańdylyqtyń saqtalýyna joǵa­ry qadaǵalaýdy júzege asyrý, sotta mem­le­kettiń múddelerin bildirý jáne memleket atynan qylmystyq qýdalaýdy júrgizý fýnksııalary kórsetilgen. Bul qaǵıdalar prokýratýraǵa zań ústemdigin qamtamasyz etýde belsendi ról júkteıdi.

Prokýratýra Konstıtýsııamen júk­telgen mindetterdi iske asyrý úshin qo­ǵamdyq qatynastardyń túrli salasy – qylmystyq, azamattyq-quqyqtyq, áleý­mettik-ekonomıkalyq baǵyttarda, ásirese eńbek, bilim berý, densaýlyq saqtaý, zeınetaqymen qamsyzdandyrý jáne áleýmettik qoldaý salasynda quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý jáne quqyqtardy qalpyna keltirý boıynsha sharalardy júzege asyryp jatyr. Jyl saıyn prokýrorlardyń júrgizgen jumysynyń nátıjesinde myńdaǵan aza­mattyń quqyqtary qorǵalyp, qalpyna keltiriledi.

Mysaly, bıyl prokýrorlardyń tikeleı aralasýymen shamamen 2 mlrd teńge mólsherinde jalaqy boıynsha qa­ryzdar óndirildi, 2 myńǵa jýyq balalar úıiniń tárbıelenýshileriniń turǵyn úıge qol jetkizý quqyǵy qalpyna keltiril­di, olardyń 675-i páter aldy, 4,5 myń­nan asa erekshe qajettilikteri bar bala­nyń quqyǵy qorǵaldy. Prokýrorlar­dyń zańdylyqty qamtamasyz etý jóninde júrgizgen jumystarynyń nátıjeleri baspasóz betterinde turaqty túrde jarııalanyp keledi.

Prokýratýra organdarynyń qadaǵa­laýyndaǵy mańyzdy baǵyttardyń biri – kásipkerlik qyzmettiń konstı­týsııa­lyq negizderin qorǵaý. Bul baǵytta da jumys qarqyndy júrip jatyr. Máselen, 2025 jyly prokýrorlar mem­le­kettik organdardyń 2 myńǵa jýyq zańsyz baqy­laý is-sharalaryn toqtatyp, 285 shekteý sharasynyń kúshin joıdy, 800-ge jýyq laýazymdy adam jaýapqa tartyldy. Sondaı-aq prokýratýra ınvestısııalyq jobalardy súıemeldep, ınvestorlarǵa quqyqtyq qoldaý kórsetti. Jyl basynan beri myńǵa jýyq ınvestor osyndaı kómekke ıe boldy.

Búgingi tańda prokýrorlar qylmystyq proseste zańdylyqtyń saqtalýyna da erekshe nazar aýdaryp keledi. 2021 jyly engizilgen úsh býyndy model qylmys­tyq jaýaptylyqqa tartylǵan adamdardyń konstıtýsııalyq kepildikteri – zań men sot aldynda barshanyń teńdigi, ádil sot tóreligine qoljetimdilik, óz quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, bilikti zań kómegin alý, jeke bostandyq pen der­bestiktiń kepildigi, kinásizdik prezýmpsııa­sy jáne basqa da quqyqtaryn tıimdi iske asyrýǵa múmkindik beredi.

Osy kezeń ishinde prokýrorlar 1,8 mln-nan asa prosestik sheshimdi zerdelep, 130 myńnan asa zańsyz qaýlynyń kúshin joıdy, 13 myń adamdy negizsiz qýdalaý toq­tatyldy.

Úsh býyndy model sheńberinde prokýratýra organdary Memleket basshysy­nyń tapsyrmalaryn oryndaý úshin bız­nes ókilderiniń qylmystyq jaýapty­lyq­­qa zańsyz tartylýyna jol bermeý, qy­symdy azaıtý jáne kásipkerlerge qa­tysty qylmystyq saıasatty qaıta qaraý baǵy­tynda júıeli sharalar júrgizip keledi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ­­2­022 jylǵy mamyrda bıznes ókilderi­men ­kez­­­desý barysynda Bas prokýratýraǵa kásip­ker­likti negizsiz qylmystyq qýdalaý­dan qorǵaýdy kúsheıtý jáne tıisti zańnama­lyq túzetýler ázirleý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Bul tapsyrmalardy iske asyrý úshin Bas prokýrordyń 2022 jylǵy 2 qyrkúıektegi Nusqaýymen ekonomı­ka­lyq quqyq buzýshylyqtar boıynsha is­ter­di tirkeýge shekteýler bekitildi. Budan bas­qa, bıznes ókilderiniń quqyqtyq qor­ǵa­lý deńgeıin arttyrý úshin 2024 jylǵy­ 5 shildedegi Zańmen jekelegen ekonomı­ka­­lyq quqyq buzýshylyqtar qylmys­tyq ­sıpat­­tan aryldy, sondaı-aq osyndaı bir­qa­tar qylmysqa qatysty jazalar jeńil­de­tildi. 2025 jylǵy 16 shildedegi zańmen ­sot­­qa deıingi tergep-tekserý kezeńinde bız­­nesti qorǵaý talaptary qylmystyq-pro­ses­tik zańnamaǵa engizildi. Osy zańnama­lyq jáne uıymdastyrýshylyq sharalar­dyń nátıjesinde bızneske qatysty qylmys­tyq isterdiń sany birneshe ese qysqardy (2021 jyly – 1 553, 2024 jyly – 406). ­Bıyl bul úrdis (osy jyldyń 7 aıynda – 145) jalǵasady.

Jalpy, prokýratýranyń quqyq qor­ǵaýdaǵy baǵyty eldegi zańdylyq pen qu­qyqtyq tártipti nyǵaıtýdy kózdeıdi. Bul oraıda Memleket basshysy jarııala­ǵan Konstıtýsııanyń rýhy men murattaryn aıǵaqtaıtyn «Zań men tártip» qaǵıdatyn júzege asyrý prokýratýranyń da bas­ty mindeti dep bilemiz. Jahandyq syn-qaterler men qarqyndy ózgerister bolyp jatqan kezeńde Zań men tártip» qaǵıdaty elimizdiń qarqyndy damýyna jol salyp, ıdeologııamyzdyń tuǵyry bolýǵa tıis. Bul maqsatqa jetýimizge memlekettik sektor ókilderi, qoǵamdyq uıymdar men belsendi azamattar atsalysyp, qoǵam úshin baǵyt-baǵdar berip, turaqtylyqty qamtamasyz etýge jáne bılik ınstıtýttaryna senim men qurmettiń qalyptasýyna kómektesýge tıis. Biz sonda ǵana qoǵam sanasynda Konstıtýsııa normalardyń ómir­lik qajettiligin sezindirip, Konstıtýsııa­nyń máni men qundylyǵyn azamattar­dyń neǵurlym aıqyn túsinýine qol jetki­ze­miz. Bul qadam eldegi zańdylyq pen tár­tiptiń nyǵaıýyna da yqpal etedi. Iаǵnı osy­laı tıimdi memlekettik basqarý, ádil sot tóreligi, quqyq qorǵaý qyzmetine jáne qoǵamnyń kemel quqyqtyq sanasyna negizdelgen Konstıtýsııa men zań­dar­dyń úılesimdi áreketi nátıjesinde adam jáne adamnyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etetin quqyq­tyq ekojúıe qalyptasady.

Túıindeı aıtqanda, el aýmaǵyndaǵy zańdylyqty saqtaý, Konstıtýsııa men zańdardyń talaptaryn oryndaýy – eli­mizdegi ár azamattyń paryzy. Osy qasıetti paryzdy óteý arqyly biz el azamattary­nyń quqyqtaryn, bostan­dyqtaryn, ar-ojdany men qadir-qasıetin qurmetteýge qol jetkizemiz. Azamattarynyń bostan­dyq­tary men ar-ojdany qorǵalatyn qo­ǵamda konstıtýsııalyq qaǵıdattar qoǵam qaýipsizdigin nyǵaıtýdyń, jeke tulǵa­nyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý­dyń ózegine aınalady.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev árbir azamattyń quqyǵy qorǵala­tyn, memlekettiń qamqorlyǵyn barsha jurt sezinetin qýatty ári órkenıetti mem­leketti qurýǵa bar kúsh-jigerin sarp etip jatyr. Bul oraıda qalyptasqan konstı­týsııalyq tártipti qorǵaý jáne Prezıdent aıqyndaǵan strategııalyq baǵyttardy ilgeri jyljytý – bizdiń ortaq mindetimiz.

Berik ASYLOV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrory