Sońǵy jyldary medısınada erler densaýlyǵy jaıly jıi másele kóteriletin bolyp júr. О́ıtkeni, táýelsizdik alǵan jyldardan bastap elimizde erler densaýlyǵyna memleket tarapynan kóńil bólinbegeni búginde aıqyn kórinis tabýda. Statıstıkaǵa júginsek, elimizde jyl saıyn 15-60 jas aralyǵyndaǵy qyzdar men áıelderdiń 100-i qaıtys bolsa, 15 pen 60 jas aralyǵyndaǵy bozbala men erkekterdiń 228-i qaıtys bolady eken. Salystyrsaq, bul kórsetkish tipti 2,3 esege jetken.
Ulttyń sanyn arttyrý úshin erler densaýlyǵyn nyǵaıtýdy myqtap qolǵa alatyn ýaqyt áldeqashan týǵan bolatyn. Alaıda, bizde ana men bala densaýlyǵyna basa nazar aýdarady da, erler densaýlyǵy umyt qala beredi. Osy suraqtardyń jaýabyn izdep, Almatydaǵy «Ýrologııa Ǵylymı Ortalyǵy» (ÝǴO) AQ basqarma tóraǵasynyń ǵylymı máseleler jónindegi orynbasary Ilııas Muhamedjanǵa jolyqqan bolatynbyz. Ol kisi:
Másele emdelýge tirelgende jalǵan namysqa beriledi. Sebebi, erlerdiń basym bóligi óz aýrýyn moıyndaǵysy kelmeıdi. Kináni áıelge aýdarýǵa beıim turady. Sóıtip júrgende boılaryndaǵy keseldi asqyndyryp alady. Nátıjesinde erler kóbinese, bizdiń ortalyqqa ota jasatýǵa keledi, – deıdi.
Salamatty ómir súrý – ár adamnyń paryzy. Árkim óz densaýlyǵyna jaýapty qarasa, ómir súrý sapasy joǵary, ǵumyry uzaq bolady. Kóp jaǵdaıda erlerdiń aýrý dıagnozdary erte anyqtalmaıdy. Dárigerge qaralmaǵandyqtan, qaısybir kesel qaterli isikke aınalyp, naýqas adam qaıtys bolýy da múmkin. Shyndap kelgende, ata-ana balany jastaıynan dárigerge kórsetýi kerek. Er balanyń umasy jumyrtqasyna ýaqtyly túsýi kerek, al ata-anasy osyny qadaǵalaýy qajet. Jastardyń 40 paıyzy jynystyq jolmen beriletin aýrýlarmen aýyrady. Osyndaı faktorlardyń saldarynan, elimizde erlerdiń ómir súrý uzaqtyǵy 65,7 jas, al áıelderdiń ómir súrý uzaqtyǵy 74,3 jasqa jetedi. Árıne, bul da Ilııas Tuńǵyshqanulynyń pikiri.
ÝǴO-nyń basqarýymen 2006 jyldan beri erler densaýlyǵyn nyǵaıtý maqsatynda eki ǵylymı-tehnıkalyq jáne bir granttyq baǵdarlama qolǵa alynýda. Sonymen birge, ortalyq mamandarynyń bastamasymen oblys qalalarynda «Erler densaýlyǵy mektebi» ortalyqtary ashylyp, jumys isteýde. Búgingi tańda osy ortalyqtarda qyryq jastan asqan erlerdi skrınıngtik tekserýden ótkizý, ýrologııalyq aýrýlar asqynýynyń aldyn alý jáne aýrý túrlerin erte anyqtaý úshin saýyqtyrý sharalary ótkizilýde. Erlerdiń urpaq órbitý júıesi aýrýlaryn emdeý jáne aýrý túrlerin anyqtaýda jańa tehnologııalardy iske asyrý, androýrologııa máselesinde ǵylymı-zertteý jumystaryn damytý jolǵa qoıylýda. Sondaı-aq, ortalyq dárigerleriniń biliktiligin arttyrýda akkredıtasııalyq sharalar iske asyrylýda.
ÝǴO-nyń 4021 bala men erler arasynda arnaıy júrgizgen zertteý málimetteri boıynsha, olardyń 83,3 paıyzynda ýroandrologııalyq aýrýlar anyqtalǵan. 16,7 paıyzynyń ǵana densaýlyǵy jaqsy bolyp shyqqan. Al tehnogendik aımaqtarda (munaı óńdeý t.b.) jumys isteıtin erlerdiń 63,5 paıyzynyń, tústi metall óndiretin kásiporyndarda eńbek etetin erlerdiń 53,2 paıyzynyń erkektik qabileti buzylǵany belgili bolǵan. Elimizdegi urpaq jalǵastyrý jasyndaǵy erlerge júrgizilgen skrınıngtik zertteý nátıjesi boıynsha, 56,3 paıyzynda tósek qatynasyna qabileti tómendegeni, 30,4 paıyzynda urpaq órbitý qabileti álsiregeni, al 42,2 paıyzynda jynystyq jolmen taralatyn aýrýlar bary anyqtalǵan.
Jalpy, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekteri boıynsha, álemde nesep tasy aýrýlary jetinshi orynda eken. Osy aýrýdan qaıtys bolý 2,3 jáne 3 paıyzdy quraıdy. Al elimiz boıynsha ýrologııalyq aýrýlar besinshi orynda. 100 myń adamǵa shaqqanda 359 adam ýrologııalyq aýrýlarmen aýyrady. OQO, ShQO, Jambyl, Atyraý, Aqtóbe jáne Qyzylorda oblystarynda nesep tasy aýrýlarynyń kórsetkishi joǵary.
Únemi ultymyzdyń sany tym az dep janymyz aýyratyny ras. Urpaq órbitetin jastaǵy erler densaýlyǵyn nyǵaıtý memleket tarapynan túbegeıli qolǵa alynbasa, statıstıkalyq kórsetkishter bir kúnderi tóbe shashymyzdy tik turǵyzbasyna kim kepil? Búgingi tańda ortalyqtyń fılıaldary elimizdiń on aımaǵynda jumys isteýde. 2014 jyly baǵdarlamanyń «Erler densaýlyǵy mektebi» sharasy bastaldy. Keshendi baǵdarlamada erlerdi densaýlyǵyn kútýge úıretý, aýrý túrleriniń áleýmettik faktorlaryn anyqtap, asqyndyrýdyń aldyn alý, salamatty ómir saltyn ustanýdyń paıdasyn oqytý sharalary tolyq qamtylǵan. Perzentsiz erli-zaıyptylarǵa kórsetiletin medısınalyq kómektiń zamanaýı ádisteriniń klınıkalyq, ekonomıkalyq standarttaryn ázirleýdi iske asyrý da ortalyqtyń negizgi maqsattarynyń biri.
Erler densaýlyǵyna nemquraıdy qaraýdyń saldarynan ulttyń demografııalyq ósimi qarqyndy damymaı otyr. Árıne, demografııaǵa keri áser etetin ózge de áleýmettik faktorlar jetkilikti. Alaıda, erler densaýlyǵy – halyq ósimine oń yqpal etetin birinshi áleýmettik faktor bolyp sanalady.
Qazirgi er-azamattardyń basym bóligi zeınet jasyna deıin ómir súrmeıdi eken. Sondyqtan da, erler densaýlyǵyn keshendi zerttep, qorǵaý úshin B.Jarbosynov atyndaǵy ÝǴO-nyń uıytqy bolýymen «Erler densaýlyǵy, ómir sapasy, pánaralyq tásil» degen taqyrypta Almatyda ótken dúnıejúzilik kongreste, erler múddesin qorǵaıtyn «Urpaq jalǵastyrý densaýlyǵy», «Seksýaldyq densaýlyq týraly» zańdar ázirlep, qabyldaý týraly qaýly qabyldandy. Ǵalymdar ásirese, balalar ýroandrologııalyq qyzmetin damytýǵa basa nazar aýdardy.
Dúnıejúzi ǵalymdarynyń janaıqaıyna aınalyp otyrǵan erler densaýlyǵy máselelerin túbegeıli sheshý maqsatynda qolǵa alynǵan baǵdarlamalar Úkimetten qoldaý taýyp, qajetti qarjy bólinse, mamandardyń eńbegi janar edi.
Almaty qalasyndaǵy Ýrologııa ǵylymı ortalyǵynda 130 orynǵa arnalǵan andrologııa, nesep tasy aýrýlary, jalpy ýrologııa, óńdeý jáne plastıkalyq ýrologııa, sondaı-aq eki aqyly bólim halyqqa qyzmet kórsetedi. ÝǴO ult densaýlyǵyn saqtaýda elimizdiń damý strategııasyn aıqyndaýshy jáne ýrologııalyq aýrýlardy emdeýde ozyq tehnologııalardy taratýshy jetekshi mekeme sanatynda elge qyzmet etýde. Munda joǵary sanatty dárigerler, ǵalymdar eńbek etýde. Jańa ınnovasııalyq tehnologııalar bazasynda urpaq órbitý jasyndaǵy erlerdiń ýrologııalyq aýrýlaryn emdeý jáne túrli otalar jasaý júzege asyrylady. Ortalyq ǵylymı dárejesine qajetti zamanaýı zertteý apparattarymen, qural-jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Naýqastardyń aýrý túrlerine sáıkes turǵylyqty jerindegi emhanaǵa baryp, portalǵa tirkelip, ortalyqqa kelip emdelýge quqy bar.
Ortalyqta esimi álemge tanymal mamandar – ÝǴO-nyń basqarma tóraǵasy, m.ǵ.d., professor, ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Myrzakárim Alshynbaev, óńdeý jáne plastıkalyq ýrologııa bóliminiń meńgerýshisi, m.ǵ.d., professor, laporoskopııalyq ota ádisterin jastarǵa úıretýshi, «altyn skalpel» ıesi Súnııat Qusymjanov, andrologııa bóliminiń meńgerýshisi, jynys aýrýlarynyń bilgir mamany, m.ǵ.d., professor Marat Maqajanov, nesep tasy aýrýlary jáne endoýrologııa bóliminiń meńgerýshisi, endoýrologııa isiniń altyn qoldy dárigeri, m.ǵ.d., professor Malıh Muhammad Aref qyzmet etedi. Basqarma tóraǵasynyń klınıkalyq ister jónindegi orynbasary, m.ǵ.k. Marat Batyrbekov, basqarma tóraǵasynyń ákimshilik-ekonomıkalyq ister jónindegi orynbasary Erlan Musabekov, taǵy basqalar óz isterin jetik meńgergen isker mamandar.
Qazaqstandaǵy ýrologııa isterin damytýda kóshbasshy mekeme qyzmetin atqaryp otyrǵan ÝǴO-nyń akademıgi Beınesh Jarbosynovtyń izgi armanyn iske asyryp, el qurmetine bólenip keledi. Ujymnyń basty maqsaty – ult densaýlyǵyn nyǵaıtý jolynda aıanbaı eńbek etip, ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, halyqtyń demografııalyq ósimin arttyrýǵa úles qosý bolyp tabylady.
Iá, ár adamnyń densaýlyǵy óz qolynda degenimizben, halyq danalyǵy: «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde degendi» eske salady. О́z densaýlyǵymyzdy ózimiz saqtaı bilsek, memleketimizdiń damýyna tıtteı de bolsa úles qosar edik. On eki múshesi saý erkekten deni saý urpaq dúnıege keledi. Osy jaýapkershilikti erler árqashan este ustasa eken.
Dildágúl NURMAHANBET.