Shyǵarmashylyq álem – kúrdeli de qyzyq qubylys. Ár qalamgerdiń shyǵarmasy qandaı erekshe bolsa, ony jazý úderisi de sondaı erekshe. Aıtalyq, Balzak pen Dostaevskıı túnde jazsa, Tolstoı tańǵy ýaqytty qup kórgen. Hemıngýeı shyǵarmashylyq jumyspen tize búkpeı, túregep turyp aınalyssa, bizdiń aqyn Ǵalym Jaılybaı óleńderin etpetinen jatyp jazǵandy unatady. Mundaı erekshelik jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovta jeterlik. Úshbý maqalamyzda qalamgerdiń hattary men estelikterine súıenip, onyń kórkemdik keńistigine umtyldyq. «Onyń qalamger bolýyna ne áser etti?», «keıipkerlerdiń obrazyn qaıdan aldy?», «olardy qandaı jaǵdaıda qaǵazǵa túsirdi?» degen saýaldarǵa jaýap izdep kórdik.
О́leńshi bala
«О́miri mazmundy kisiniń shyǵarmashylyǵy da mazmundy» degen Ibsen sózin tııanaq qylsaq, Nurshaıyqov shyǵarmashylyǵynyń aýqymy keń, mazmuny tereń bolýynyń sebebi onyń júrip ótken qıyr da shıyr joldaryna baılanysty. Jarma aýdanyna qarasty shaǵyn ǵana aýyl «Kelinsúıegi» degen jerde týyp-ósip, Almatydaǵy taý-ken ınstıtýtynyń jumysshy fakýltetine túsedi. Keıin Semeıdegi Abaı atyndaǵy qazaq pedagogıkalyq ýchılıshesine aýysyp ketedi. Onysy jaı emes, alǵashqy mahabbatyn taýyp alamyn dep ádeıi aýysady. Bul jaǵyn sońyra ádiptep aıtatyn bolamyz. Sodan keıin, bárimizge belgili, soǵys órti sharpyp, Ázilhan maıdanǵa aralasady. Aman-esen oralǵan soń tilshi qyzmetin ári qaraı jalǵastyryp, eńbeginiń nátıjesinde irgeli basylymdarda basshylyq etedi. Ádebı úderiske belsene qatysady. Sol aralyqta jazýshynyń qoltańbasyn aıshyqtaǵan kórkem shyǵarmalar dúnıege keledi. Kitaptary myńdaǵan tırajben basylyp, odaq kóleminde tarady. Áıtse de, óziniń munshalyqty tanymal jazýshy bolatyn Jarmadaǵy «óleńshi bala» bildi deımisiń?
Talant tabıǵaty besikten belgi beredi. О́nerge beıimi bar jas Ázilhan epostyq jyrlar men shyǵys dastandaryn súıip tyńdaıtyn-dy. «Myń bir tún», «Júsip-Zylıqa», «Rústem-Zorab», «Seıpilmálik», «Qalqaman-Mamyr», «Eńlik-Kebek», «Táýke batyr», «Túsiphan» sekildi ańyz-áńgime, jyr-qıssalardy jadyna toqyp, jaqyn-jýyq týysqandarǵa aıtyp otyrǵan. Kópshiliktiń kóńilin kóteretin Ázilhan týǵan aýylynda «óleńshi bala» atanyp ketedi. Ári qaraı qalamgerdiń ózi eske alady: «Jurt «óleńshi» degennen keıin men ózimdi aqyn bolyp ketken ekenmin dep oıladym. Aqyn óz janynan óleń shyǵarýǵa tıis. Men de sóıttim. Sondaǵy alǵashqy óleńim mynaý edi. Ol kezde bizdiń jaqta «Túsiphan» degen bir eski qıssa bolatyn. Ol bylaı bastalatyn.
Qolymda ustaǵanym kúmis qalam, Áýeli óziń saqta Haq taǵalam!
Osy óleńniń úlgisin men dápterimniń birinshi betine bylaı dep jazdym:
Qolymda ustaǵanym temir qalam.
Bulaı deıtinim – bizdiń bala kúnimizde eki basty temir qalamdar bolatyn. Onyń bir jaǵyna qalamsap, ekinshi basyna qaryndashtyń tuqyly suǵylatyn. «Túsiphandy» jazǵan aqyn «Qolymda ustaǵanym kúmis qalam» dese, meniń «Qolymda ustaǵanym temir qalam» deýge ábden haqym bar emes pe? Onyń ústine, meniń ustaǵanym rasynda da temir qalam. О́mir shyndyǵynyń ózi osy. Al qıssanyń mysaly dinı sózderden turatyndyqtan, men ony múlde ózgertip jiberdim. Úshinshi, tárbıelik joldaryn da sóıttim. Sonda ol mynadaı bolyp shyqty:
Qolymda ustaǵanym temir qalam,
Kóńilim oqý dese bolar alań.
Oqýdy jaqsy oqyp, bilim alsam
Keńeske kerekti bir adam bolam.
«Keńes» dep ol kezde «sovet» degen sózdi aıtatyn. Endeshe meniń aıtaıyn degen oıym aıdan anyq: oqýdy jaqsy oqyp, bilimdi azamat bolyp óssem. Otanyma kerekti adam bolamyn degenim bul. Endi bir kemshiligi – bul óleńge at qoıýym kerek. О́ıtkeni aqyndardyń óleńderiniń báriniń jeke-jeke attary bolady. Ary oılap, beri oılap, ony da taptym: «Oqýshy oıy» dep qoıdym da, artynan «Shákirt oıy» dep túzettim. Osydan keıin men aýylda «Aqyn bala» atandym. Bir saty óstim. Burynǵy «óleńshi bala» degen eski atym dalada qaldy». Osylaısha, óleń-jyrǵa qumartqan bala Ázilhan, úlken qalamger bolýdy armandaıdy.
Ázilhan shyǵarmalaryn oqyp otyryp, avtordyń narratorlyq sheberligi anyq ańǵarylady. Iаǵnı oqıǵany baıandaý mashyǵy óte keremet. Buǵan birden bir áser etken dúnıe – árıne, jyr-dastandar. «Alpamys Taıshyq hanǵa shaba bersin, biz Gúlbarshynnyń jaǵdaıyn bileıik» dep keletin batyrlyq jyrlarǵa tán aýysymdar Nurshaıyqov shyǵarmalarynda qalamgerlik ádis retinde sátti qoldanylady.
Alǵashqy mahabbat nemese Almatyǵa aýysý
«Mahabbat, qyzyq mol jyldar» syndy romanmen adam seziminiń názik qatparlaryn aqtarǵan qalamgerdiń mahabbat mashaqatyn erte sezinýi zańdy. Ázilhan buǵan 14 jasynda tap boldy. Ol kezde kolhoz brıgadıriniń kómekshisi bolyp, kanıkýlda jumys istep júrgen kezi. Tapsyrmadan basqa eshqandaı ýaıymy joq bozbala alańsyz tabel toltyryp tur. Bir kezde eki arbanyń ústinde kele jatqan bir top qyzdar kózine túsedi.
«Tabeldi laqtyryp tastadym da, qyzdarǵa qaraı júgirdim. Júdá júıriktigimniń arqasynda zymyrap jetip bardym. Detdomnyń qyzdary eken. Shashtaryn jelkeden qıyp tastaǵan. Shetinen bári ádemi. Sonyń ishinde appaq qyz kózime ottaı basyldy. Appaq bolǵanda, jumyrtqadaı. Sol qyzǵa birden ǵashyq bola bastadym». Kórdińiz be, jazýshynyń baıandaý stıli de ózgeshe. «Qarsy bolmasa osy qyzǵa men ǵashyq bolaıyn dep oıladym». Eriksiz ezý tartasyń. Bul Ázilhannyń gazetke alǵashqy maqalasy shyqqan kezi. Qyz munyń mektebine aýysyp kelgen eken. Aty – Orynkesh. Ol besinshi, Ázilhan altynshy synypta oqyp júredi. Jıirek jolyǵyp, áńgimelesip turady. Bir kúni bolashaq jazýshy súıgenine hat joldaıdy:
«Orynkesh! Men seni jaqsy kórem. Ekeýmiz keıin qosylaıyqshy. Jaraı ma?»
Qyzdan jaýap kelmeı qalady. Bozbalanyń ǵashyq kóńili alaburtyp, ýaıymdaı bastaıdy. Biraz kún ótip ketedi. Orynkesh ne der eken dep júrgende qyzdan tildeı hat keledi. Ázilhannyń júregi jarylyp kete jazdaıdy. Hatta bir-aq aýyz sóz: «Jaraıdy». Osydan keıin ekeýi bir-birin súıip ótýge sert beredi. Mektepti aıaqtaǵan soń Ázilhan Almatyǵa, Orynkesh Semeıge oqýǵa túsedi. Bir jyldaı hat almasyp júredi. Bir kúni qyzdan hat kelmeı qoıady. Kóńili alaı-dúleı bolyp ýaıymǵa salynǵan Ázilhan barlyǵyn tastap, Semeıge, súıgeniniń oqý ornyna aýysyp ketedi. Jataqhanasynyń aldyna baryp, beıtanys qyzdan Orynkesh degen qyzdy suraıdy. Qyzyq bolǵanda álgi qyz súıgenimen bir topta oqıtyn bolyp shyǵady. «Qazir, shaqyryp kelemin» dep jataqhanaǵa kirip ketedi. Shyqpaı qoıady. Bir kezde álgi qyz qurbysymen emes, ózi jalǵyz aıaǵyna tas baılanǵandaı aýyr basyp Ázilhanǵa keledi.
– Kele me? – Joq, kelmeıdi. «Meni budan bylaı izdemesin. Kórmesin. Menen aýlaq júrsin», dep aıtty.
Sol jaǵdaıdy qalaı sezingenin Ázilhannyń ózi aıtsyn. «Balamyn ǵoı. Kótere almaı jylap jiberdim. Men jylap turǵanda álgi qyz menimen qosa jylap tur eken. Kórip kúlkim kelip ketti. «Sen nege jylap tursyń?» dedim. «Seni aıap turmyn» dedi. Mine, dál sol sátte osy qyzǵa ǵashyq boldym. Qosyldyq. Bul jarym – Halıma edi».
Mahabbat jolyndaǵy osy sekildi beınetti belester qalamgerdiń birqatar shyǵarmasyna arqaý bolyp, ony ómirsheń ete tústi.
«Mahabbat, qyzyq mol jyldar» qalaı jazyldy?
Bir top jazýshy-ǵalymdar «Gornyı gıgant» atalatyn aýdanda úı jaldap turatyn Áıtim Ábdirahmanov degen ǵalymnyń úıinde qonaq bolady. Qonaqtar ishinde Tursynbek Kákishev, Myrzabek Dúısenov, Rahmanqul Berdibaev, Ǵafý Qaıyrbekovter áıelderimen kelgen. Ishinde, árıne, Ázilhan Nurshaıyqov jary Halımamen birge otyr.
Ǵafý án shyrqap, Rahmanqul men Myrzabek qatarlasa kúı tartady. Áńgimeniń qyzǵan tusynda jıylǵan qaýym Ázilhannyń aýyzsha aıtatyn áńgimeleriniń biri «Qyzyl kórpeni» aıtyp berýin qolqalaıdy. Keıin bul «Mahabbat, qyzyq mol jyldarǵa» engen edi. Osy otyrystyń ózin yqtııatty Áz-aǵań kúndeligine túsirip qoıǵan:
«Men ol áńgimeni barlyq detaldarymen mánerlep, jarty saǵatqa jýyq aıttym. Otyrǵandar uıyp tyńdady. Áńgimem aıaqtalǵanda bári máz bola kúlip, tegis alaqan soqty. Birinshi ret estigen ol áńgimeni Ǵafý qyzara berip, bar yntasyn salyp tyńdady. Eki kózi ottaı jaınap, maǵan yqylastana qarap otyrdy.
– Ázirge, bul áńgimeńiz qaǵazǵa túsken be? – dedi ol alaqan soǵý toqtaǵannan keıin. – Joq, – dedim men. – Jazasyz ba? – Jazsam degen oıym bar. – Endeshe, tez jazyńyz. Áıtpese, bul áńgimeńizdi men eki kúnde poema etip jazyp tastaımyn. Daıyn turǵan poema ǵoı mynaý! – Jazaıyn onda, Ǵafýjan. – Ákelińiz, qoldy. Mynadaı áńgimeni qaǵazǵa túsirmeý – ádebıetke obal».
Kelesi kúni Ázilhan eńbek demalysyna ótinish jazyp bir aı boıy tapjylmaı jazady. Aıaqtaı almaıdy. Sol kezdegi basshysy Muhametjan Qarataevtan suranyp kelesi jyldyń eńbek demalysyn alady. Sóıtip, bar bolǵany eki-aq aıda tutas roman daıyn bolady. 1970 jyldyń 19 qańtarynda, kúndizgi saǵat 14-te sońǵy núkte qoıylady. Keıin Áz-aǵań Ǵafý Qaıyrbekov jaqsy shyǵarmany jazýǵa qamshylaǵany úshin alǵys aıtady. Al ol bolsa qazaq ádebıetine osyndaı olja syılaǵan Áz-aǵańa rahmetin jaýdyrady.
Shyǵarmashylyq úderis
Ázilhan Nurshaıyqov shyǵarmashylyǵyn ǵylymı aınalymǵa alǵash engizgen ǵalymdardyń biri – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Raqymjan Turysbek. Ol jazýshynyń izinen ini bolyp erip júrip, onyń shyǵarmashylyq zerthanasy haqynda birqatar irgeli eńbek jazdy. Ǵalymmen ómirdegi baılanysy, oǵan degen qurmeti Áz-aǵańnyń kúndeliginde de kórinis tapqan.
«7 aqpan. Professor Raqymjan Turysbekov telefon soqty. Meniń kúndelikterime qatysty kandıdattyq taqyryp bekitpek eken. Erteń keletin boldy» nemese «23 sáýir. Meniń orden alýymmen búgin birneshe adam telefon soǵyp, quttyqtady. Professor Raqymjan Turysbek quttyqtap, shapan japty. Bul quttyqtaý barlyq quttyqtaýlardan ózgeshe, ǵajap boldy» degen sııaqty jazbalar aǵa men ini arasyndaǵy iltıpat-qurmetti aıǵaqtaıdy. Raqymjan Turysbektiń eńbekteriniń ishinde «Ázilhan Nurshaıyqovtyń shyǵarmashylyq murasy» atty monografııasynyń jóni bólek. Onda jazýshynyń kózqarasy men qoltańba máneri, sheberhana syrlary men qalamgerlik muraty zerdelengen. Erekshe atap ótetin jaıt – munda shyǵarmany jazbastan burynǵy jazýshynyń daıyndyǵy týraly suhbat jarııalanǵan. Sol suhbatty negizge ala otyryp, Áz-aǵańnyń jazý mashyǵyn qyzyqtap kórdik.
Ras, jazý ústeline ózińdi qańtaryp qoıý – qıynnyń qıyny. Jazýshynyń sabyry men shydamy synalatyn tus – osy. Kóp qalamger osy azaptan basyn ala qashady. Sáıkesinshe, kólemdi shyǵarmalar sol kúıi qobyrap jazylmaı qalady. Al Ázilhan Nurshaıyqov bul turǵyda eńbekke eti úırengen. «Keıde jumys istep otyrǵan ornyńnan turyp ketseń, erqashty bolǵan jylqy sııaqty oryndyqtan qashqalaqtaı beresiń. Qaıta otyrǵyń kelmeı qalady. О́zińdi-óziń zorlap, áreń otyrasyń. Al otyryp jaza bastasań, turǵyń kelmeı qalady. Ondaı sátte asqa shaqyrylsań «qazir, qazir» dep uzaǵyraq otyryp qalǵanyńdy ańǵarmaısyń. Bastaǵan oıyńdy tııanaqtap qaǵazǵa túsirip bolǵan soń ǵana ornyńnan turasyń. Kóńiliń kóterilip, madaq sezimge bólenesiń. Eńbek rahatyn sezinesiń», deıdi jazýshynyń ózi.
Qapııada kelgen oılardan aıyrylyp qalmaý úshin ózimen únemi qoıyn dápter ustap júredi. Al tamasha oılar uıyqtar aldynda nemese tań aldynda kelip qalsa, Áz-aǵań onyń da jolyn tapqan. Ol kólemi 30*23 sm bolatyn, juqa taqtaıdan jasalǵan ústelshe jasatqan. Oraıly tusta ústelsheni keýdesine qoıady da, jaza beredi.
«Jańa kitapqa jospar qurasyz ba? Taqyryp, ıdeıa, keıipker, sıýjet qalaı júzege asady?» degen suraqqa qalamger bylaı dep jaýap beredi:
«Jospar jasamaımyn. Sıýjet oılamaımyn. Harakter somdamaımyn. Sonyń bári jazý ústelinde ózinen-ózi keledi. Shyǵarmam bitkennen keıin osynym keremet boldy-aý dep oılaımyn. Biraq jaman bolyp shyqpaǵanyn ishim sezedi», deıdi ózi.
Alaıda munda bir kiltıpan bar sııaqty. Anadaı kólemdi dúnıeni jazar aldynda avtor qalaısha jospar qurmaıdy? Qalaı harekter somdamaıdy? Bizdińshe, bul jazýshynyń aıtqysy kelmegen qupııasy. Baıaǵyda kúıshi túsken úıge aýyldyń tyńdarmandary men quımaqulaq jas talanttary japa-tarmaǵaı barady. Qarapaıym halyq kúıdi jan raqatymen tyńdaı beredi. Al ónerge qabileti barlar kúıshiniń saýsaqtary men qaǵysyn qalt jibermeı qarap otyrady. Onysy áıdik kúıdiń ádisin meńgerý. Ony biletin kúıshi ádeıilep jeńi keń shapan kıip alatyn kórinedi. Biraq izdengen janǵa tusaý bola ma? Keı ákki jigitter keregeniń syrtymen órlep, kúıshiniń qaǵysyn shańyraqtyń tóbesinen qarap alady eken.
Nurshaıyqovtyń «jospar qurmaımyn» degen sózi de osy mysaldyń kebi. Biraq myna jaıtty da eskerýimiz kerek. Ázilhan Nurshaıyqov jazýshylyqty jýrnalıstıkamen qatar alǵanyn, onyń qalyptasýyna baspasózdiń áseri erekshe bolǵanyn maqtanyshpen aıtady. «Meniń negizim – jýrnalıst qoı. Al jýrnalıst kórgenin ǵana jazady» deıdi ózi. Olaı bolsa, Nurshaıyqov óziniń kórip-bilgenin kórkem shyǵarmaǵa aınaldyrǵannan keıin, oǵan kúrdeli jospar qurýdyń rasynda, qajeti bolmaı qalady.
Maqalamyzdyń basynda aıtqan Ibsenniń «ómiri mazmundy adamnyń shyǵarmasy da mazmundy» degen sózi osy tusta jandana túsedi. Sondyqtan qalamgerimiz jazý ústeline otyrǵanda jospar qurmaýynyń sebebin ómirlik tájirıbesiniń onsyz da dramaǵa tolýy bolýmen baılanystyra alamyz. Áıtse de, baǵanaǵy kúıshi sekildi qalamgerdiń bir barmaǵy búgýli osy jerde. Biraq bul úshin Nurshaıyqovty aıyptaı almaımyz. О́ıtkeni bul onyń ishki zerthanasy bolǵannan keıin, barlyq syryn ashpaýǵa qaqysy bar ǵoı?