Áıel – tirshiliktiń tiregi

Ártúrli salada tabysty eńbek etip, urpaq ósirip, otbasy men el isin teń ustap júrgen áıelder qaýymy bas qosqan is-sharany Almaty oblysy ákiminiń orynbasary, oblys ákimi janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııanyń tóraǵasy Ǵanı Maılybaev óńir basshysynyń quttyqtaýymen ashty.

– Búgingi forým – aýyldyq aımaq­tardaǵy áıelderdiń áleýetin keńeıtýge, olardyń qoǵamdaǵy, ekonomıkadaǵy, rýhanı ómirdegi rólin arttyrýǵa arnalǵan mańyzdy alań. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes elimizde áıelderdiń áleýmettik, ekonomıkalyq múmkindikterin art­tyrýǵa, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa, óńirlerdiń teńgerimdi damýyna aıryqsha mán berilip otyr. Aýyl áıelderi – eldiń áleýmettik turaqtylyǵy men ekonomıkalyq damýynyń mańyzdy tiregi, – dedi Ǵ.Aıdaruly.

Qazir Almaty oblysynda aýyldyq jerde turatyn halyqtyń úlesi 80%-ǵa jýyqtady. Bıylǵy qyrkúıektegi resmı málimet boıynsha oblys halqynyń sany 1,5 mln adam bolsa, onyń ishinde 1,2 mıllıony – aýyl turǵyny. Bul kórsetkish aýyldyq aýmaqtardyń áleýeti zor ekenin, sol óńirlerdiń damýy oblys pen el ekonomıkasynyń berik tiregi ekenin dáleldeıdi.

Sonymen qatar oblysta kásipker­lik qarqyndy damyp keledi. Bıylǵy derek boıynsha Almaty oblysynda 22 myńnan astam tirkelgen zańdy tulǵa bar, onyń 18 myńnan astamy shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri. Bul ótken jylmen salystyrǵanda eleýli ósim. Atalǵan kásiporyndardyń ishin­de áıelderdiń jetekshilik etetin úlesi 35%-ǵa jýyq. Demek aýyl áıelderi tek otbasy men turmystyq salanyń ǵana emes, sondaı-aq ekonomıkanyń, óndiris­tiń, agrarlyq sektordyń, áleýmettik kásip­ker­liktiń de belsendi qatysýshylaryna aınalyp otyr.

Memleket aýyl áıelderiniń bastamalaryn qoldaýǵa erekshe nazar aýda­rady. Almaty oblysynda keıingi jyldary aýyl áıelderine arnalǵan bir­qatar joba men baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr. «Aýyl amanaty», «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» arqyly shaǵyn nesıeler men granttar berilip, «Bastaý Bıznes», «Kásipker ana» jobalary aıasynda kásipker áıelderge arnalǵan oqytý kýrstary men konsaltıngtik qoldaý jolǵa qoıylǵan. «Eńbek», «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamalary aıasynda áıelderdiń eńbek naryǵyna qatysý úlesi jyl saıyn artyp keledi. Tek ótken jyly oblys kóleminde 3 000-nan astam aýyl áıelderi memlekettik baǵdarlamalar aıasynda óz kásibin bastaýǵa nemese keńeıtýge qoldaý aldy.

Áleýmettik salalarda, bilim berý men densaýlyq saqtaý júıesinde qyzmet etetinderdiń 70%-dan astamyn áıelder quraıdy. Bunyń barlyǵy – áıelderdiń óńirdiń damýyna qosyp jatqan zor úlesiniń aıǵaǵy.

– Aýyl áıelderiniń tabysty ómiri – aýyldyń órkendeýi men eldiń damýynyń kepili. Búgingi forým – ózara tájirıbe almasyp, jańa ıdeıalar men usynystardy talqylaýǵa, qoǵamnyń nazaryn aýyl áıelderiniń máseleleri men jetistikterine aýdarýǵa baǵyttalǵan mańyzdy bastama. Sondyqtan sizderdiń árqaısyńyzdyń belsendiligińiz, ji­gerińiz, eńbekterińiz – bizdiń ortaq tabysymyzdyń negizi, – degen Ǵanı Aıdaruly isker áıel-analardyń eńbek­terine tabys, otbasylaryna bereke-birlik tiledi.

Kelesi kezekte sóz tizginin alǵan Prezıdent janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi, «Aýyl» partııasy ortalyq apparaty basshysynyń orynbasary Áıgerim Sársenbaeva bul jaı ǵana is-shara emes, elimizdiń árbir aýylynyń tiregi sanalatyn áıelder qaýymynyń qoǵamdaǵy rólin aıqyndaıtyn, úlken úmit pen senimge toly basqosý ekenin aıryqsha atady.

– Forýmnyń Jambyl aýdanynda ótýi – aıryqsha mánge ıe. Bul – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń mańyzdy is-sharalardy tek qalalarda emes, shal­ǵaı aımaqtarda, qarapaıym eńbek adamdarynyń ortasynda ótkizý qajettigi týraly tapsyrmasynyń naqty oryn­dalýy. Bizdiń ortaq maqsatymyz – aýyldyq óńirlerdiń áleýetin ashý, árbir aýyl áıeliniń múmkindigin qa­ladaǵy áıeldiń múmkindigimen teńes­tirý. Bul – ádiletti Qazaqstannyń negizi. Komıssııanyń negizgi jumysy – áıelder men balalardyń quqyqtaryn zańnamalyq turǵydan kúsheıtý. Aýyl áıeli – tutas aýyldyń áleýmettik turaqtylyǵyn, berekesin qamtamasyz etetin tirek. Aýyl áıeli ana ǵana emes, ol – ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi. Bul áleýetti memlekettik qoldaý ar­qyly nyǵaıtý – bizdiń ulttyq mindetimiz, – dedi Á.Sársenbaeva.

Statıstıkaǵa súıen­sek, aýyl sharýa­shy­lyǵyndaǵy árbir 100 jumys­shynyń 40-y – áıelder. Bul – aýyr eń­bektiń teń jartysyna jaqyny. Aýyldyń ózinde árbir tórtinshi kásipker – názik jandylar (27%-dan astam).

– Jambyl aýdanyndaǵy tájirıbe men sizderdiń usynystaryńyz Prezıdent janyndaǵy áıelder isteri jónindegi ulttyq komıssııanyń saraptamalyq qorytyndysyna engiziledi, zańnamalyq bastamalardyń negizi bolady. Aýyl áıelderiniń eńbegi, tózimi men meıirimi – qoǵamnyń altyn dińgegi. Biz sizderdi baǵalaımyz, sizderge senemiz. «Aýyl áıeli: Birlik. Damý. Bolashaq» jobasy – elimizdegi barlyq aýyl áıeliniń jarqyn bolashaǵyna jasalǵan naqty ári strategııalyq qadam, – degen Á.Arys­­tanbekqyzy forýmdy uıymdas­tyrýǵa atsalysqan oblys ákimdigine rızashylyǵyn bildirdi.

Keleli basqosýda «Aýyl» partııasy tóraǵasynyń orynbasary, Ortalyq apparat basshysy Ǵalymjan Qusmanǵalı da áıel-analardyń baqytty da tabysty otbasyn quryp, el damýyna súbeli úles qosýdaǵy eren eńbekterine alǵys aıtyp, dóńgeletip otyrǵan kásipterine sáttilik tiledi.

Jıynda sóz alǵan Jambyl aýda­nynyń ákimi Nurlan Ertas aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyndaǵy áıelderdiń úlesin aıryqsha atady.

– Jambyl aýdany aýmaǵynda 24 aýyldyq okrýg ákimderiniń 2-i, 12 bólim basshylarynyń 4-i áıel. Aýdan ákimdigi janynan qurylǵan barlyq konsýltatıvtik-keńesshi organdardyń quramyna áıelder kiredi. Sonymen qatar barlyq aýyldyq okrýgterde sheshimder qabyldaýǵa belsendi qaty­satyn analar men aqsaqaldar keńesteri quryldy. Otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý, otbasy qundylyqtaryn arttyrý, otbasy ómirin jastarǵa nasıhattaý maqsatynda jyl saıyn aýdanda «Mereıli otbasy» baıqaýy ótkizilip turady. Osy jyly aýdannyń 12 aýyldyq okrýginen 12 otbasy qatysyp, Qarasý aýyldyq okrýginiń turǵyndary, Qondybaevtar otbasy jeńimpaz atanyp, oblystyq baıqaýdan júldeli 3-oryndy jeńip aldy, – degen aýdan ákimi áıelderdiń shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdaǵy, qoǵamdyq jumystarǵa atsalysýdaǵy belsendilikterin erekshe atap ótti.

Almaty oblysy ákiminiń genderlik máseleler jónindegi shtattan tys keńesshisi, «Eńbekshiqazaq aýdanynyń jergilikti qoǵamdastyqtar qory» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory, «Shelek fermerleri» kooperatıviniń quryltaıshysy Baqytgúl Elshibaeva da óńirdegi kásipkerlik salasynda júrgen áıelderdiń belsendiligine erekshe toqtaldy. Almaty oblysy genderlik saıasat jóninde aldyńǵy orynda ekenin maqtan etti. О́ıtkeni 17 oblystaǵy 161 aýdannyń altaýyn áıel basqarsa, sonyń biri Uıǵyr aýdanynyń ákimi Bota Eleýsizova eken. Sondaı-aq oblys­ta iri kásiporyndardy basqarýda 19 áıel baryn mysal etken baıandamashy, áıel damyǵan jerde el de damıtynyna, Otany­myzdyń da gúldene túserine senim bildirdi.

«Áleýmettik qoldaý men memlekettik baǵ­dar­lamalardyń aýyl áıelderine qolje­tim­diligi týraly Almaty oblysy jumyspen qam­týdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdar­la­ma­lar basqarmasy bas­shy­­synyń mindetin at­qarýshy Erjan Baı­qonys baıandady.

Resmı statıstıkaǵa sáıkes bıyl­ǵy jyldyń ekinshi toqsanynyń qo­rytyndysy boıyn­sha Almaty oblysynda jumyssyzdyq deńgeıi 4,6%-dy quraǵan. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda 0,1%-ǵa tómen. Jyl basynan beri jumyspen qamtý organdaryna 38 myńnan astam áıel júgingen, onyń 18 994-i jumyspen qamtýdyń belsendi sharalarymen qam­tylǵan. 16 788 áıel jumysqa ornalastyrylyp, sonyń ishinde 10 317-si turaqty jumys tapqan.

Memleket tarapynan sýbsıdııalanatyn jumys oryndaryna da áıelder keńinen tartylady. Atap aıtqanda, qoǵamdyq jumystarǵa – 4 503 adam, jas­tar tájirıbesine – 565 adam, áleýmettik jumys oryndaryna – 294 adam, alǵashqy jumys orny jobasyna – 314 adam, urpaqtar kelisimshartyna – 23 adam, kúmis jas baǵdarlamasyna 772 adam tartyldy. Sonymen qatar ulttyq jobalar men tujyrymdamalar aıasynda jańa jumys oryndary ashylyp, 1 052 áıel turaqty jumyspen qamtylǵan. «Bastaý Bıznes» jobasy aıasynda 1 400 áıel kásipkerlik negizderine oqýǵa joldansa, 601 áıel qysqamerzimdi kásiptik oqytýdan ótken. Jumys izdeýshi azamattarǵa jyl basynan beri 46 bos jumys oryndary jármeńkesi uıymdastyrylyp, oǵan 565 jumys berýshi qatysyp, 2 595 bos jumys orny usynylǵan. Alys aýyl­dardaǵy turǵyndarǵa da qoljetimdi bolý maqsatynda mobıldi jumyspen qamtý ortalyqtary qurylyp, jyl basynan beri shalǵaı eldi mekenderge 66 ret shyqqan.

Forýmnyń «Aýyldyq jerlerdegi áıelderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq múmkindikterin keńeıtý: óńirlik damý saıasatynyń negizi» atty plenarlyq otyrysynda «Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý mehanızmderi» atty taqyrypta baıandama jasaǵan Almaty oblysynyń kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ın­novasııalyq damý basqarmasy basshy­synyń orynbasary Aıgúl Manasbaeva búginde Almaty oblysynyń jalpy óńirlik ónimindegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 47%-ǵa jetkenin mysal etti. Oblysta 156 myńnan astam shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri tirkelgen, olardyń shamamen 45%-yn áıelder basqaratyn kásiporyndar quraıdy. «Áıelder kásipkerligi, ásirese, aýyldyq jerlerde agroónerkásip, qolóner, qyzmet kórsetý, týrızm salalarynda belsendi damyp keledi», – dedi baıandamashy.

Shaǵyn jáne orta bıznespen qatar oblysta iri kásiporyndarǵa da basa nazar aýdarylady. Oblysta qolaıly ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrý maqsatynda jalpy aýdany 1 786 gektardy quraıtyn 6 ındýstrııalyq aımaq quryldy. Atap aıtqanda, «Bereke» – 27 ga, «Qaırat» – 375 ga, «Shelek» – 244 ga, «Qazybek bek» – 900 ga, «Tasqarasý» – 120 ga, «Suńqar» – 120 ga. Búginde «Bereke», «Qaırat» ındýstrııalyq aımaqtary tolyqqandy jumys istep tur. «Shelek», «Qazybek bek» aımaqtary jobalaý satysynda, «Tasqarasý», «Suńqar» aımaqtary qalyptastyrý kezeńinde.

Sonymen qatar oblys ákimi Marat Sultanǵazıevtyń tapsyrmasyna sáıkes qosymsha taǵy 9 ındýstrııalyq aımaq qurylyp jatyr. Onyń 7-i úlken Almaty aınalma avtomobıl jolynyń boıynda ornalasyp, jalpy aýdany 2 500 gektardy quraıdy. Qalǵan 2 aımaq Qonaev qalasynda (300 ga), Jambyl aýdanynyń Úlken aýylynda (400 ga) ornalasady.

Kásipkerlik salasynda nar táýekelge baryp, erlermen úzeńgi qaǵystyra eńbek etip, el ekonomıkasyn ilgeriletip júrgen aıaýly jandar, Almaty oblys­tyq áıelder kásipkerligin damytý jónindegi salaaralyq keńestiń tóraǵasy Lázzat Botabekova, «Nuraly» sharýa qojalyǵynyń basshysy, Aqtóbe oblystyq máslıhatynyń depýtaty Kamshat Tóleýova, jeke kásipker, sharýa qojalyǵynyń basshysy Iýlııa Barsýkova, Aqmola oblysy, Aqkól aýdany, Eńbek aýylynan kelgen jeke kásipker Juma Nurǵalıeva, Aqmola oblysy, Qosshy qalalyq máslıhatynyń depýtaty Dınara Raıhanova ózderiniń kásipke kelýdegi alǵashqy qadamdaryn mysalǵa ala otyryp, maqsaty aıqyn, senimi zor adamnyń alar asýy árqashan bıik bolatyny jaıly áńgimelep berdi. Tabysqa jetý jolyndaǵy qıyn da qyzyqqa toly ómirlik tájirıbelerimen bólisti.

Analardyń alqaly basqosýynda bilim men eńbektiń tizginin teń ustap, jarqyn ıdeıa, aıqyn maqsatpen jetistikke jetip júrgen aıaýly apalar da belsendilikpen ún qatty. Talǵar aýdany, Tuzdybastaý aýylynda turatyn zeınetker, «Aq yrys» tabıǵı úı ónimderin óndiretin jeke kásip ıesi Saıypjamal О́tep apa óndirisin keńeıtý maqsatynda soltústikke qonys aýdarýǵa nıetti ekenin ortaǵa saldy.

Sóz kezegin alǵan aqsamaıly analar kásipti órkendetýmen qatar, otbasynyń ómirine jaýapty áıel-analardyń urpaq tárbıesin ýystan shyǵaryp almaýyn umytpaý qajettigin de qadap aıtty. Sóıtip, erkin dıalogte ótken forýmnan zor áser, aıqyn baǵyt-baǵdar, keleli keńes alǵandaryna rızashylyqtaryn bildire tarqasty.

Almaty oblysy