«Úkimet qazynasy» jobasyn qolǵa alý mańyzdy

Keıingi jyldary basqarý júıesiniń qurylymy bosańsyp, onyń is-qımyl tásiliniń utymdylyǵy tómendegen. El ekonomıkasynyń damý qýaty – qarjy-qarajaty Úkimetke tikeleı ba­ǵynyshty emes jekemenshik bankterge, «Samuryq-Qazyna», «Báıterek» sııaqty asa iri aksıonerlik uıymdarǵa taratylyp ketken. Sońǵylary ózderine baǵynyshty ondaǵan, júzdegen zańdy jáne jeke tulǵalardan turatyn «ımperııa» quryp alǵan. Mundaıda sala­lyq mınıstrlikterdiń de yqpal jasaý quzyreti tómendeıdi. Saldarynan basqarý júıesiniń qýaty men jaýapker­shiligi shashyrandy qalypqa túsip ketti.

Qazir Úkimettiń turaqty qazynasy joq. Iаǵnı bıýdjetten basqa, Úkimettiń qolynda ekonomıkalyq ósýdi jedeldetý úshin bıýdjet qarajatymen qatar naryq keńistiginde nesıe, nesıelik ınves­tısııa tarta alatyn ózindik quraldary joq. Osy jaǵdaılardy eskere otyryp, Úkimet qazynashylyǵynda turaqty túrde saqtalatyn altyn, platına, basqa da sırek metaldardan turatyn «Úkimet qazynasy» dep atalatyn derbes damý qoryn qurý qajet.

2023 jylǵy esep boıynsha álemdegi shyǵarylǵan altynnyń 22-23%-y ınves­tısııa retinde paıdalanylyp, 25%-yn úkimettik altyn qorlary, Ortalyq bankter satyp alyp jatyr. Mysaly, keıingi 10 jylda (2013–2023) Reseı 1 347 tonna altyn satyp alyp, altyn qoryn 2 329 tonnaǵa, Qytaı 1 191 tonna altyn satyp alyp, altyn qoryn 2 245 tonnaǵa deıin arttyrdy (WGC statıstıkasy). Osylaı ózge elder altyn qorlaryn eselep ósirip, qazynasyn molaıtyp, ekonomıkasyn qýattandyryp jatyr. Biz osyndaı  jahandyq meıstrımnen tys qalmaýymyz kerek.

Altyn kóp jaǵdaıda halyqaralyq saýdada asa qajetti shıkizat, tehnologııalar úshin tólem quraly retinde paıdalanylatyndyqtan ony óndirý, satý jáne satyp alý tártibin Ortalyq bankter emes, Úkimet óz baqylaýynda ustaıdy. Altyn qorlarynyń negizgi maqsaty – ekonomıkany syrtqy táýekelderden qorǵaý. Kóptegen elde altyn qorlary tek memleketke tıesili qazyna sanalady, al ortalyq bankter osy altynnyń saqtaýshylary nemese basqarý agentteri retinde ǵana áreket etedi. Bizdegi altyn-valıýta qory Ulttyq bank qarajatymen jasaqtalǵan, sondyqtan oǵan Úkimet ıelik ete almaıdy.

Memlekettik altyn qoryn qurýǵa qatysty birinshi áreketti Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi jasap, Prezıdenttiń 1991 jylǵy 31 tamyzdaǵy N412 «Qazaq KSR-de altyn qory men almaz qoryn qurý týraly» Jarlyǵy shyqty. Osy Jarlyq negizinde UB altyn-valıýta qorynan basqa, memlekettiń altyn qory qurylmaqshy edi. Alaıda Úkimet Prezıdent Jarlyǵyn júzege asyra almady. Odaq qulap, ekonomıka tereń daǵdarysqa ushyrap jatqan mezette Úkimettiń ózindik altyn qoryn quratyn múmkindigi joq-ty. Ol kezde mundaı múmkindik tek Ulttyq bankte ǵana boldy. Sondyqtan Jarlyqty oryndaý UB-ǵa júkteldi. Men 1992 jyldyń basynan bastap UB basqarma tóraǵasy qyzmetin atqardym. Asa qıynshylyq jaǵdaıynda 1992–1993 jyldary bas-aıaǵy eki jylda jumysymyzdy nólden bastap, 22 tonna altyn qoryn jınadyq. Altyn-valıýta rezervin 730 mln dollarǵa jetkizdik. Qor tek UB tabysymen quryldy jáne altyn qory birte-birte UB-nyń altyn-valıýta rezervine aınaldy.

Endi altyn qazynamyzdy qalaı jınaımyz degen máselege keleıik. «Úkimet qazynasy» damý qoryna kerek altyndy jyl saıyn 100 tonnadaı kólemde jeke óndirýshilerden bırjalyq baǵamen satyp alý kerek. Osy maqsat úshin 10-20-30 jyldyq merzimdi «Úkimet qazynasy­nyń» oblıgasııalaryn aınalymǵa shyǵarý qajet. Osy oblıgasııalarǵa Ulttyq qordyń, Zeınetaqy qorynyń, Ulttyq banktiń qarajatyn salyp, qarjy jınaqtap, altynnyń baǵasyn óteýge bolady. Bulaı isteý zańnamaǵa qaıshy kelmeıdi. Ulttyq banktiń 2023–2024 jylǵy esebi boıynsha Ulttyq qordyń 90%, AQSh, EO-nyń 2,0–2,5% jyldyq tabys beretin qazynashylyq oblıgasııalaryna qarjy salynyp keledi. Al qarajatymyzdy ózimizdiń qazynashylyq oblıgasııamyzǵa salýǵa eshqandaı bóget joq, Úkimet tek tıisti sheshim shyǵarsa jetkilikti.

Jylyna 100 tonnadaı altyn jınalsa, Úkimettiń qazynashylyq qoryna birinshi jyly keminde 7-8 mlrd dollar, alǵashqy 3 jylda 35–40 mlrd dollar, 10 jyl ishinde 130–150 mlrd dollar kóleminde qarajat tartylady. Qazir el ekonomıkasynyń barlyq qýaty jeke sektordyń shıkizat eksportymen baılanysty, sonyń valıýtalyq túsimderinen memlekettik bıýdjet kiristeriniń 30–35%-y jáne Ulttyq qor qalyptasady. Biraq eksporttyq taýarlardyń baǵa deńgeıi bizdiń elge táýeldi emes, álemdik naryqta anyqtaldy, ol keıde ósip, keıde quldyrap otyrady. Sondyqtan eldiń damý múmkindikteri syrtqy kúshterge táýeldi. Qazirgideı munaı baǵasy naryq aıasynda anyqtalmaı, jahandyq saıa­sı kúshterdiń sheshimderine baılanyp, úlken terbeliste turǵan kezeńde munaı baǵasy túsip ketetin bolsa, el ekonomıkasyna úlken qaýip tóne­di. Mundaıda valıýtalyq rezervter halyqaralyq, otandyq alyp­satar­lar­dyń qolyna túsip, erigen muz­daı aǵyp ketýi yqtımal. Odan qorǵa­natyn jol bireý-aq, ol – altyndy qoldan shyǵarmaı, elimizde, Úkimet quzyrynda saqtaý.

«Úkimet qazynasy» damý qory aıasynda altyn qoryn qurý arqyly syrtqy kúshterdiń qaýpinen, dollardyń aıyrbas baǵamynan táýelsiz, jylma-jyl údemelep ósetin, turaqty strategııalyq qarjylyq kózin qalyptastyrýǵa bolady. Altynnan turatyn qazynalyq qor Úkimettiń qolyndaǵy eń tıimdi quralǵa aınalady. Úkimet elimizdegi áleýmettik-ekonomıkalyq salalardyń ózekti baǵyttaryna bıýdjetten tys, kólemdi qarjylyq ınvestısııa quıatyn dárejege jetedi. Ekonomıka salasyndaǵy derbestigimizdi nyǵaıtýǵa qol jetip, teńge baǵamy men taýar baǵasynyń turaqtanýyna jol ashylady.

«Úkimet qazynasy» qorynyń aqsha resýrstaryn tıimdi paıdalaný úshin, jeke bankterdiń, qoldanystaǵy mem­lekettik qorlardyń deldaldyǵynsyz tikeleı óndiristik salalarǵa (aýyl sharýa­shylyǵyna, óńirlerdegi kásipkerlikke) qarajat berýge yntaly, alypsatarlyq tabys qýalamaıtyn, memlekettik qaty­sýmen qurylatyn, baqylaý paketi Úkimetke tıesili, aksıonerlik qoǵam formatyndaǵy «Agroónerkásip ban­kin», al iri qalalarda orta jáne kishi ká­sipk­erlikti damytý úshin «Kásipker» bankin ashýdy usynamyn. Jańadan qurylatyn bankterge jarǵylyq kapıtalyn qalyptastyrýǵa «Úkimet qazynasy» qorynyń esebinen 4–5 mlrd dollar kóleminde 10-20-30 jyldyq oblıgasııalar shyǵaryp, Ulttyq bankten nemese Ulttyq qordan qarajat alyp, bankterge Úkimet bastapqy jarǵylyq kapıtal retinde berse bolady. «Úkimet qazynasy» damý qory altyndy monetızasııalaý úderisi boıynsha jınalatyn barlyq qarajatty túgelimen jańadan qurylatyn bankterge aýdaryp otyrýy kerek. Sonda ǵana osyndaı iri qarajat kózin alypsatarlyq naryq segmentterine ketip qalmaı, kásipker­lik salaǵa týra baǵyttaýǵa qol jetkizile­di. Qordyń qarajaty birden nesıege aýy­syp, mindetti túrde qaıtarylatyn qasıetke ıe bolady.

Memlekettiń qatysýymen quryla­tyn bankterdiń nesıe ústemeaqysyn 3–5%-dan asyrmaı berý mindettemele­riniń bolýyna baılanysty. Bıýdjet tarapynan kredıtti arzandatýǵa beriletin sýbsıdııalardy túgelimen joıý qajet. Qazir kredıtti sýbsıdıalaýǵa bıýdjetten 1,2–1,3 mlrd dollar kóleminde qarajat jumsalady, biraq munyń úlken bóligi kásipkerdiń muqtajyna jetpeı, jemqorlardyń paıdasyna ketip otyr. Men usynǵan jobalardy júzege asyrý nátıjesinde «Úkimet qazynasy» derbes qarjy qory men memlekettiń qatysýymen qurylatyn bankterdiń qyzmetinen salystyrmaly túrde qysqa merzimde mynadaı nátıjelerge qol jetkizýge bolady:

«Úkimet qazynasy» qory men Úki­metke baǵynyshty jańadan qurylǵan bankterdiń aktıvteri ulǵaıǵan saıyn aýyl sharýashylyǵyn, shaǵyn jáne orta bıznesti nesıelendirý máselesi túbegeıli sheshimin tabady. Bul rette jekemenshiktegi bankter ózindik aqsha jáne nesıe saıasatyn qaıta qaraýǵa májbúr bolady. Osylaısha, batystyq qarjy ortalyqtary men jahandyq yqpal etý quraldaryna táýelsiz qarjy-nesıe júıesiniń jańa arhıtektýrasy qurylady. Úkimet álemdik jáne ishki nesıe naryǵyna bógetsiz shyǵa alatyn qýatty quralǵa ıe bolady.

Altynmen qamtamasyz etilgen qazynashylyq oblıgasııasyn shyǵarý otandyq qor naryǵy tarıhynda alǵash ret tartymdylyǵy jaǵynan kez kelgen damyǵan eldiń, onyń ishinde AQSh-tyń, EO-nyń baǵaly qaǵazdarynan kem túspeıtin otandyq joǵary reı­tıngti baǵaly qaǵazdy ıaǵnı, jańa asa ótimdi ınvestısııalyq quraldy ómirge ákeledi. Ol kez kelgen otandyq jáne sheteldik damý ınstıtýttarynyń, son­daı-aq el azamattarynyń qarajatyn orna­lastyrýǵa bolatyn senimdi ınvestı­sııalyq quralǵa aınalady.

Aýyldyq jerlerde turaqty jumys isteıtin memlekettik bankter qurylǵan jaǵdaıda oblys jáne aýdan ákimderi osy qýatty kredıt ınstıtýttaryna súıenip, óńirlerdi damytýdyń jáne mýnısıpaldy menshikti qurýdyń naqty josparlaryn ázirleýge múmkindik alady. Iаǵnı óńirlerdi damytý josparlary joǵarydan emes, tómennen jasaqtala bastaıdy.

Ǵalym BAINAZAROV,

Ulttyq banktiń tuńǵysh tóraǵasy