Búginde sý resýrstaryn basqarý ekologııalyq másele ǵana emes, ulttyq qaýipsizdik pen ekonomıkalyq turaqtylyqtyń mańyzdy faktory bolyp otyr. Sondyqtan sýdy eseppen paıdalaný, únemdeý tehnologııalaryn engizý, transshekaralyq sý saıasatyn jetildirý – kún tártibindegi ózekti mindet.
Keıingi 3 jyldyń shamasynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen salada aýqymdy reforma bastaldy. Basty jańalyq, Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi quryldy, al bıylǵy sáýirde jańa Sý kodeksi qabyldandy. Izinshe, sý sektoryn damytý basymdyqtaryn aıqyndaıtyn negizgi strategııalyq aktiler bekitildi. Naqtylasaq, Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy, Sý sharýashylyǵyn damytýdyń 2028 jylǵa deıingi keshendi jospary, sondaı-aq 2026 jylǵa deıingi sý únemdeý jónindegi jol kartasy iske asa bastady. 2024 jyly qabyldanǵan Sý salasyn damytýdyń 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparynda naqty 160 is-shara qamtylǵan. Onyń ishinde 42 jańa sý qoımasyn salý, 37 gıdrotehnıkalyq qurylysjaıdy rekonstrýksııalaý, shamamen 14 myń shaqyrym ırrıgasııalyq kanaldar salý, rekonstrýksııalaý kózdelgen.
Naqty nátıjelerge toqtalsaq, byltyr syıymdylyǵy 245 mln tekshe metr bolatyn Aqtóbe sý qoımasyn, 120 myń gektar aýmaqty qamtamasyz etetin Qyzylorda sý torabyn, Shymkent qalasyndaǵy Toǵys sý qoımasyn rekonstrýksııalaý jumystary aıaqtaldy. Budan basqa, elimizdiń alty óńirinde, Aqmola, Almaty, Qyzylorda, Soltústik Qazaqstan, Mańǵystaý, Ulytaý oblystarynda 200 myńǵa jýyq turǵyny bar 49 eldi meken sapaly aýyzsýmen qamtyldy. Bul másele atalǵan óńirlerde 8 toptyq sý qubyrynyń qurylysy aıaqtalǵannan keıin sheshimin tapqan. Salaǵa qaralǵan qarajat kólemi bıyl da az emes. Qarjylandyrý kólemi 3,2 trln teńge shamasynda. Onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjet qarajatynan 1,4 trln teńge, jergilikti bıýdjetten 367,6 mlrd teńge, halyqaralyq qarjy uıymdarynan 1,4 trln teńge bólingen. Bıyl sý resýrstary salasynda somasy 212 mlrd teńgeden asatyn 148 joba iske asyryldy. 10 oblysta 2,6 myń shaqyrymnan asatyn sý qubyry jelilerin salý, rekonstrýksııalaý júrip jatyr. Munyń ózi halyq sany shamamen 1,3 mln adam bolatyn 468 eldi mekendi sýmen jabdyqtaýdy jaqsarta túsýge múmkindik bermek. Bul rette 53 eldi meken ortalyqtan sýmen jabdyqtaý júıesine qosylady.
Bıyldyń ózinde Jetisý oblysyndaǵy Qyzylaǵash sý qoımasynyń rekonstrýksııasy aıaqtalǵan. Sonymen qatar Túrkistan oblysyndaǵy «Qaraqýys» sý qoımasy, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Bıoprýd» jınaqtaǵyshy qorshaý bógetiniń qurylysy, Aqmola oblysyndaǵy Jabaı ózenindegi jınaqtaǵyshtyń qurylysy kóp keshikpeı bitýge tıis. Sol sekildi Yntaly (Jambyl oblysy), Kırovsk (BQO), Qapshaǵaı (Túrkistan oblysy) sý qoımalarynyń rekonstrýksııasy qyzý júrip jatyr. Osy rette respýblıkalyq bıýdjet jáne halyqaralyq qarjy uıymdarynyń (Dúnıejúzilik bank, Islam banki, Eýropalyq bank) qarajaty esebinen 6 myń shaqyrymnan astam kanaldardy (1 485 kanal) rekonstrýksııalaý bastalǵanyn, shamamen 200 myń gektar sýarylatyn aýdandy qamtıtyn 962 shaqyrymǵa jýyq kanal paıdalanýǵa beriletinin aıta ketkenimiz jón.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýynda «Sý máselesin sheshý – áleýmettik turaqtylyqty saqtap, ekonomıkany damytýdyń kepili. Bul – ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin basty faktordyń biri. Biz keıingi eki jylda osy salanyń ınstıtýsıonaldyq negizin qalyptastyrdyq. Atap aıtqanda, Sý kodeksi qabyldandy, arnaıy mınıstrlik quryldy. Bul mekemeniń aldynda aýqymdy mindet tur. Oǵan ústirtin qaramaý kerek. Osy jumyspen júıeli túrde jáne jan-jaqty aınalysý qajet», degen edi.
Joldaýda Prezıdent kadr daıarlaý máselesine de az-kem toqtalyp, sý resýrstarynyń biryńǵaı sıfrlyq platformasyn jasaý keregin aıtty. Ol platformada jasandy ıntellekt negizinde jerústi jáne jerasty sýlary týraly málimet jınaqtalmaq. Prezıdent sý únemdeıtin tehnologııany engizý jumysy baıaý júrip jatqanyn, naqty nátıje joǵyn mysal ete otryp, bul jumysqa belgili sheteldik kompanııalardy tartqan durys ekenin nazarǵa saldy. Sosyn, egin sýarýǵa qajetti sýdy esh ruqsatsyz, shartsyz buryp alatyn jaıttarmen qosa, «qara naryqtaǵy» sýdy zańsyz satý ıa satyp alý isi beleń alǵanyn ashyp aıtty. Rasynda, munyń barlyǵy keshe, búgin paıda bolǵan kemshilikter emes. Burynnan qalyptasqan berekesizdik. Damyǵan elder sý únemdeý tehnologııalary arqyly turmysta paıdalanǵan sýdy óńdep, basqa maqsatta paıdalanýǵa kóship jatyr. Al bizdegi keıbir kanaldar arqyly sýdyń 50%-ǵa deıin kólemi dalaǵa ketedi.
Kóktem shyǵa elimizdiń keıbir aımaqtarynda sý tasyp, ózender arnasynan asyp jatatyn jaǵdaılar tirkelip turady. Sondyqtan tasqyn sýdy jınap, ony tıimdi paıdalaný máselesi kún tártibinde. Mysaly, bıylǵy sý tasyǵan kezde elimizdegi sý qoımalaryna 16,9 mlrd tekshe metr sý túsken degen derek bar. Osy shaqta 15,7 mlrd tekshe metr erigen qar sýyn kól júıeleri men kóltabandap sýarý júıelerine bólý jumystary júrgizilipti. Balqash kóline Qapshaǵaı sý qoımasynan 3,8 mlrd tekshe metr sý jiberilgen.
Taǵy bir jańalyq, byltyr elde «Tasqyn» sý tasqynyn boljaý men modeldeý júıesi engizildi. Ol tótenshe jaǵdaıdyń bolý yqtımaldyǵyn modeldeýge, strategııalyq sheshim qabyldaý úshin tıisti boljam jasaýǵa múmkindik beredi. Qazir BUUDB-nyń Qazaqstandaǵy ókildigimen birge sýdyń sý qoımalaryna quıylýyn boljaýǵa jáne olardyń jumys rejimin modeldeýge arnalǵan «Talsim» gıdrologııalyq modelin beıimdeý men engizý boıynsha jumys júrgizilip jatyr.
Bıyl vegetasııa kezeńinde 1,2 mln ga aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn sýarý úshin 11,1 tekshe metr sý alynǵan. Onyń 9,4 tekshe metri «Qazsýshar» RMK fılıaldary arqyly qamtamasyz etilgen. Kommýnaldyq jáne jekemenshik kásiporyndardyń sý alýy 1,7 tekshe metr boldy. Ońtústik óńirler 10,8 tekshe metr sý paıdalansa, bul jalpy sý alýdyń 97%-yn quraıdy eken. Byltyrdan beri Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi «Qazsýshar» RMK men dıqandar arasynda tikeleı shart jasasý tártibin engizý boıynsha jumys bastaǵan. Nátıjesinde, vegetasııalyq kezeńniń basynda 26 753 shart jasalǵan. Bul qadam sý sharýashylyǵy úderisterin basqarý deńgeıin arttyrýǵa múmkindik berdi. Shyn máninde, «Qazsýshar» RMK fılıaldary men fermerler tikeleı shart jasasqan soń sý berý sharttarynyń ashyqtyǵy qamtamasyz etilip, taraptardyń jaýapkershiligi kúsheıgenin baıqaýǵa bolady. Bul Prezıdent Joldaýda basshylyqqa alǵan sýdy ruqsatsyz paıdalaný máselesin qysqartýǵa múmkindik berýge tıis.