Qýǵyn-súrgin jyldarynda mert bolǵan Qyzyljar óńirinen shyqqan birinshi «narkom» Smaǵul Sádýaqasuly bolsa, ekinshisi – Birjan Mankın. Bul kisiniń esimi ózge túgil óziniń jerlesterine de tanys emes. О́ıtkeni jas kezinen úlken qyzmettermen júrgen ol elimizdiń túkpir-túkpirinde qyzmet istep, týǵan jerimen baılanysyn úzip alǵan. Jýyrda jerlesimiz, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń Astanadaǵy fılıalynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlnar Muqanovanyń jarııalaǵan materıaldarynyń negizinde biz ol týraly jazýdy qolǵa aldyq.
Týǵan jer. Orynbordaǵy jyldar
Birjan Mankın 1896 jyly Petropavl ýezindegi Meńgeser bolysynda dúnıege kelgen. Teristik turǵyndaryna Meńgeser kóli jaqsy tanymal, kólemi 3 myń gektardan asatyn osy tuzdy kóldiń emdik qasıeti joǵary. Sondyqtan jazdyń ystyq kúnderinde onyń basyna Qyzyljar óńiri ǵana emes, kórshiles Kókshetaý, Qostanaıdan da, tipti Reseıdiń shekaralas aımaqtarynan halyq aǵylyp kelip, em alyp jatady.
Meńgeser bolysy keıin Qyzylásker bolysy atanǵan. Ǵalymnyń jazýyna qaraǵanda kedeı otbasynan shyǵyp, alysqa bara almaǵan Birjan bilimdi tek Meńgeser bolysynyń aýyldyq medresesinen ǵana alǵan. Keńes odaǵy jyldarynda Petropavlda ashylyp, dırektory Jumaǵalı Tileýlın bolǵan qazpedtehnıkýmda eki jyl oqyp, bilimin kóteredi. Oqyp júrip gýbernııalyq «Bostandyq týy» gazetinde korrektor bolyp nápaqasyn aıyrady. Eseıip qalǵan jigittiń tanymy mol, isi uqypty ekenin kórgen redaksııa basshylyǵy ony gazettiń aldymen aqparat, keıin aýylsharýashylyq bóliminiń meńgerýshisi etip taǵaıyndaıdy.
Sol kezdegi jastardyń bar armany avtonomııanyń ortalyǵy Orynborǵa barý jáne onda ashylyp jatqan joǵary oqý oryndarynyń birine túsý bolǵan ǵoı. Birjan da Orynborǵa jol tartady. «Talapty jasqa astanaǵa barý týraly keńesti sol kezde pedtehnıkýmda ustazdyq qyzmet atqaryp júrgen Alash qaıratkerleri Jumaǵalı Tileýlın, Maǵjan Jumabaev, Seıitbattal Mustafın, Álı Kemelevter bergen sııaqty», deıdi G.Muqanova. О́zderiniń ortalyqta turýy qıyn bolǵandyqtan olar kedeıdiń balasy retinde Birjannyń úlken ortaǵa kirigýin qalaǵan bolýy múmkin.
Birjan Mankın Orynborda ataqty Jumysshy fakýltetine túsedi. 1921 jyly ashylǵan bul oqý orny 3 kýrstan turatyn. Sonymen qatar bilimi tómenderge arnalǵan daıyndyq kýrsy da bolǵan. Ondaǵy oqý tek orys tilinde júrgizilgen. 1925 jylǵy 31 mamyrda alǵashqy túlekterin ushyrǵan. Bir jylda 350-deı adam oqyǵan. Biraq oqý ornyn bitire almaı ketip qalǵandar da kóp bolǵan. 1925 jyly oqyǵan 306 stýdenttiń 87-si qazaq eken.
Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepov te osynda oqyǵan. Soltústik Qazaqstannan shyqqan alǵashqy fılosof, keıin Máskeýdiń birinshi pedınstıtýtyn (keıin MGÝ-ge qosylǵan) bitirip, Almatydaǵy KIJ-diń (Kazahskıı ınstıtýt jýrnalıstıkı) dırektory bolǵan Úmitbaı Balhashev ta sonda oqyǵan.
Jazýshy Sábıt Muqanov «О́mir mektebi» trılogııasynyń ekinshi tomynda Jumysshy fakýltetinde qalaı jáne ne oqytylǵany týraly biraz derek beredi. Munda «Saıası sabaq» degen pánnen basqa fızıka, matematıka, hımııa, bıologııa, orys tili oqytylǵan eken. Dene tárbıesi sabaqtan tys ótkiziledi jáne birneshe úıirme, sonyń ishinde bı úıirmesi de bolypty. Biraq uranshyl qyzyl bálshebekter oǵan barmaıdy eken. «Kommýnısterden ne komsomoldardan kimde-kim bıge qatynassa, eń jeńili sógis beriledi, áıtpese uıymnan shyǵarady. Galstýkke de kózqaras sondaı. Bı men galstýk ol kezdiń uǵymynda – býrjýazııalyq salttyń sarqynshaǵy», dep jazady ol. Oqý ornynyń turmystyq jaǵdaıy qıyn bolǵan. «Jataqhanada ot qys boıy jaǵylmady. Turpaıy temir kereýettiń ústine ishine saban toltyrylǵan matras, qoǵajaıdyń ulpasyn toltyrǵan jastyq salynady, ústimizge qara sýknodan odeıal jamylamyz. Jaǵylmaǵan úıdiń sý keletin trýbalary keıde qatyp qalady. Ondaı kúnderi biz beti-qoldarymyzdy qora ishindegi qarmen jýamyz», dep eske alady jazýshy.
Tamaǵy da suıyq, sorpa men ókpe-baýyr aralasqan sábiz bolady eken. Nársiz tamaqtan keıbir balalar álsirep, túrli syrqattarǵa ushyrap, oqýdan da ketip qalǵan. Oqý ornynyń ózi burynǵy áıelderge arnalǵan eparhıaldy ýchılısheniń jataqhanasynda ornalasqan eken. Almaǵaıyp tóńkerister zamanynda onyń jıhazdary men tósek oryndary talaýǵa túsken bolýy kerek, áıtpese din qyzmetkerleriniń qyzdary úshin patshanyń ózi ashtyrǵan ýchılısheniń ishki jaǵdaıy jaqsy bolsa kerek edi.
Orynbordyń Jumysshy fakýlteti 1930 jylǵa deıin jumys istegen. Qazaqstanda barlyǵy 7 Jumysshy fakýlteti (2 aýyl sharýashylyq, 1 pedagogıka, 1 medısına, 3 ındýstrııa) jumys istep, olarda 600 adam bilim alǵan. Jumysshy fakýlteti 1927 jyly Semeıde, 1928 jyly Almatyda ashylyp, 1932 jyly olardyń jalpy sany 13-ke jetip, oqýshylary 2 myń adamǵa jetken. 1930 jyldan bastap jalpy bilim beretin orta mektepter ashyla bastaǵan soń Jumysshy fakýltetteri birtindep jabylǵan.
Birjan Mankın munda oqyǵan jyldarynda Sábıt, Ǵabıt sııaqty jerlesterimen, basqa da belsendi azamattarmen tyǵyz baılanysta bolǵan. 1928 jyly ol Jumysshy fakýltetiniń tolyq kýrsyn aıaqtaǵan. 1924 jyly basqa da joldastarymen birge partııa qataryna ótedi. Bir qyzyǵy, basqa belsendilerdi aýyzǵa alǵan Sábıt Muqanov óziniń kitabynda onyń esimin atamaıdy.
Zertteýshi Gúlnar Muqanova Orynbor arhıvinde Birjannyń jas kezindegi sýreti saqtalǵanyn aıtady. Onda bolashaq «narkom» shashyn sol kezdiń sánimen artyna qaıyrǵan, kórkem júzdi, zııaly adam ekeni kórinip turǵan. Birjan sol kezde aımaqtaǵy jastar jýrnaly «Jas qazaqtyń» jaýapty redaktory bolǵan. «Áli oqýyn tolyq aıaqtamaı jatyp jastar gazetine redaktor bolǵany onyń óz ortasynyń aldy, belsendi tulǵa bolǵanyn kórsetedi», deıdi G.Muqanova.
«Jas qazaqtyń» sol 1924 jylǵy nómirlerinde Alma Orazbaevanyń jastar isterine arnalǵan «Jastar uıymynyń maqsaty», «Jastardyń mindeti» jáne t.b. maqalalary jarııalanǵan eken. Redkollegııa músheleri arasynda da Alma Orazbaevanyń esimi júr. Onymen birge Aldońǵarov, Sádýaqasuly, Toqtabaev jáne Qazanǵapov degen tórt adam bolǵan eken. «Jas qazaq» jýrnalyna úlken jazýshylarymyzdyń biri Júsipbek Aımaýytuly ta qatysyp, maqalalar berip turǵan. О́ziniń 1928 jyly jazǵan avtobıografııalyq ocherkinde J.Aımaýytuly: «Meniń alǵashqy jazǵandarym usaq áńgimeler, oqshaý sózder edi. Olardyń birsypyrasy qolymda bar, birsypyrasy joq. Sonyń kóbi «Jas qazaq», «Lenınshil jas» jýrnalyndarynda jarııalandy», dep eske alady jazýshy (QR UQK arhıvi. 9-qor, 1-tizim, №307 Arh., 86-87 paraq).
Al «Eńbekshi qazaq» gazeti men «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalyna maqalalary men óleńderi jıi shyǵyp turǵan Sábıt Muqanovtyń «Jas qazaqpen» qatysy bolmaǵan sııaqty, óıtkeni bul basylymnyń arhıvten tabylǵan sandarynda onyń esimi kórinbegen.
Orynbor arhıvinen tabylǵan materıaldarǵa qaraǵanda Birjan Mankın gazette redaktor bolýymen qatar Halyq aǵartý komısarıatymen (HAK) de tyǵyz baılanysta bolǵany kórinedi. Munyń ózi onyń Ahmet Baıtursynovuly yqpalynda bolǵanyn kórsetedi. О́ıtkeni bul komıssarıattyń qurylýy men uıymdastyrylýyn Ahmet Baıtursynuly bastaǵany belgili.
Qazaq avtonomııasynyń astanasy 1925 jyly Qyzylordaǵa kóshkende oqýy áli aıaqtalmaǵan Birjan Mankın Orynborda qalyp, oqýyn jalǵastyrady. Al 1928 jyly oqýyn aıaqtaǵanda ony osyndaǵy aımaqtyq qazaq jasóspirimderiniń mektebine dırektor etip taǵaıyndaıdy. Munda jasóspirimder bazalyq bilimmen qatar kásiptik bilim de alady eken. О́kinishke qaraı, osy mekteptiń ózi týraly arhıvterde eshqandaı qujattar tabylmaǵan.
Qaıratkerlik qadamdary
1930 jyly Birjan Mankın jańa astana Almatydaǵy Oqý-aǵartý halyq komıssarıatyna qyzmetke shaqyrylady. Munda ony komıssarıattyń hatshylyq bóliminiń meńgerýshiligine taǵaıyndaıdy. Biraq kóp jumys isteýine jol bermeı bes aıdan soń qazan aıynda jańadan ashylǵan Túriksib polıttehnıkýmynyń dırektorlyǵyna jiberedi. Mundaı saıası tehnıkýmdar partııanyń HII seziniń qararymen «jergilikti jerlerde ulttyq saıasatty iske asyrý úshin» ashylǵan. VKP (b)-nyń sol kezdegi hatshylarynyń biri Iа.Rýdzýtaktyń respýblıkalarǵa jazǵan: «Saıası tehnıkýmdar júıesin barynsha keńeıtip, ony ásirese pedagogıka, aýyl sharýashylyǵy, temirjol, poshta-telegraf salalarynda kóbeıtý kerek» degen haty saqtalǵan. Demek ókimet úshin mundaı tehnıkýmdardyń saıası qundylyǵy joǵary bolǵan.
Birjan Mankın 1931 jyly osy tehnıkýmnyń bazasynda Tashkent bıligimen kelisip, ondaǵy Ortalyq Azııa temirjol kóligi ınjnenerlerin daıyndaıtyn ınstıtýttyń fılıalyn Almatyda ashýǵa qol jetkizedi. Qur saıasatty sydyrta bergenshe jastardyń kásibı bilim alýyn qalaǵan bul qadam óz zamanynyń ozyq jobasy bolǵany daýsyz. Biraq Birjan Mankındi bul jerde uzaq ustamaı 1933 jyly О́lkelik partııa komıtetiniń ónerkásip jáne kólik bólimin basqarýǵa joǵarylatady. Osy jerde úsh jyldaı istegen soń ony Almaty qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetine jiberedi. Munda bir jylǵa jýyq qana jumys istetip, Qaraǵandy oblysy partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetine aýystyrady. Bul kezeń saıası qýǵyn-súrginniń bastalǵan ýaqyty bolatyn. Birjan Mankındi Qaraǵandyda bes-aq aı ustap, qaıtadan Almatyǵa aldyrady. Bul ýaqytta qýǵyn-súrgin jappaı órship, qazaqtyń kóptegen azamatyn ustap, jazyqsyz japa shektirip jatqan. Sonyń biri ataqty «Temkeń», Halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenov edi. Ol ustalǵan soń ornyna Qaraǵandydan aldyrǵan Birjan Mankındi taǵaıyndaıdy. Bul qyzmette esil er bir-aq aı otyrady. Ol kezde bılikke unamaıtyn basty sebep – qýǵyn-súrginge belsendi qatyspaǵandyq. Sottaý úshin OK pen NKVD-nyń joǵaryǵa jiberetin qyzmetkerlerdiń tizimine sál-pál qarsy shyqqandardyń ózi qyzmetterinen dereý qýylatyn. Osydan basqa sebep joq sııaqty, áıteýir B.Mankındi halyq komıssary bolyp bir-aq aı otyrǵan soń Ońtústik Qazaqstan oblysy partııa komıtetiniń birinshi hatshysy mindetin atqarý úshin Shymkentke qýady. Munda da jarty jyldaı ǵana jumys istetip, qaıtadan Almatyǵa aldyrady.
1936 jyly KSRO-nyń jańa Konstıtýsııasy qabyldanyp, sonyń negizinde KSRO Joǵarǵy keńesine saılaý bolady. Akademık Dosmuhamed Kishibekovtiń aıtýyna qaraǵanda, sol saılaýǵa Ońtústik Qazaqstan óńirinen Moıseı Lazarev degen Odaq palatasyna, Birjan Mankın Ulttar palatasyna depýtat bolyp saılanady. «Saılaýshylardyń KSRO Joǵarǵy Keńesine depýtattyqqa kandıdatpen kezdesýi 1937 jyldyń 5 jeltoqsanynda Shıeli stansasy aldyndaǵy alańda ótti. Myńdaǵan adam jınalǵan mıtıngide minberge shyǵyp, Birjan Mankın sóz aldy. Ol qyryqtar shamasyndaǵy, shashyn artyna qaıyrǵan, tolyq sary kisi eken. Men oqýshymyn, sol kezdesýde boldym», dep eske alady akademık. («Azattyq úshin arpalysqan Alash arysy», «Egemen Qazaqstan», 29.05.19)
Shymkentten shaqyryp alynǵan soń B.Mankın az ýaqyt Almaty qalalyq keńesiniń hatshysy qyzmetin atqarady. Osy qyzmette júrip 1939 jyldyń naýryz aıynyń 10–21 aralyǵynda bolǵan VKP (b)-nyń XVIII sezine delegat bolyp qatysady. Sezge qatysyp kelgen soń Birjan Mankın men Qazaqstan kompartııasy OK sol kezdegi birinshi hatshysy N.Skvorsovtyń arasynda belgisiz bir jaǵdaı bolyp qalǵan sııaqty, áıteýir ol qýǵyn-súrginniń aıaqtala bastaǵanyna qaramaı KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılanǵan tórt qazaqty, atap aıtqanda, Qonyspaev, О́mirzaqov, Quljanov jáne Mankındi tutqyndaýǵa ruqsat surap Máskeýge jedelhat jóneltedi. О́ziniń jedelhatynda ol agentýralyq materıaldarǵa qaraǵanda osy top «býrjýazııalyq ultshyl uıymǵa» múshe bolǵan dep tóndiredi jáne óziniń buryn Berııaǵa aıtqanymen odan nátıje bolmaǵanyn jetkizedi. Mundaı kúdikten soń Stalın aıasyn ba, óziniń kók qaryndashymen (sottaýǵa ruqsat bergende osy qaryndashty qoldanady eken) «Za» degen buryshtama qoıady (RMÁSTA, 558-qor, 11-tizim, 66-is, 2-paraq).
1939 jyldyń 5 sáýirinde Birjan Mankındi tutqyndaıdy. Qansha azaptasa da ol NKVD jendetteriniń usynǵan qaǵazyna qol qoımaı, qarsylasyp, túrmede jan tapsyrady. Árıne, jendetter ony ózine-ózi qol saldy dep habarlaǵan. Sonymen qatar B.Mankın 1939 jyldyń 15 sáýirinde aqtaldy dep jazǵan.
Qandyqol ókimettiń bir qurbany Birjan Mankınniń taǵdyry – osyndaı. Ol óziniń belsendiligimen, bilimin kóterýimen, alǵyrlyǵymen, jiger-qaıratymen eline qyzmet etýden jalyqpaǵan. Qazaqtyń bolashaǵy jarqyn ekenine senip júrip jazyqsyz japa shekken erlerdiń biri.
О́kinishke qaraı, onyń otbasy, týǵan-týystary týraly eshqandaı aqparat joq. Múmkin osy maqalany oqyp, onyń bir týystary tabylar degen úmittemiz.
Soltústik Qazaqstan oblysy