«Gospodın»

Júıriktigimen tanylǵan, el aýzyna ilikken, talaı alaman báıgede aldyna qara salmaǵan sáıgúlikti nemese ıesin qıyn sátterde jaýǵa qaldyrmaı alyp shyqqan, senimdi serik bolǵan at ólgende onyń súıegin jurt, qojaıyny qurmettep, kádimgideı jerleý qazaq dalasynda buryn-sońdy kezdesken. Demek, «Gospodınniń» súıegi adamdarmen qatar qoıylýy, arnaıy jerlenýi osy yńǵaıdaǵy tirlik.

***

«Gospodın». Men bul júırikti 1997 jylǵy 13 maýsymda Qarabýra áýlıeniń esimin jańǵyrtý, ulyqtaý, tulǵa árýaǵyna taǵzym etý maqsatynda Sozaq aýdanynda ótkerilgen as-jıynda birinshi ret kórdim. Aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq deńgeıdegi talaı alaman báıgelerden qur qaıtpaı, olardyń kóbisinen bas júlde ıelenip júrgen «Gospodınniń» dańqy asyp turǵan kez edi bul...

Qarabýra áýlıeniń árýaǵyna arnalyp berilgen asqa halyq mol jınaldy. Alys-jaqynnan kelgen qonaqtar yǵy-jyǵy. Qazaqtyń áıgili perzenti, sol kezde Memlekettik hatshy qyzmetindegi Ábish Kekilbaevtyń asty uıymdastyrýǵa arnaıy atsalysqany jıynnyń mártebesin ústemeleı túsken...

Astyń negizgi is-sharalary aıaqtalyp bolǵan soń qatysýshy halaıyq jıyn uıymdastyrylǵan, aqshańqan kıiz úıler tigilgen aılaqty tastap, alaman báıge ótetin jerge asyqqan. Tabıǵat ananyń ózi kelistire daıyndap qoıǵan atshabar aılaq as ótken jerden sonshalyqty uzaq emes, Sozaq aýylynyń ońtústik-shyǵys tusy. Biz de báıge ótetin jerge keldik. Jurt aýzynda – tek «Gospodın». «Shabysy netken keremet», «Ana báıgede óıtip shapty, myna báıgede búıtip shapty», «Túgen jerde ótken báıgede márege entikpeı, oınaqtap jetti», «naǵyz tulpar osyndaı bolsa kerek» degen syńaıdaǵy gý-gý madaq sózden qulaq tunady. Bir kezde «Gospodındi» báıge sóresine alyp kele jatyr» degen habar estildi. Jurt japa-tarmaǵaı «Gospodındi» kórýge umtyldy. Sáıgúlik bir top adamnyń qaýmalaýynda kele jatyr eken. Shylbyryn at ıesi Dosymet aǵa ustaǵan. Sóre syzyǵyna jaqyndaı bere álgi top toqtady. Biz de jaqyn baryp kórdik. Kúreń qasqa. Ústine juqa aq jabý jabylǵan. Syrtqy kórinisinde anaý aıtty erekshelik joq, denesi shaǵyn, turqy qysqa, boıy pás, kádimgi qarabaıyr, Sozaq topyraǵynda týǵan jylqy túligi. Atasy atan tory atalǵan júırik aıǵyr, enesi kúreń qasqa bıe eken. Negizinen jabyǵa uqsańqyraıdy. Basqasyn aıtpaǵanda, júırik at omyraýly, tósi keń keledi deýshi edi, munyki ondaı emes. Tósi qýshıǵan, aldyńǵy aıaqtarynyń arasy tar, saýyry da jalpaqqa jatpaıdy. Atty aınalshyqtap biraz turdym. Buǵan deıin dańqyna qanyp, kelistire sýrettegen talaılardyń sózine senip kelgen maǵan attyń syrtqy poshymy unaı qoımady. Degenmen, kórshi aýyldan shyǵyp, ataǵy keńge taraǵan «Gospodınge» jankúıer retinde ishteı sáttilik tiledim. Kenet sáıgúliktiń kózine kózim túsip ketti. Boıym shymyrlap ketpesi bar ma? Kózi janyp tur jaryqtyqtyń. Alamanǵa túser aldyndaǵy shıryǵýdan kózi janyp turǵan bolar...

Osy báıge týraly arnaıy toqtalamyz, qazir janýardyń tirshilik-tarıhyna azdap kezek bereıik.

"Gospodınniń" básire ıesi, tizginniń sýlyq tusyn ustap turǵyn Dosymetuly Dinmuhammed.

***

Sozaq óńirinde, qala berdi Túrkistan oblysy halqynyń arasynda, sonyń ishinde jylqy balasyna jany jaqyn aǵa býyn ókilderi ortasynda «Gospodın» týraly estelik, ańyzǵa bergisiz áńgimeler áli kúnge iltıpatpen jıi qozǵalady. Aýdandaǵy Rań ata aýylynyń turǵyny Aıdar Tileýbekulynyń aıtýynsha, «Gospodınniń» jarqyraı kórinýi talaı qazaq balasyna ata-baba jolymen qaıta at ustap, báıgege qosýyna túrtki bolǵan. «Jalpy, Sozaq dalasynda shashasyna shań juqtyrmaǵan talaı tarlanbozdar, sáıgúlikter shyqqan, biraq solardyń kóbisiniń ataǵy el jadynda «Gospodınniń» dańqyndaı uzaq saqtalmaǵandaı. Bul júırikke arnap eshkim jyr túzbese de, fılm túsirip, estelik-esse-maqala jazbasa da el ishinde onyń aty umytylmaı kele jatqany tegin emes. Munyń syry «júzden júırik, myńnan tulpar shyqqan» janýardyń qasıet-kıesinde, sondaı-aq, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıynshylyqtarda eńsesi túsińkiregen eldiń, aýdan, oblys halqynyń rýhyn ekpindi shabysymen, báıgeniń aldyn bermes júıriktigimen kótergeninde, dala tósin tuıaǵynyń dúbirimen oıatqanynda jatqan bolar, bálkim», deıdi Aıdar Tileýbekuly.

Sozaq óńirine belgili azamat, kezinde atalǵan sáıgúliktiń talaı shabysyn kózimen kórgen atbegi Aıtjan Nurseıitovtiń sózine qaraǵanda, «Gospodınniń» bulaısha jarqyraı kórinýi jergilikti halyqtyń rýhanı ómirine ájeptáýir serpilis ákelgen, dáliregi, keshegi qyzyl saıasattyń kesirinen atynan ajyrap, er-toqymyn qolyna ustap qalǵan, bıik rýhy jerlengen halyqtyń sanasy qaıta jańǵyrýyna, namysynyń qaıralýyna bastaý boldy. Sol tusta halyqqa el arasynan «Gospodın» syndy júırikterdiń shyǵýy, solardyń tuıaqtarynyń dúbirimen qaı-qaıdaǵysy esine túsip, sanasy jańǵyrýy, óshkenimen qaýyshýy, namysynyń qaıralýy asa mańyzdy edi.

Osy arada Aıtjan aǵamyzdyń «Gospodındi» óz úıirine eki jyldaı qosyp, odan tuqym alyp qalǵanyn aıta keteıik. At dese alyp-ushyp turatyn atbegi aǵanyń Sozaqtan shyqqan ataqty sáıgúliktiń aty da, zaty da óshpesin degen izgi nıetiniń nátıjesi ǵoı bul.

1989 jylǵy qulyn – «Gospodındi» Dosymet qarııa perzenti Dinmuhammedke básirege atapty. Ol básiresine «Koron» dep at qoıady (Ejelgi grek ańyzdaryndaǵy keıipker ataýy bolsa kerek). Dinmuhammed «Korondy» aýyl-aımaq arasynda ótip turatyn taı jarystaryna qatystyryp kóredi. Aıaq alysy jaman emes. Bas júlde almasa da alǵashqy úshtiktiń, tórttiktiń ishinen tabylatyn «Koron» ıesiniń kóńilinen shyǵady. «Aýyl arasynda ótetin kishigirim taı jarystarynda «Koron» júldesiz qalmaıtyn. Sodan men taıyma kóńil bóle bastadym. Jem-shóbin durystap, kútimge alyp, bólek jaıyn qamdadym. Qunan kezinde shabysyna shabys qosty, báıgelerden oljasyz qaıtpaıtyn. Kóbine bas júlde alatyn. Muny baıqaǵan ákem Dosymet «Koronǵa» kóńil aýdaryp, kútiminiń ońdy bolýyn qadaǵalaıtyn boldy», deıdi Dinmuhammed.

Janýar Sholaqqorǵan aýylynda 1991 jyly kúzge salym aýdandyq deńgeıde ótken qunan báıgege túsip, bas júlde ıelenedi. Bul sáıgúliktiń aýylynan uzap shyǵyp, alǵash qatysqan úlken jarysy edi. Taı kezinen shabysymen aýyl-aımaqty tamsandyryp, qunanynda aýdan halqynyń aýzyna ilikken janýar osy kezden bastap úzdiksiz on jyl, ıaǵnı 2001 jylǵa deıin tuǵyrynan taımaı, shabysynan jańylmaı, sozaqtyqtardyń, qala berdi oblystyń úkilegen úmiti boldy. Jalpy, jylqy balasynyń on jyl qatarynan óziniń bıik deńgeıinen túspeı, úzdiksiz báıgege qatysýy sırek kezdesetin jaıt.

"Gospodınniń" qabiri.

Sáıgúliktiń «Koron» degen esiminiń qalaısha «Gospodın» atalyp ketkeni de óz aldyna bir tarıh. Dosymet qarııanyń ortanshy uly Rasýlmet bul jóninde bylaı deıdi: «At inim Dinmuhammedtiń básiresi bolǵanymen, keıinnen onyń ataq-dańqy atyrapqa jaıyla bastaǵanda jurt Dosymettiń júırigi dep tanydy... Ákemniń jeńgeleri qoıyp bergen laqap aty «Gospodın» bolatyn. Ákem jas kezinde seri jigit atanǵan. Ol kisiniń jas shaǵynda úndiniń ataqty kınosy «Gospodı́n 420» jaryq kórip, dúrkiregen ǵoı. Mine, ákem osy fılmniń basty rólinde oınaǵan Radj Kapýrge uqsap kıinip, sonyń júris-turysyn aınytpaı salady eken. Sodan jeńgeleri ákemdi ázildep «Gospodın» dep atap ketedi. Keıinnen bul laqap at ákeme jelimdeı jabysyp, búkil aǵaıyn-týysy, aýyldastary, dos-jarandary ol kisini Dosymet emes «Gospodın» dep ataıtyn bolǵan. Bul laqap at júre kele atyna ótti de, ákem óziniń azan shaqyrylyp qoıylǵan esimi Dosymetpen qaıta «qaýyshty». Osylaısha, ákemdi álgi laqap esiminen óziniń júırigi «qutqardy».

Dosymettiń úlken uly, atasynyń esimin alǵan Shaıahmettiń sózine súıene sóılesek, «Gospodın» taı kezinen eseptegende 100-ge jýyq báıgeden júlde alǵan. ««Gospodın» tek bizdiń úıdiń ǵana emes, búkil sozaqtyqtardyń, tipti Túrkistan oblysynyń maqtanyshyna aınaldy. Qatysqan barlyq báıgesinen bas júlde aldy desek kúpirlik bolar. О́ıtkeni, et pen súıekten turatyn janýar ǵoı. Joly bolmaǵan, báıgeden shyǵyp qalǵan kezderi de kezdesti. Onyń ózindik túrli sebepter bolatyny belgili: birde atshabar jer tasty bolyp keledi, keıde aýa raıynyń qolaısyzdyǵy da keri áserin tıgizbeı turmaıdy. Janýar óte sezimtal edi. Báıgede aqylmen shabatyndaı kórinetin bizge. Shabandoz balaǵa sonshalyqty qıyndyq týǵyzbaıtyn. Aýyzdyqpen alysyp, júgendi julqylap áýrelemeıtin. Sabyrly shabatyn. Ústindegi balaǵa berilgen tapsyrmany ózi de uǵyp alǵandaı seziletin bizge. Báıgeniń alǵashqy aınalymdarynda orta shende kele jatady da, aldyndaǵy attardyń shańyn jutpaý amalymen jel jaq shetke shyǵyp alady. Sodan, márege bir-eki aınalym qalǵanda shabysyn údetip, qarsylastaryna «shabýyldy» kúsheıtedi. Báıge aıaqtalǵanda shabandoz balanyń attyń ústinde tizginde súıep qana otyrǵanyn, basqa is-áreketterdiń barlyǵyn «Gospodınniń» ózi atqarǵanyn aıtqanyn birneshe ret estigenim bar. Báıge alatyn kúni kólik qorabyna óz erkimen sekirip minetin, al júlde buıyrmaıtyn kúni kólikke mingisi kelmeı, qıtyǵatyn-dy... Úıimizge atty kórýge jan-jaqtan qonaqtar aǵylyp kelip jatatyn. «Gospodın» qatysqan báıgeniń mártebesi de bıik bolatyn. Sondyqtan da báıge uıymdastyrýshy keıbir azamattar atymyzdyń qatysýyn qalap, arnaıy shaqyrtý jiberetin. «Gospodın» qatysqan báıgeden júlde alý talaılarǵa abyroı, maqtanysh edi», deıdi Shaıahmet.

«Gospodınniń» negizgi kútimi Rysaldy apanyń moınynda bolypty. Bul kisi Dosymet qarııanyń kempiri, Sozaq aýylynda turady, búginde 75 jasta. Áńgimeni maıyn tamyza aıtatyn apamyz bizdiń qoıǵan saýalymyzǵa oraı bylaısha sóz tarqatty. «Gospodınniń» jem-shóbin, sýyn ýaqtyly berý, basqa da kútimine qaraý kóbine meniń mindetim boldy. О́ıtkeni, Dosymet kókeń seri, úı sharýasynan syrttap júretin. Bala-shaǵanyń óz tirligi bar. Biri jumysym dep, biri oqýym dep, biri dos-jarandaryn jaǵalap kúndikke úıde bola bermeıdi, – degen keıýana bir aýyq únsiz qaldy. Sol sátte ol kisi ótken shaqtyń terezesine kóńilimen úńilgeni anyq edi, – «Gospodın» qulyn kezinen quldyryńdap qolymyzda ósti. Syry málim... Báıge atyn baǵý náresteni kútkennen qıyn eken. Attyń baǵymyna barymdy salatynmyn. Janýar adamnan izet edi. Erkeletkenińdi, jalyn, kekilin tarap, sıpalap, saýyryn jumsaq alaqanyńmen qaqqyshtaǵanyńdy qalap turatyn. Jem-shóbin, sýyn bıpazdap, durystap bermeseń jarytyp jep-ishpeı qoıady. Tirshilik bolǵan soń bir nársege renjısiń, ashýlanasyń, dyzaqtap degbiriń qashatyn kezder de bolady, mundaıda «Gospodınniń» qasyna jolaı qoımaıtynmyn... Janýar júıriktigimen ańyzǵa aınaldy. El aýzynda júrgen at bolǵan soń onyń kútimine qatysty jurt arasynda túrli áńgimeler tarady. «Oıbaı ne deısiń, «Gospodınge» mynandaı azyq jegizedi eken, anandaı qorek beredi eken degen sózderdi estip te júrdik. Olardyń biri jalǵan, bir ras edi. Jońyshqany jýyp, shańnan aryltyp baryp astaýyna dymqyl kúıinde salatynmyn. Arpa-bıdaıyn da bir túıir tas ne basqa da bir artyq zat jibermeı aldyn ala ábden tazalap, qaptap qoıatynbyz. Bıdaıdy qysqy shildede ǵana, al basqa mezgilde arpa jegizemiz. Arpa-bıdaıyn kúnine 2 kılodan artyq bermeımiz. Qoı soıǵanda qanyn jemine shylap beretinbiz. Belgili bir mólsherde jemine qosyp jumyrtqa, meıiz, jıde, jas órik jegizetinmin. Qamaý terin kóp almaıtynbyz. Úsh jylda ber ret qana, kúz mezgilinde alatyn qamaý terin. Syrttan shaýyp kelgen soń esik-tesigi jabyq, ishine tok pesh qosylǵan qoraǵa kirgizip, er-toqymyn sheship alyp, taza jabý jaýyp eki saǵat ustaımyz. Teri súmektep aǵady. Qamaý teri tolyq alynǵanyn aqqan teriniń quramynda tuz qalmaǵanynan bilemiz. Sosyn 4 ne 5 saǵat ótkennen keıin baryp otqa qoıamyz, jem-shóbin beremiz...»

"Gospodındi" baptaǵan Rysaldy apa Shaıahmetova.

«Gospodın» 2004 jyldyń kúzinde óz ajalynan ólgen. Sáıgúlik súıegin joǵaryda atalǵan Jaqtóbege arýlap jerlepti. Din qyzmetkerleriniń nusqaýy boıynsha, ólgen atty alqymynan baýyzdap, qanyn shyǵaryp, ishek-qarnyn alyp tastap, aq suryppen orap, quıryǵymen otyrǵyzyp, aldyńǵy eki aıaǵyn aldyna aıqastyryp kómipti.

2022 jyly Dosymet qarııa 80 jasynda dúnıe salady. Ol kisiniń súıegi óz ósıeti boıynsha sáıgúliginiń janyna qoıylǵan. «Gospodınniń» janyna Dosymet qarııadan buryn shetinep ketken nemeresi Dosymetqoja jerlenipti. Osylaısha, Jaq tóbeniń bir búıirinde úsh qabir paıda bolǵan.

***

Sonymen. Qarabýra áýlıe asyndaǵy alamanǵa oralaıyq.

Báıgeniń bas júldesine temir tulpar tigilgen. Oǵan qatysýǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen kil júırikter jınalǵan. Uzyn sany 200-ge jýyqtaıdy. Báıge qashyqtyǵy 30 shaqyrym, ár aınalym 3 shaqyrymnan. Syrt kórinisine qarasań kóziń toımaıtyn nebir dúldilder jer tarpyp, tizginmen alysyp, ornynda typyrshıdy. Jınalǵan qaýym «Bas báıgeni qaı at alady?» degen basty suraqty talqylap, ózderinshe boljam jasap gý-gý etedi. «Báıgeni ana at alady, myna at alady» dep ózara bástesip, talasqan jurttyń sózine qulaq túrsem «Gospodınge» bul joly eshqandaı júlde tımeıtindeı. Halaıyqtyń arasynan «Syrt oblystardan kelgen úmitkerler «Gospodındi» basty qarsylas sanap kelipti. Olar sozaqtyq júırikke bas júldeni buıyrtpaý úshin ózara sóz baılasypty», degendeı mazmundaǵy sóz kóbirek estildi. Men «Batyrash pen Qotyrashtyń zamany emes qoı qazir, báıgeni baǵy men baby qatar shapqany alady ǵoı» dep qoıamyn ishteı.

...Jarshynyń jarlyǵymen báıge attary jarystyń bastaý syzyǵyna shaqyrylyp, ile shabýǵa belgi berildi. Syrt oblystan kelgen, kórermen boljamynsha bas báıge men qalǵan júldelerdi alady degen, bitimi erekshe, ábden jaratylǵan, aıaqtary uzyn, kelisti bes at á degennen negizgi toptan 300 metrdeı alǵa shyǵyp ketti. Ekpinderi daýyl turǵyzyp barady. Aıaq tastastaryna júrek kózi súısinedi. Odan keıingiler tórt-bes topqa bóline shaýyp barady. Bizdiń úmitimiz «Gospodın» úshinshi toptyń orta sheninde oń jaqty alyp keledi. Aıaq alysy shabyttandyrar emes. Kórermenniń basym bóligin quraıtyn sozaqtyqtar «Gospodınniń» shabysyna kóńili tolmaı otyrǵandyqtan bolar únsiz. Qıqý salyp dyzaqtaǵandar baıqalmaıdy. Aldyn ala sý sebilip qoıylǵandyqtan atshabar topyraǵy dymqyl. Shań kóterile qoıǵan joq. Kún ystyq, degenmen álsiz jelteń bar. Tórtinshi aınalym bitti. Jarys kórinisinde anaý aıtty Atshabar topyraǵy azdap degdı bastaǵan bolar, besinshi aınalym bastala bere báıge attary tuıaqtary tepkisinen juqaltań shań kóterildi. Attardyń qatary birshama sıredi. Biraz at «shamamnyń jetkeni osy, endi qaıtemin?» degendeı jarys jolynan shyǵyp qalǵan.

"Gospodındi" baptaǵan Dosymetuly Rasýlmet áıeli Merýertpen.

Bizdiń kózimiz erekshe kórinis bere kósile shaýyp bara jatqan aldyńǵy bes at pen úshinshi toptyń orta sheninen shyǵa almaı kele jatqan «Gospodınniń» arasynda jaltaqtaıdy. «Gospodınnen» úmitimiz úziler emes. Kenet ǵalamat kórinis paıda boldy. Aınalany «Ýa, Jaratqan! Ýa, Qudaı! Aqsarbas! Árýaq, árýaq!» degen daýystar jańǵyrtyp jiberdi. Bul daýystar sozaqtyq jankúıerlerdiki ekeni anyq. Jergilikti kórermen dúr silkindi. «Gospodın» besinshi aınalymnyń birinshi burylysynan ótken sátte kózdi ashyp jumǵansha úshinshi toptan sart ete oza shyǵyp bardy da júz metrdeı ilgeri kele jatqan ekinshi toptyń aldyna tústi. Ǵalamat! Sırek kezdesetin kórinis. Odan mundaı shabýyldy eshkim kútken joq. Jurtty dúr silkintken osy áreket edi. Sozaqtyqtardyń úmiti laýlap jandy. «Gospodın» ekinshi toptan elý metrdeı alda. Jańaǵy shalt qımyly salmaqty, bir qalypty shabysqa ulasty. Degenmen turaqty údeý bar. Endi taǵy bir minez kórsetse aldyńǵy topty basa kóktep óteri anyq. Besinshi aınalymnyń basynda kórsetken tamashasyn qaıtalaýdy jurt asyǵa kútetindeı. Altynshy aınalymǵa kelgende «Gospodın» jyldamdyǵyn birden arttyrmaǵanymen birtindeı údeı berdi. Kórgen kózdiń súısinbeske lajy joq. Ekinshi toptan jeke júz elý metrdeı uzap ketti. Aldyńǵy toppen araqashyqtyq edáýir qysqara tústi... Á degennen alǵa shyǵyp ketken bes attyń ekeýi barlyǵyp, keıin qalyp qoıdy. Ile olardy ıeleri jarys jolynan alyp ketti. Báıge kóshi basyn endi úsh at ustap qaldy. Bular men «Gospodınniń» arasy qysqara tústi. Jurt nazary túgel «Gospodınge» aýǵan. Janýardyń bolat tuıaǵy qara topyraqty ılep barady. Syzyp barady. Tuıaǵyna shań emes ot ushqyndaıdy. Shabysy júrekterdi shymyrlatyp, kóńilderdi bosatty. Qaıtsin endi? Sol mezetterde keýdesin áppaq saqaly japqan bir qarııanyń «bar ekensiń ǵoı, nar ekensiń ǵoı» dep kemseńdegeni, asqa kelip, alamandy tamashalaýǵa aıaldaǵan bir keıýananyń «Gospodınge» meıirlene «quıtaqandaı bolǵan qulynshaǵym-aý sol» dep jasaýraǵan kózin súrtkeni, bir jas óskinniń qııalyna erik berip jińishke shybyqty «minip» alyp, alaqanymen sanyn urǵylap shapqylap bara jatqany esten kete me, sirá?

Jergilikti kúliktiń joıqyn shabýylyna aldaǵy qonaq sáıgúlikter shydas berer emes. Bulardyń ekpini baıaýlaǵan. «Gospodınniń» qaharynan tizeleri dirildep, boılaryn úreı bılegendeı.

«Gospodın» jurt kútkendeı taǵy bir minez kórsetti. «Gospodın» jetinshi aınalymǵa deıin top bastaǵan úsheýdiń janyna ilgeri qaraı juldyzdaı aǵyp óte shyqty. Kúreń qasqa «Gospodın» odan saıyn údeı berdi. Ágárákı, erkine salsa, taǵy jıyrma shaqyrymdy qınalmaı basyp óte alary sózsiz edi.

...Basty suraqtyń jaýaby tabyldy. Bas júlde sozaqtyqtarda. 40-50 shaqyrymǵa deıin erkin shaba beretin, uzaqqa silteýdiń maıtalmany «Gospodınniń» aldyna endi eshkim túse almaıdy. Joq, olaı demeńiz. Bul kúlikti osy alamanda kúlge kómip, qapy qaldyryp, basyp ozatyn «júırik» bar. Ol qaısy, ol qaı jankeshti? Qarańyz.

Qulagerdi qulatqandarmen pıǵyldastar, Aqan serini ǵana emes búkil qazaqty zarlatqandarmen tektester búginde joq dep kim aıta alady? «Gospodınge» de kezinde qastyq pen qysastyq jasalmaı qalǵan joq. Bir báıgege túser aldyndaǵy túnde kózine ýly suıyqtyq shashylǵanyn qastyq, ádette 30-35 shaqyrymǵa belgilenetin alamandy «Gospodınniń» uzaqqa silteıtinin, ásirese kúshin sońyna qaraı saqtap shabatyn qasıetin biletin keıbireýlerdiń kezinde attardyń qamyn oılaǵansyp, shyn máninde ózderiniń dyz etpe túlikteriniń shamasyna eseptep báıge qashyqtyǵyn ádeıige 20-25 shaqyrymǵa qysqartqan aılalaryn qysastyq dep qalaı aıtpaısyń?..

Sonymen, segizinshi aınalymda «Gospodın» tórt aıaǵyn teń tastap, erkin túrde jeke shyqty. Kenetten, dáliregi sozaqtyq kúlik osy aınalymnyń orta tusyna jaqyndaı bergende áldekimder jarys jolyna «Gospodınmen» qabattastyra tyńnan eki at qosyp jiberdi. Jurt myna ádiletsizdikke shydamaı dúrligip ketti. Biraq jarys jalǵasa berdi. «Gospodın» ózine jasalǵan tosyn shabýylǵa pysqyryp ta qaraǵan joq, shabysyn jandandyryp qabattasqan tyń tasyrańbaılardy shańyna da ilestirmeı ketti. Bul aılalarynan túk shyqpaǵanyn bilgen áldekimder qalaıda báıgeniń shyrqyn buzyp, bas qaharmandy birinshi júldeden qaǵýdyń quıtyrqy amalyn jasaýǵa bekingendeı boldy. Sóıtip, aqyrynda attyly jıyrma shaqty adam atshabardyń bel ortasynan kıligip, jarys jolyna túse shaba jóneldi. Jarys sharty buzyldy, báıge barysy baqylaýdan shyǵyp, atshabarda túsiniksiz, álemtapyryq jaǵdaı ornady. Alaman jarys toqtatyldy. Báıge bastalar aldynda «basty qarsylastar «Gospodınge» bas júldeni buıyrtpaý úshin ózara sóz baılasypty» degen mazmundaǵy sóz rasqa aınalǵandaı boldy.

Osylaısha, jurtty kúıindirgen, talaıdyń esinde saqtalyp qalǵan jaısyz da, tipti kórermenniń, alys-jaqynnan kelgen qonaqtardyń sol sátterdegi kóńil áýenine qarap sóılesek sumdyqqa balap aıtýǵa da bolatyn oqıǵa oryn aldy. Mundaıdy kim kútken?

Shyn júıriktiń, dúr dúldildiń laıyqty da ádiletti básekelesinen taıqy mańdaı, qaraý nıetti, adyrańdap ańdysyp qapy qaldyrar qarsylasy qashan az bolyp edi?.. Qarabýra áýlıeniń asyndaǵy alamanda «Gospodınge» qarsy jasalǵan bul óreskeldikti, jaýlyqty naǵyz qastandyq dep te, halyqtyń kózin badyraıtyp qoıyp jasalǵan qysastyq dep te paıymdadyq. Bárinen de qazaqtyń jaqsysy, dara tulǵa Qarabýra áýlıeniń árýaǵy aldynda yńǵaısyz kúı keship qaldyq. Qala berdi áýlıe asynda erekshe peıilmen júrgen jurttyń, alys-jaqynnan kelgen qonaqtardan uıat boldy.

Alaman shyrqyn buzǵandar anyqtalmady, eshkim jaza tartpady. Sodan kelip, «qazaq osyndaı, qazaq mundaı» degen syńaıdaǵy aıyptaý sóz kópke baǵyttalyp kete bardy. Amal ne?

Bul báıgeden keıin de «Gospodın» talaı báıgege qatysyp, oza shapty. Onyń ózi bir tarıh.

«Gospodınniń» kóp júlde alǵanyn bilemiz... Dosymet kókemiz sol júldelerdi úıge shashaýyn shyǵarmaı alyp keletin be edi?» degen saýalymyzǵa Rysaldy apa kúle otyryp bylaı dep jaýap berdi. «Gospodınniń» alǵan júldelerin ıgiligimizge jaratpadyq dep aıta almaımyn. Tórt mashına, ek aıaqtysy bar, úsh aıaqtysy bar motosıkildiń neshe túrin jeńip aldy. Al utyp alǵan túıe, jylqy, sıyr, toqty-torym, tońazytqysh, teledıdar, kilem, basqa da dúnıelerdiń sanyn aıta almaımyn. Álgi tórt mashınany paıdalandyq, al qalǵandarynyń kóbisin Dosekeń kóńili túsken adamyna «naǵashym edi, jıenim edi, dosym edi, qudam edi» dep taratyp jiberetin. Tabıǵatynan seri Dosymet kókeńniń qoly ashyq edi, dúnıege qyzyqpaıtyn jaryqtyq», deıdi Rysaldy apa.

«Gospodın» – Sozaqtyń Qulageri. Ańyzǵa aınalǵan janýarǵa bir eskertkish ornatsa, qanekı, Sozaq jerinde.