Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵan «Úsh jyl ishinde jappaı sıfrlyq elge aınaldyrý jáne ekonomıkany jappaı sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt tehnologııalaryn barynsha engizý arqyly jańǵyrtý» strategııalyq maqsaty elimizdiń bolashaq damýynyń negizgi baǵyty retinde aıqyndalǵan. Bul málimdeme eldiń sıfrlyq transformasııaǵa degen batyl umtylysyn jáne ony júzege asyrý úshin naqty qadamdar jasaý qajettigin kórsetedi.
Osy oraıda «batyl usynys» dep beker aıtyp otyrǵan joqpyn. О́ıtkeni JI-ge sený, oǵan senim artý, osyǵan deıin adam atqarǵan qyzmetti júkteý, soǵan qaraı bet burý jáne ony memlekettik deńgeıde jappaı engizý, ony Memleket basshysynyń nyǵyzdap aıtýy – alapat batyldyqty talap etedi. Sebebi bul – aıtýǵa ońaı bolǵanymen, salmaǵy aýyr úderis. Maman daıarlaý qajettigi, ınfraqurylymdy jasaý qajettigi, úlken málimetter qorymen jumys, úderisterdi reınjınırıng jasaý degen sekildi kóptegen alǵyshart bar. Qyzyq bolǵanda, ózge damyǵan elder 15–20 jylda júrip ótken alǵysharttardy biz qas pen kózdiń arasynda ıgerýimiz qajet. Nelikten? Álemniń, zamannyń talaby sondaı.
О́zim jıi aıtatyn mysal bar. Ybyraı Altynsarın atamyzdyń osydan bir ǵasyr burynǵy «О́ner-bilim bar jurttar…» óleńi. Ybyraı atamyz sol óleńdi jazǵan kezde, ıaǵnı HIH ǵasyrdyń sońǵy jaǵynda aǵylshyn ınjeneri Ch.Bebbıdj arıfmetıkalyq kompıýter jasap, Ada Lavleıs oǵan kompıýterlik baǵdarlama jazyp jatty.
Al endi sıfrlyq transformasııanyń konteksi jáne maqsatyna keler bolsaq, Joldaýda qazirgi álemniń bulyńǵyr jáne turaqsyz ekeni, al Qazaqstannyń jappaı sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt (JI) dáýirine qadam basqany atap ótildi. Bul dáýir adamzat úshin ońaı bolmaıtyny anyq, alpaýyt elder arasyndaǵy qaıshylyqtar men qaqtyǵystardyń ósýi baıqalady. Keıbir elder jasandy ıntellekt salasynda teńdessiz tabystarǵa jetip jatyr. Bul keıbir elder dep otyrǵanymyz AQSh, Anglııa, Fransııa, Qytaı, Reseı jatady. JI-diń qarqyndy damýy halyqtyń, memlekettiń, qoǵamnyń jekelegen adamdardyń, ekonomıkanyń, áleýmettiń, barlyǵynyń-barlyǵynyń bolmysyna áser etedi. Osy túbegeıli ózgeristerge daıyn bolý, daıyn bolyp qana qoımaı, oǵan erý, ony ıgerý, jasaý qajettigi basa aıtyldy. Áıtpese artta qalýdyń saldary óte aýyr bolady. Árıne, maqsat bireý. JI-di jappaı engizý jáne jappaı sıfrlandyrý arqyly elimizdiń barlyq saladaǵy áleýetin eselep arttyrý. О́ıtkeni kez kelgen tehnologııanyń tabıǵaty sekildi, JI tabıǵaty da sol: ónimdilikti arttyrý, shyǵyndy azaıtý, úderisti jedeldetý.
Joldaýda aıtylǵan JI-ge qatysty máselelerge qaıtadan kóz salaıyqshy:
Birtutas tujyrymdamalyq qujat: Osy maqsatty oryndaý úshin sıfrlandyrý men JI-di damytýǵa arnalǵan «Digital Qazaqstan» atty birtutas tujyrymdamalyq qujat ázirlenedi. Onda barlyq bastama men joba jalpyulttyq strategııa aıasynda biriktiriledi. Instıtýsıonaldyq jáne zańnamalyq reformalar:Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligin qurý: Qazirgi quzyrly mınıstrliktiń negizinde jańa mınıstrlik qurylyp, ony Premer-mınıstrdiń orynbasary deńgeıindegi maman basqaratyn bolady.
Sıfrlyq kodeksti qabyldaý: Bul zań sıfrlandyrý úderisiniń negizgi baǵyttaryn, sonyń ishinde jasandy ıntellekt, platformalyq ekonomıka jáne úlken derekqorlardy paıdalaný máselelerin aıqyndaıdy.
Zańnamany retteýde JI-di qoldaný: Zańnamany tekserý jáne retke keltirý úshin jasandy ıntellekt tehnologııasy jyldam ári tıimdi qoldanylady.
Intellekt arqyly retteý ortalyǵy: Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń janynan qurylatyn bul ortalyq zańnamany retke keltirýmen jáne tıimdi usynystar ázirleýmen aınalysady.
Ekonomıka salalaryndaǵy JI men sıfrlandyrýdy engizý:Ekonomıkany jańǵyrtý: Úkimet ekonomıkanyń barlyq salasyn jańǵyrtý úshin jappaı jasandy ıntellektini engizetin bolady.
Jer qoınaýyna qatysty málimetter: JI arqyly júıelenedi.
Aýyl sharýashylyǵy: JI-di qoldanyp, aýyl sharýashylyǵy jerlerine spýtnık arqyly monıtorıng jasalatyn bolady.
Kólik jáne logıstıka: Tasymaldy basqarýdyń keshendi, kópbeıindi sıfrlyq platformasyn JI arqyly jasaıtyn bolady.
Qurylys: «Building Information Modeling» (BIM) sııaqty JI tehnologııalarynyń kómegimen ǵımarattardy aqparattyq modeldeý ádisin keńinen qoldaný týraly aıtyldy. Qurylystyń barlyq kezeńin tolyq esepke alýdy, josparlaýdy, oǵan monıtorıng júrgizýdi qamtamasyz etetin ulttyq sıfrlyq platforma iske qosylady.
Sý resýrstaryn basqarý: JI negizinde jerústi jáne jerasty sýlary týraly málimet jınaqtaıtyn biryńǵaı sıfrlyq platforma jasalatyn bolady.
Salyqtyq ákimshilendirý: Memlekettik kirister komıteti JI áleýetin salyq tóleýshilerdiń múddesine saı tıimdi qoldanady.
Densaýlyq saqtaý: JI tehnologııasyn qoldanyp, medısınalyq qyzmetterdiń sapasyna jáne kólemine monıtorıng júrgizetin jańa júıe qalyptastyrady.
Demografııalyq úderister: Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń bazasynda aýqymdy derekter men JI tehnologııalary engizilgen ortalyq qurylady.
Alataý qalasy: Aımaqtaǵy tolyq sıfrlanǵan alǵashqy qalaǵa aınalýǵa tıis, munda «Smart City» tehnologııalarynan bastap, taýarlar men qyzmet aqysyn krıptovalıýtamen tóleýge deıingi jańalyqtar engiziledi.
Eshten kesh jaqsy demekshi, bul aýqymdy jumystardyń bálkim keıbiri jasalyp ta jatqan bolar, keıbiri josparda turǵan da bolar, degenmen, endi odan ári qarqyndy túrde iske asyrýdy talap etedi. «Al endi osynyń barlyǵyn jasaıtyn mamandar qaıda?» degen suraqqa da jaýap berilgen sekildi. Adam kapıtalyn damytý jóninde oqýshylar deńgeıinde, stýdentter deńgeıinde, jas mamandar deńgeıinde birqatar tapsyrma berildi. Mysaly, JI-men jumys isteý quzyretin mektep qabyrǵasynan bastap, erte jastan qalyptastyrý, sondaı-aq ustazdardyń JI tehnologııasyn meńgerý daǵdysyn qalyptastyrý týraly aıtyldy. Soǵan «Qazaq Digital Mektebi»: Qashyqtan oqytý jáne JI tehnologııasy negizinde shaǵyn jınaqty mektep úlgisin ázirleý týraly málimdeme de kiredi. Odan da jaqsy bir serpin berýi qajet jańalyq, ol – ýnıversıtetterge erkindik. Iаǵnı jasandy ıntellektini keńinen qoldanatyn ýnıversıtetterge kóbirek derbestik berý usynylady. Bul – shyndyǵyn aıtqanda, kópten kútken jańalyq. Qoryta kelgende, elimizdiń úsh jyl ishinde jappaı sıfrlyq elge aınalýy jáne ekonomıkany jappaı sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt tehnologııalaryn barynsha engizý arqyly jańǵyrtýy – tehnologııalyq jańǵyrý ǵana emes, sonymen qatar qoǵamnyń barlyq salasyn qamtıtyn, adam kapıtalyn damytýǵa baǵyttalǵan keshendi reforma. Osy maqsatqa jetý úshin Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligin qurý, Sıfrlyq kodeksti qabyldaý, JI-di ekonomıkanyń ártúrli salasyna engizý jáne bilim júıesinde JI qabiletterdi damytý sııaqty naqty qadamdar kóńildi kónshitedi. Bul sharalardyń túpki maqsaty halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý jáne eldiń jan-jaqty órleýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan áreket ekenine nyq senimdimin. Bastysy, Úkimet tıisti deńgeıde atqarsa bolǵany. Barlyǵymyzdyń úmitimiz ben kútetinimiz osy.
Tımýr Bektur,
IT analıtık, JI mamany