Oralý: rýh kúshi

Sonda aqtańger aqyn Ǵafý Qaıyrbekov qos baldaǵymen sahnaǵa shoınańdaı kóterilip, minberdiń jaqtaýyna súıene, ıkemdele turyp aǵyl-tegil sózin bas­tap, joıqyn oılaryn túıdektete atqy­lap, zaldyń aldyńǵy qatarynda otyr­ǵan Sholpan Ahmetqyzy men Gúlnár Mirjaqypqyzyna: «Mine, alyptardyń qyzdary otyr, Aqań, Jaqań tiri!», dep shyp­shyǵan mańdaıyn, jasaýraǵan janaryn betoramalymen súrtkilep, sahnadan túse bergen. Mine, arada 34 jyl ótkende Mirjaqyp atalarynyń toıyna urpaqtary – Nurlan, Erlan, Dınara, Jannat kelgeni qandaı jarasymdy edi.

Mirjaqyp qıyr shette júrgende týǵan jerin armandap: «Jaza kór, topyraqty elden, Alla!» dep jalbarynypty. Bul armany oryndalyp, 1992 jyldyń 18 qyrkúıeginde týǵan topyraǵyna máń­gi­­lik­ke jambasy tıdi. Sol 18 kúndik qaraly saparǵa Torǵaıdan attanǵan arnaýly ekspedısııa músheleriniń esimderin búgin qurmetpen atap ótkenniń esh artyqtyǵy joq dep esepteımin. Olar: almatylyq ǵalym Marat Ábsemetov, respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Torǵaı oblysy boıynsha menshikti tilshisi Qaısar Álim, Jankeldın aýdandyq jastar isi jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Aıdar Talpaqov, mılısııa kapıtany Serik Asqarov, Arqalyq avtobýs parkiniń júrgizýshileri – Keńesbaı Merkın jáne Hamıt Raıymhanov. О́mirden ótken­de­ri­niń rýhy shat bolsyn!

Aqteńizde aıdaýda júrgende Mirja­qyppen kórisip, «ult úshin kúreste alǵan betten qaıt­paımyz» dep bátýalasqan abyz, quran qarı Faızolla Satybaldyuly: «Qııanat ketpes – toqtaýsyz, Ádil sóz qalmas – quptaýsyz. Kúnderdiń kúni bol­ǵanda, Mirjaqyp ketpes – joqtaýsyz!» dep kú­ńiren­­gen edi, aıtqany aıdaı keldi ǵoı, mine.

Mirjaqyp oralǵaly eldik rýh asqaq­taı túskendeı sezindik. Táýelsizdiktiń tegeýrindi naqyshtary ár júrekti eldik alyp isterge jumyldyra bastady. Baıaǵy «Oıan, qazaq!» uranynyń dabylynan dúr silkinip, sergek qalypqa beıimdelgen búgingi qazaq oılanýǵa bet burǵan.

Ajyramas qos tulǵa: Aqań men Jaqań. Torǵaıdan túlep ushyp, Alash qozǵa­ly­sy­nyń bastaýynda turǵan qos ǵulama. Esh­nárse kólegeıleı almaıtyn máńgilik jarqyn júzdi jasampazdyq jampozdary. Birtýar Alash kósemderi.

Aqań Almaty túbinde atylyp ketti. Jaqańnyń súıegin 57 jyldan soń Ka­relııa­dan, Sosnoves stansasynda jerlengen jerinen týǵan topyraǵy Qyzbel óńirine – Bıdaıyq aýylyna ákelip jer qoınyna qaıta tabystadyq. Bul eljandylyq is – Elimiz Táýelsizdiginiń eleń-alańynda bolǵan aıtýly oqıǵa retinde tarıhqa endi.

Mirjaqyp oralýynyń tanymy men taǵylymy, mine, qaıǵy men qýanysh qaptal­das­qan sol kúnderden júlgelenip, kúlli elimizge jan-jaqty qyrynan pash etile bastady. Tanymy – Álıhan Bókeıhan, Mustafa Shoqaı, Smaǵul Sadýaqasuly syndy Alash arystarynyń syrt jerde súıekteri qalǵanyna nalý men nazalaný bolsa, taǵylymy – sol ardaqtylarymyzdyń múrdesin týǵan topyraǵyna jetkizýdiń sebep-saldarlaryn ejiktep, osy tektes batyl qadam jasaý umtylysyna márttikpen bekin­gendik edi. Iá, bul rette sátimen ońǵa­rylǵan is dep, araǵa uzaq ýaqyt salyp Smaǵul Sadýaqasulynyń súıek-kúliniń elge jet­kizilip, rásimdelip qoıylýyn aıtýǵa bolady.

Mirjaqyptyń oralýynan soń onyń rýh kúshiniń eselene túskenin sezingendeı kúı keshtik. Onyń «Oıan, qazaq!» dep salǵan baıaǵy dabyly búginde ár qazaqtyń júregine ózgeshe jiger berip, kúsh-qýat quıdy. Táýel­sizdikke serpin, sergektik, sezim­tal­dyq, sanalylyq syılady. Al Mir­jaqyptyń týǵan qyzy, erekshe jaratylysty Gúlnár keıýana keshegi Álıhan, Ahmet ata­larynyń tizesinde otyryp, tórt-bes jasyn­daǵy estigenderinen, eseıgendegi kózben kórgenderinen tarqatyp tom-tom kitap jazyp, júz jasyna synyq súıem qalǵanda «Ardaqtap óttim Alashymdy» dep kóz jumdy.Tirisinde bılik tarapynan bir marapat kórmeı, biraýyz jyly sóz estimeı, eńbegin eshkimge buldamaı ketti. Eń qudirettisi sol, altyn kómbeli júrektiń Alash turǵysyndaǵy kól-kósir qazynasy eliniń qulaǵyna jetti. Kúlli qazaq áıeliniń qasiretin bir basyna jınaǵan qaıran sol Gúlnár Mirjaqypqyzynyń týǵanyna bıyl – 110 jyl. Keńes tusynda qasiret shekken analardyń jıyntyq beınesi retinde osy Gúlnár Mirjaqypqyzyna laıyqty eskert­kish ornatsaq, eldigimizdi aıqyndamaı ma?

Dýlatulynyń súıegi alys Karelııanyń Sosnoves stansasy­nan tabylǵan soń, ári-sári kúı keshtik. Bılik tarapynan beı­jaı­lyq baıqaldy. Osy tusta Gúlnár Mirjaqypqyzy áke rýhyn asqaqtatarlyq berik baılamǵa kelip: «Ákemniń denesi áke­lin­­bese, osy Torǵaıda ólgenim artyq!» dep, erjúrek qazaq qyzyna tán minez kór­set­ti. Sátin salyp, ákesiniń Bıdaıyq­taǵy qaıy­ra jerlenýiniń basy-qasynda ózi júrdi...

Ult pen Mirjaqyp – egiz uǵym! Ul­ty­nyń muńyn muńdaǵan onyń taǵy bir úzeń­giles serigi, Qyzbelde týǵan túıdeı qur­dasy, Alashtyń zańǵar zańgeri Seıdázim Qadyrbaevtyń da týǵanyna bıyl – 140 jyl. Ol Alashorda Úkimeti – Ult keńesiniń músheligine kandıdat bolǵan, Ádilet Halyq komıssarıatynyń bólim meńgerýshisi retinde sot júıesinde qazaq tiliniń orny­ǵýy­na jankeshtilikpen eńbek sińirgen ultjandy tulǵa. Qazaq av­tonomııasynyń tuńǵysh Ata zańy avtor­­­larynyń biri, bilikti aýdar­mashy, azat­tyq jolyndaǵy kúrestiń jalyndy uıym­dastyrýshysy Seıdázim Qadyr­baev­tyń muralaryn urpaq jadynda qaldyrý úshin qyrýar is-shara júzege asy­­rylǵany abzal. 

Qostanaı oblysynyń ákimdigi Mirjaqyp Dýlat­ulynyń mereıtoıyna daıyndyqty erte bastap, jol jóndelip, Qyzbel, Bıdaıyq aýyldary abattandyrylyp, Qostanaıda eskertkishi ornatylyp, urpaqtarynyń da aralasýymen kesenesi, murajaıy jań­­ǵyr­tylyp, jalpy halyq eńsesi kóte­rilip qalǵanyn baıqaımyz. Eldik iske Parlament Májilisiniń depýtattary Berik Beısenǵalıev pen Qazybek Isa belsene aralasyp, keıbir túıtkildi máselelerdiń sheshilýine muryndyq boldy. Ultjandy azamat Berik Tursynbekulynyń Mirjaqyp toıyndaǵy aqyndar aıtysynyń júldegerine óz otbasynyń atynan jeńil avtokólik tigýi, merekelik kitaptyń túrik tiline tárjimalanýyna uıtqy bolǵany tushyndyrady. Bir kezderi Túrik kósemi Atatúrik Mirjaqyptyń «Oıan, qazaǵyn» óz ana tiline aýdartyp, halqyna úlgi etken bolsa, endi sondaı bir rýhanı jarqyn mysaldyń jalǵasqanyna kýágermiz.

Sondaı-aq oblys ákimi Q.Aqsaqalov­tyń qoldaýymen «Mirjaqyp Dýlatuly» ǵumyr­namalyq kitabynyń jaryq kórip, aǵyl­­shyn tiline aýdarylyp jatqany, mine, alash­­tyq rýh kúshiniń teńdessiz ónegesi derlik.

Endigi bir ózekti máselege qatysty usy­ny­symyzdy jetkizsek deımiz. Maǵ­jannyń, Ábishtiń, Qadyrdyń, Farı­zanyń týǵan oblystarynda arnaıy ortalyqtary bar. Bul turǵyda Baıtursynuly men Dýlatulynyń ǵylymı-tanymdyq orta­ly­ǵyn Qostanaıda ashý jóninde usynys bergenimizde, Qumar Aqsa­qalov quptaǵan edi. Sonyń ashylýyna kýáger bolýǵa jazsyn.

Abaıdyń 180 jyldyǵy dúrkirep ótti. Kúlli oblys jumylyp, Semeıge túrli nysandar salyp berýge bekingen eken. Iá, Alashtyń ózegi – Semeıge kómek osyndaı. Al Alashtyń julyny – Jympıty desek, Alashtyń tabany – Torǵaıǵa qandaı naqty qoldaý bolar eken? Prezıdent bıylǵy Jol­daýynda Torǵaı óńirine qatysty erekshe qadap aıtty ǵoı.

Azattyq jolyndaǵy belsendi kúres­kerdiń aıtyp, jazyp ketkenderi osyndaı mereıtoılyq sátte sanaǵa túrli oı salyp, kókirekti shaıdaı ashyp jiberetindeı. «Men ne bolsam, bolaıyn saǵan sadaqa, Súıikti jurtym, qaqpanǵa túsip aldanba!» dep kúńirengen Mirjaqyp ulttyq rýhty bylaısha jigerlene qaıraı túsedi: «Alash!» dep uran estilse, Kim burylmas qanyna!».

Nemese onyń «Jaǵalaspaı, jarmas­paı eshkim qatardan oryn bermeıdi. Bas­qalarmen tizelesýge, tartysýǵa, jarysýǵa oqý-bilim kerek. Nadan jurt oqymysty-bilimdi jurtpen qatar tirshilik ete almaıdy. Esiginde júrip azyp-tozyp ketedi», dep bola­shaqqa jol silteýinen halyq múddesin oılaý­dyń jarqyn mysalyn ańǵarýǵa bolady ǵoı.

Iá, sonaý bir tylsym zamannyń ókinishti ahýalyn oılaǵanda júrekke túsken aýyrt­palyqtyń áli jazylmaǵan jara ispetti syzdatatynyn nesine jasyra­myz? Jerdiń ketkeni – kúıik, dinniń solqyl­da­q­tyǵy – dilsizdik, haldyń harab bolýy – qareketsizdik ekenine áli moıyn­synyp júrgendeı emespiz be? Buǵan Mirjaqyptyń áıgili «Til muńyn» qossaq, sol muń qazir de she­mendi sherge ulasyp ketedi... Bir súıinish­tisi, bul jiktelgen kúıikter «mir­jaqypsha» qatyp-semip, turalap-tarynyp, qorýsyz, qorǵansyz kúıinde qalǵan joq. Ilkim ilgerileýshilik seziledi. Araǵa syna bop qaǵylǵan qyzyl keńestik kezeńniń – jetpis jyldan astamǵy kesapaty men keseliniń qylburaýynan múlde sytylyp ketý ońaılyqqa túspegeni anyq. Biraq «oıanǵan qazaqtyń» oılylyqqa batqan búgingi qare­ketinen erteńgi nurly ómirdiń jan jadyratar shýaǵy seziletindeı.

Árbir shyǵarmashylyq eńbektiń mańdaıyna bitken ózindik talan-talaıy bolady. Patshalyq Reseıdiń záresin alyp, qutyn qashyra kelgen «Oıan, qazaq!», mine, sondaı «qatygezdik» sıpatymen mańdaıyn tasqa da soqty, taýǵa da urdy. Itjandy eken, temirdeı tegeýrini qandaı tepkige de shydas berdi. Kitap tárkilenip, ıesine 1,5 jylǵa kisen salyndy. Halyq arasha túsip, aıyppulyn jylýlap tólep, tasqa basyl­ǵan jigerli sózdiń ózin de, ıesin de erkindikke shyǵaryp aldy. Júrekke bos­tandyq uryǵyn tastar asyl sózge sýsaǵan el ábden shólirkep otyr eken, esh quqaıdan qaımyqpady. Qybyrlap oıanyp, tirlikke talpyndy. Mirjaqyptyń kóksegeni de sondaı eli­shilik eńse kóterýdiń qamy bolatyn. Bul uly mıssııasyn ditteńkirep úlgergeni tarıhqa aıan.

«Jer máselesi» degen maqalasynda («Aıqap», 1911 jyl, №11) Mirjaqyp kókeı­kesti eki jaǵdaıdy qozǵaıdy. Biri – qala bolý kerek deýshilerdiń pikiri. Ekinshisi – kóship júrýdi qalaıtyndardyń toqtamy. Osy eki oıdyń jaqtastary árqıly sheshim aıtady. Bastapqylar, jer júzindegi halyqtardyń birazy qala bolyp otyr, mal baǵyp kóship júrmegendikten, qyrylyp qalmaǵan deı kelip bylaısha túıindeıdi: «Bulardy kóre tura, biz, qazaqtar da, qala bolyp, maldyń sanyn kemitip, baǵasyn kóterip, egin salyp, saý­da qylyp, oqý oqyp, óner taýyp, ózi­mizden aldaǵy jurttyń istegenin istep, solardyń jolyna túseıik, sol ýaqytta ǵana qatardaǵy halyqtardyń biri bola alamyz». Al kóship júrýdi jaqtaıtyndar: «Qazaq – mal baqqan halyq. Qazirgi baǵyp otyrǵan malyna laıyq jer qaldyrmaı tastaýyn aqylǵa syıdyrýǵa bolmaıdy. Halyqtyń ǵumyry 20–30 jyldyǵyna emes, dúnıe turǵansha turady. Sonyń úshin túbin oılaǵanda, qazirgi turmystyń neshe ǵasyrlardan beri bekip qalǵan negizin buzbasqa kerek», dep qalyptasqan tirshilik kásibinen kóz jazyp qalmaýdy yqtııattaıdy. Árıne, qos tańdaýdyń da zamanyna laıyq erekshelikteri bary belgili. Qaısy jolǵa túsken durys? Kúsh­tep tańa almaısyń. Ýaqyt ózi eksheıdi. Tek adasyp qalmaǵan abzal. Mirjaqyp kúdikpen shoshyntyp, aqylmen sabyrǵa shaqyryp oı tas­taıdy. Halyqtyń ósip, jerdiń óspeýi Hám tozýy, qazaq jeri patsha múlki sanalyp, sol sebepti mıllıon­dap jersiz mujyqty úkimettiń qazaq jerine qonystandyrýy, bul tileýsiz qonaq­tar kele bastaǵannan beri jer tarylyp, atamekennen irge qozǵalyp, qazaq sharýasynyń kúızelýi, 15–20 jyldan beri bul kóshpeli mujyqtardyń kelip bitýiniń ushy kórinbeýi nelikten? Bulaı bolǵanda, endi az jylda qazaq halqy eń jaman jerde sorlap qalyp, aqyrynda tıtyqtap bitýi yqtımal degendi jáne qosyp qoıa­dy. Saqtandyrady. Saraptaı bilýge shaqyrady.

M.Dýlatuly dinge qatysty oı-pikir­lerin proza, poezııa túrinde de jazyp, ártúrli basylymdarda, atap aıtqanda, «Serke», «Qazaq» gazetteri men «Aıqap» jýr­nalynda júıeli jarııalap otyrǵan. «Bizdiń maqsatymyz» («Serke», 1907 jyl, №2) degen maqalasynda ol: «...Endi sheneýnikter bizdiń dinimizge, atadan mura bolyp kele jatqan ádet-ǵurpymyzǵa, bizdiń mol­dalarǵa ǵana tıisti neke máselesine de aralasa bastady, dinı kitaptardy tutqynǵa aldy», dep dinge qatysty qyspaqtyń keıbir qısynsyz negizderin taratyp baıan­daǵan. Dinge kózqaras qyryq jamaý, qyrǵıqabaq, qarsylyqty jaǵdaıda ımandylyqty týra kózdegen kelisimderdiń jónin jiti ańǵara bilýdiń paıdasy ushan-teńiz ekendigin Mirjaqyp árdaıym aıtyp, jazǵandaryn da negizge alyp otyratyny baıqalady.

Mirdiń oǵyndaı osy «harab» sózi Mir­jaqyptyń tiline teginnen-tegin oralmaǵan shyǵar. Qurý, kúıreý mánindegi, «men qazaqpyn» degenniń namysyn tilgilep, sharadaı kózin sharasyzdyqpen ashtyratyn qaıqy qylysh júzindeı lypyp turǵan «jan alǵysh» sóz. Mirjaqyp ishteı mújilip, «Syrym» dep óleń jazyp, óz syryna óz muńyn qosyp kúızelgende, jurtqa paıdasyn tıgizýge asyǵyp, yntyqqan. Áıtpese: «Basta – baqyt, qolda –dáýlet, tánde – jan, Kim aıta alar, únemi ketpeı turaryn. Munyń bárin bilseń, qazaq balasy, Haliń harab, onan da ǵajap shydaýyń», dep kimge bazyna aıtyp, zarymen zapyran qustyrar deseıshi. Janǵa jumsaq lırıkasyn úlbiregen sezimge shylap, jaıly jata bermes pe edi? О́ıte almaıtyn edi Mirjaqyp. О́tkir naızasy – ómirsheń óleńin qazaǵynyń qanyn júgirtip jaza berdi, túpki kózdegenine tıip jatty. Endi ol ishki syrymen jasyryn jymdaspaı, «Jańa tilek» óleńindegideı, ashyq ta ashyna aıtyp, jalańash batyrdaı kózge túse uran­datty, qalyń jurtyn ózine jalt qarat­ty. Moıyn burǵyzdy, sanasatyndaı halge jetkizdi. Myna shýmaq erikkennen emes, eldik minezben órilgen: «О́z qa­­myń­dy oılan óziń, el bolsań, El bolamyn, teń bolamyn der bolsań. Kókten teńdik kelmes, óziń kem bolsań, Meń-zeń bolmaı, talpyn, oıan, Alashym!». Boljaǵysh. Kóre­gendik. Oıshyldyq. Kem bolǵannyń teńi – teńdik emestigine júrekti mytyp búrip, meńzeıdi. Teńdikke eleńdetedi. Sóz tereńinde – táýelsizdik turǵanyn ańdatyp, paıym­datady.

Qara sózdiń maıtalmany Mirjaqyp halqyna jańa da jarqyn jol silteýdi azamattyq paryzym dep túsingen. Jetesine jetkizip túsindire jazdy, kóńilge túrli oı salyp, túńildire jazdy. Sonyń bir aıǵaǵy «Qazaq jaıly» («Qazaq», 1913 jyl, №10) maqalasynda: «Qazaqtyń kemtigi, keregi kóp. Kemtigin toltyryp, keregin tabýǵa istegeni az, tipti joq. Bizdiń keregimizdiń kóbi – burynǵy kúıimizde bolmaǵan, osy kúngi jaıymyzǵa qaraı kerek bolyp turǵan nárseler», dep el bolyp, ilgerilik qamyn kúıtteýge qajettilikterdi sanamalaı bas­taıdy. Ǵylym men ónerdi aldyńǵy orynǵa shyǵarady. Onsyz qoǵam damýy tejeledi. Ǵylym, ónerimen asqandar bilimsiz, óner­­siz­der­di bilimimen jyǵyp, aıaǵyna baspaqshy dep úmittendiredi. Sóziniń bir tusynda, qazaqtyń zor adasqandyǵy dep, óz isin ózi istemeı, ózgege sengendigin úlken min retinde taǵady. «О́zimiz jaı jatyp suraı berelik deımiz de, suraı beremiz. Suraǵanyn almaq túgil, qazaq áli aldyrýmen keledi», dep ózgege alaqan jaıǵyshtyqtyń kesirinen ada bolýǵa úgitteıdi.

Kórnekti kósemsózshi ómirden kórgen-túıgenin qazaqtyń qamy úshin, áleýmettik turǵydaǵy tuıyqtan shyǵýy úshin, sharýa­syn jaqsy kúıttep, áldi turmys qurýy úshin, bıliktegi shen­qumarlyqtan arylyp, halqyna adal qyzmet etýi úshin mysal, úlgi, nasıhat retinde baıytyp, nazarǵa usynyp otyrady. Onyń sezgish júregi bılik­te­gi­ler­diń bylyǵynan jıirkenedi. Dál osy tusta jónsiz bılikti túıreı synaıdy: «El bılegen jaqsylardyń oılaǵany el qamy bolmasa, árqaısysy óziniń paıdasyn oılap, muqatqany aǵaıyn-jurty bolsa, bılerde ádilet bolmasa, endi jaqsylyqty jurt qaıdan kútpek kerek?», dep ádildikten attaǵandarǵa oı tastaı sóıleıdi. Qazaǵynyń qamy úshin shynshyldyqpen: «sender jan aýyrtpasańdar, kim qamqorlyq jasamaq», dep salmaqty ózderine salady. Búginge salmaq sala aıtsaq, jaqsydan ákim qoısań – túzer, jamannan ákim qoısań – búldirer degennen sabaq alýǵa bolar edi.

Sózi­mizdiń basynda Ǵafý aqyndy eske alǵanymyz belgili. Naızaǵaıdaı sóz jarqyl­datqan aqpa aqyn minberden túsip, aldyń­ǵy qatarda otyrǵan Gúlnár Mirjaqyp­qyzyn qushaqtaı alyp: «...Qaıran Jaqań qaıta keldi halqyna, Sen de búgin alaqaıla, jarqyra! Bir de bolsa, biregeı ǵyp bir qyzdy, Raqmet oǵan, tastap ketken artyna!», dedi de, zaldaǵylarǵa qos qolyn kóterip, qyrandaı qanatyn qomdap jaıǵan edi.

Qaısar ÁLIM,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri