Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy qyrkúıek aıynda Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııa jónindegi Ulttyq keńestiń otyrysynda: «Búginde kez kelgen eldiń álemdegi orny ǵylymnyń damý deńgeıine qaraı anyqtalady. Sondyqtan elimizde ǵylymdy damytý – memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyttarynyń biri», dep aıtty. Shynynda, ǵylym – progrestiń qozǵaýshy kúshi. Ǵylymsyz qoǵamnyń tabysty damýy da múmkin emes.
Sońǵy jyldary otandyq ǵylymdy damytýǵa qomaqty qarjy bólinip, onyń kólemi udaıy ósip otyr. Ásirese maqsatty baǵdarlamany qarjylandyrýdyń nátıjesinde, kóptegen ǵylymı-zertteý ınstıtýty men joǵary oqý orny zamanaýı qural-jabdyqpen qamtyldy. Jas mamandardy sheteldegi ǵylymı ortalyqtarda kásibı deńgeıde daıarlaýǵa jol ashyldy. Sondaı-aq álemge tanymal ǵalymdarmen baılanys nyǵaıyp, mamandardy shetelde oqytýdyń arnaıy baǵdarlamasy júzege asty. Joǵary oqý oryndary (JOO) men ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń (ǴZI) ǵylymı áleýetin nyǵaıtý qajet. Alaıda memleket pen qoǵam ǵylymnan naqty tabys kútýge quqyly. Bir jaǵynan, eldiń ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne áleýmettik ál-aýqatyn arttyrýǵa eleýli úles qosýy tıis.
Búginde Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy ǵylymdy damytýǵa baılanysty aýqymdy jumystardy qolǵa aldy. Aqıqatynda, ǵylym memleket damýynyń ózekti máselelerinen oqshaý bola almaıdy. Ǵylymı ázirlemeler – jańa tehnologııalar, jańa jabdyqtar, jańa farm jáne bıopreparattar, ekologııalyq taza azyq-túlik ónimderi óndiriske engizilýi kerek. О́kinishke qaraı, qazir ǵylymı zertteýler el ekonomıkasynyń damýyna aıtarlyqtaı úles qosa almaı otyr. Sanaýly ǵana ǵylymı jobalar men baǵdarlamalar praktıkalyq qoldanysqa endi. Al elimizde óndiriske baǵyttalǵan zamanaýı otandyq ázirlemelerdiń sany óte shekteýli. Sondyqtan ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin túbegeıli ózgertý qajet. Árıne, irgeli ǵylymsyz qoldanbaly zertteýlerdi damytý jáne ony tájirıbede qoldaný múmkin emes. Sondyqtan elimizde ǵylymdy damytýǵa baǵyttalǵan qarjylandyrýdy bólý kezinde irgeli zertteýlermen qatar qoldanbaly zertteýlerge de muqııat nazar aýdarý qajet. Iаǵnı ǵylymı zertteý nátıjelerin óndiriske engizýge asa kóńil aýdarylsa deımin. Jalpy, ǵylymǵa bólingen qarjylandyrýdyń 25%-na deıin irgeli zertteýlerge, al 75%-yn qoldanbaly zertteýlerge bólý oryndy bolar edi dep esepteımiz. Qoldanbaly zertteýler ǵylymı qarjylandyrýdyń negizgi baǵyty bolǵanda ǵylym naqty nátıje berip, memleket pen halyqqa óz paıdasyn tıgizedi.
Osyǵan baılanysty ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin túbegeıli irikteý qajet. Ázirlemeler barlyq sapa standartyna sáıkes, básekege qabiletti, baǵasy qoljetimdi bolýy tıis. Buǵan qosa, óndiriske qajetti bazasy bolýy kerek. Osylaısha, birinshi kezekte, otandyq ǵylymdy qajet etetin óndiristi damytyp, tabys ákeletin qoldanbaly ǵylymı jobalar men baǵdarlamalar qarjylandyrylýy tıis. Qazirgi tańda ǵylymı jobalardy kommersııalandyrý Ǵylymı zertteýlerdi kommersııalandyrý konkýrsynyń jeke operatory retinde «Ǵylym qory» AQ («ǴQ» AQ) uıymynyń qarajaty arqyly júzege asady. Alaıda «ǴQ» AQ bólgen qarajat kommersııalandyrý jobalaryn iske asyrýǵa jetkiliksiz ekeni anyq. Al búgingi jaǵdaıda «ǴQ» AQ bólingen qarajatpen óndiristi iske qosý múmkin emes. Osyǵan oraı «ǴQ» AQ-ny taratyp jáne onyń bıýdjetin maqsatty-baǵdarlamany qarjylandyrýǵa (MBQ) bólingen bıýdjetpen biriktirýdi usynamyz. Osy baǵdarlamalarǵa arnalǵan barlyq ótinimdi qarjylandyrý somasy saralanǵany durys. MBQ ótinimderi 3 mlrd teńgege deıin nemese ótinimderi 3 mlrd teńgeden joǵary. Osy qarjy eki bólikke bólingen jaǵdaıda ǵana óz nátıjesin beredi.
Ǵylymı jumystarǵa saraptamany sapaly túrde júrgizý – ǵalymdar úshin eń mańyzdy. Bul, eń aldymen, ǵylymı jobalar men maqsatty ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar boıynsha ótkiziletin konkýrstardy qarjylandyrýǵa qatysty. Qazirgi tańda mundaı saraptamany tolyǵymen Ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵy (UMǴTSO) uıymdastyrady. Buǵan sheteldik jáne otandyq sarapshylar qatysady. Ǵylymı saraptamanyń obektıvtiligi men qarjylandyrý sheshiminiń deńgeıin arttyrý úshin Prezıdent janyndaǵy UǴA osy úderiske belsendi qatysýy qajet. Maqsatty ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalary boıynsha saraptamany tolyǵymen UǴA-ǵa tapsyrǵan jón. Sondaı-aq granttarǵa saraptamany ishinara Prezıdent janyndaǵy UǴA qatysýymen mynadaı shema boıynsha júrgizýge bolady: 1 sheteldik sarapshy, 1 UMǴTSO sarapshy jáne 1 UǴA sarapshysy. Iаǵnı UMǴTSO bul jumysty úılestirip, birinshi kezeńde barlyq baǵdarlama men jobaǵa resmı túrde saraptama júrgizýi kerek. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi men UǴA birlese otyryp iriktelgen jobalar men MBQ qarjylandyrý týraly túpkilikti sheshimdi ulttyq ǵylymı keńesterdiń (UǴK) otyrysynda qabyldanýǵa tıis. Bizdiń oıymyzsha, atalǵan jumys fýnksııalarynyń mundaı bólinýi saraptamalyq baǵalaýdyń jáne qarjylandyrýdy qamtamasyz etýdiń obektıvtiligi men ashyqtyǵyn arttyrýǵa kómektesedi.
О́kinishke qaraı, ázirge JOO-lar bazasyndaǵy ǵylymı zertteý nátıjeleri el ekonomıkasynyń damýyna eleýli úles qosyp otyrǵan joq. JOO-nyń negizgi baǵyty bilim berý bolǵandyqtan, olar ýaqytynyń basym bóligin bilimge jumsaıdy. Ǵylymǵa óz dárejesinde kóńil bóle almaıdy. Osyǵan baılanysty, ǵylymǵa bólingen qarajatty ıgere almaı bıýdjetke qaıtarý jaǵdaıy ishinara kezdesedi.
Ǵylymdy qajet etetin óndiristi damytýǵa jumsalǵan qomaqty bıýdjettik qarjynyń qaıtarymdylyǵynyń tómen ekenin, elimizdegi bıotehnologııa salasynyń jaı-kúıinen kóremiz. Keńes odaǵy kezinde Stepnogorsk qalasynda jartylaı qorǵanys, ishinara beıbit maqsatta bıotehnologııalyq ónimder shyǵaratyn qýatty kásiporyn kesheni boldy. KSRO ydyrap, kásiporyn konversııalanǵannan keıin bul keshen is júzinde jumysyn toqtatty. О́ndiristiń baǵytyn ózgertýge kóptegen talpynys jasaldy, tehnopark quryldy, onyń ınfraqurylymy men jabdyqtalýyna qomaqty ınvestısııa quıyldy. Degenmen bulardyń eshqaısysy oıdaǵydaı nátıje bermedi. Keıin Astanada Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy quryldy. Oǵan jańa ǵımarat salynyp, sońǵy úlgidegi zamanýı jabdyqtar satyp alyndy. О́kinishke qaraı, atalǵan ortalyqtyń qyzmeti áli de tek zerthanalyq ázirlemelermen shektelip, elimizdiń bıotehnologııalyq óndirisi damymaǵan kúıinde qalyp otyr.
Osyǵan uqsas jaǵdaı farmasevtıka ónerkásibinde de baıqalady. Qazirgi ýaqytta elimizdegi farmasevtıka ónerkásibin damytýǵa qomaqty resýrstar jumsaldy. Mysaly, Jambyl oblysy Qordaı aýdany Otar kentinde ornalasqan bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bıofarmasevtıkalyq zaýytynyń qurylysyn keltirýge bolady. Bul kásiporynda otandyq tumaýǵa qarsy, koronavırýstyq ınfeksııaǵa qarsy, týberkýlezge, brýsellezge jáne basqa da juqpaly aýrýlarǵa qarsy vaksınalardy qosa alǵanda, medısınalyq ónimderdiń keń aýqymyn shyǵarýy josparlanǵan bolatyn. Bul nysana birneshe jyl buryn júzege asyrylýy kerek edi, biraq zaýyt búginge deıin iske qosylǵan joq. GMP standarttaryna sáıkes akkredıttasııadan da ótpegen.
Taǵy da aıta ketetin jaǵdaı, bul barlyq ǵylymı uıymnyń basty problemasy desek bolady. Konkýrstyq irikteý aıaqtalǵannan keıin vedomstvolyq baǵynystylyǵyna qaramastan, qarjylyq resýrstarmen ýaqtyly qamtamasyz etilmeıdi. Ádette, konkýrstardy ótkizý jáne qarjylandyrý týraly sheshim qabyldaý úderisi óte baıaý júrgiziledi. Jobalar 6 aıdan 9 aıǵa deıin keshigip qarjylandyrylady. Bul josparlanǵan zertteý merzimin aıtarlyqtaı qysqartady. Osylaısha, sońǵy úsh jylda jańa jobalar men baǵdarlamalardy qyrkúıek-qazan aıynda ǵana qarjylandyrýdy bastap otyr. Al ótinimdi qabyldaý jumysy jyl basynda boldy. Sondyqtan tenderlik usynystardy qaraý úderisin túbegeıli ózgertip, joba men baǵdarlama jetekshilerine jumys merzimin uzartýǵa múmkindik berý kerek.
Sondaı-aq elimizdegi barlyq ǵylymı uıymdar teń básekelestik ortada jumys isteý kerek dep esepteımiz. Taǵy bir mańyzdy másele – ǵylymı kadrlardy daıarlaý. Qazir ǵalymdardyń kópshiliginiń jasy úlken. Eńbekke qabiletti orta jastaǵy ǵalymdardyń sany aıtarlyqtaı az. Aıta keteıik, sońǵy jyldary ǵylymǵa kelgen jastardyń qatary kóbeıip, olardyń deni magıstratýra men PhD bilim alyp jatyr. Degenmen kóptegen ınstıtýtta jas ǵalymdardyń jetpeıtini anyq. Bul máseleni, talantty jastardy yntalandyrý, sonyń ishinde olarǵa laıyqty eńbekaqy usyný arqyly sheshilse deımin. Joǵary bilikti kadrlardy daıarlaý JOO men ǴZI birlese otyryp sheshken jón. Jasyratyny joq, barlyq JOO-da bilikti ǵalymdardy daıarlaýǵa arnalǵan qajetti kadrlyq jáne materıaldyq resýrstar jetispeıdi. Muny jas ǵalymdardy shetelde oqytý arqyly ishinara sheshýge bolady, biraq bul óte qymbat. Oǵan balama retinde, jas mamandardy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda daıarlasaq. О́ıtkeni onda ǵylymı qyzmetkerlerdiń negizgi áleýeti shoǵyrlanǵan.
Qazir elimizdegi ǵylymdy damytýdyń basty basymdyǵy – sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt, energetıka, bıomedısına, aýyl sharýashylyǵy bolýy kerek. Al óz kezegimde bıomedısına men aýyl sharýashylyǵyna basa nazar aýdarǵym kelip otyr.
Bıomedısına – bıologııa, medısına, juqpaly aýrýlar, tuqym qýalaıtyn aýrýlar, basqa da áleýmettik mańyzy bar aýrýlar, gendik ınjenerııa, bıotehnologııa, farmakologııa, farmasevtıka, bıopreparattar jáne t. b. sııaqty iri zertteý baǵyttaryn qamtıdy. Osy zertteýlerdiń ózekti baǵyttary álemde belsendi túrde damyp keledi. Sondaı-aq farmasevtıka salasyn erekshe ataýǵa bolady. Qazaqstanda ımporttyq farmasevtıkalyq preparattardyń úlken aǵyny túsip otyr. Otandyq farmasevtıkalyq ónimder onyń az ǵana bóligin quraıdy. Al ımporttalatyn daıyn farmasevtıkalyq preparattardyń kólemi turaqty ósý ústinde. Shyndyǵynda, elimizdi óz dári-dármekterimen qamtamasyz etý tek ekonomıkalyq jáne densaýlyq saqtaý salasynyń ǵana emes, sonymen qatar ulttyq qaýipsizdigimizdiń máselesi. Elimizdiń farmasevtıkalyq kompanııalary dári-dármekterdi shetelden satyp alynǵan shıkizattardyń (sýbstansııa) negizinde ǵana shyǵaryp, olardy, býyp-túıýmen ǵana aınalysady. Otandyq ǵalymdar ázirlegen jáne klınıkalyq synaqtardyń barlyq satysynan ótken otandyq túpnusqalyq dárilerdiń óndirisi joqtyń qasy. Farmasevtıkanyń ǵylymı jetistikterdi praktıkada qoldaný deńgeıiniń tómendigi qoǵam tarapynan da, úkimet tarapynan da oryndy synǵa ushyrady. Sondyqtan jalpy bıomedısınany, onyń ishinde farmasevtıka salasyn damytý – elimizde basty basymdyqqa aınalýy tıis.
Qazaqstandaǵy taǵy bir mańyzdy sala – aýyl sharýashylyǵy. Agroónerkásip kesheni el ekonomıkasynda sheshýshi ról atqarady. Onyń damýy eldiń turaqty damýynyń, onyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń, eksporttyq áleýetin arttyrýdyń sheshýshi faktory. Máselen, elimizde óndiriletin otandyq tuqym materıalynyń tapshylyǵy óte zor. Sondyqtan, tuqym materıalyn shetelden satyp alýǵa májbúrli bolyp otyr. Al tuqymdardyń basym bóligi kózge kórinbeıtin juqpaly mıkroorganızmdermen nemese zııandy jándiktermen zaqymdanǵan. Osyndaı sapasyz tuqymdyq materıaldar respýblıkamyzǵa shetelden ákelinip otyr. Fıtosanıtarlyq zertteýlerge sáıkes, tuqymdardyń aýrýy 70-ten 100% -ǵa deıin jetip otyr, ıaǵnı osy aýrýlardyń saldarynan aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi aıtarlyqtaı tómendeıdi. Otandyq tıimdi mıkrobtyq preparattar óndirisiniń damýy bul máseleni sheship, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń ımportyna táýeldilikti azaıtady.
Qoryta aıtqanda, barlyq ǵylymı zertteýdi qarjylandyrý kezinde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi mańyzdy ǵylymı baǵyttardy naqty tujyrymdap, jahandyq ǵylymdy damytýdyń basymdyqtary men elimizdegi qazirgi jaǵdaıǵa sáıkes keletin MBQ jobalardy jáne megagranttardy qoldaýy tıis ekenin atap ótken jón. Bastysy, el ekonomıkasy men ónerkásipti damytý úshin qysqa jáne orta merzimde naqty paıda berip, is júzinde júzege asatyn ǵylymı-zertteýge nazar aýdarylsa deımin. Aqıqatynda, biz joǵaryda aıtqan máseleniń barlyǵy birneshe jyl qatarynan kóterildi. Biraq áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq.
Amankeldi SADANOV,
Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń bas dırektory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık