Folklortaný darabozy

Konferensııany Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń dekany Serikzat Dúısenǵazın júrgizdi. Ol birtýar tulǵanyń mereıtoıyna baılanysty elimizdiń ár óńirinde maz­mundy is-sharalar ótip jatqa­nyn jetkizdi.

«Bıyl maýsym aıynda Seıit aǵamyz uzaq jyl qyzmet istegen Almatydaǵy M. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda aýqymdy halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótken edi. Odan keıin ǵalymnyń taban tirep, jumys istegen orny – Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti. Munda akademık Eýrazııa ǵylymı ortalyǵy men shyǵystaný fakýltetin ashyp, qazaq ádebıeti kafedrasyn basqardy. Elordanyń mádenı-rýhanı ómirine aralasyp, zııa­ly ortanyń qalyptasýyna úle­sin qosty. Bizdiń mindetimiz – óziniń shákirtterine mektep qalyptastyrǵan shańyra­ǵynda is-shara ótkizý bolatyn. Búgin soǵan jınalyp otyrmyz», dep kelgen qaýymǵa rızashylyǵyn bildirdi.

Jıyn quttyqtaýlarmen bas­taldy. Aldymen Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń, Májilis tóraǵasy Er­lan Qosha­novtyń, Ǵylym jáne jo­ǵary bilim mınıstri Saıa­sat Nur­bektiń, Mádenıet jáne aq­parat mınıstri Aıda Balae­vanyń qut­tyqtaýy oqyldy. Eýra­zııa ult­tyq ýnıversıtetiniń rek­tory Erlan Sydyqovtyń quttyq­taýyn rektordyń minde­tin ýaqytsha atqarýshy Ardaq Beısenbaı oqyp berdi. Al Senat tóraǵasy M.Áshim­baevtiń ystyq yqylasyn Darhan Qydyráli jetkizdi. Senat depýtaty ardaqty azamattyń tórt erekshe qyryn sóz etti.

«Seıit Asqaruly – tórt quby­la­sy túgel tulǵa. Onyń birinshisi – tereń ǵulama ǵalym­dyǵy. Ekin­shisi – sońy­na qaldyrǵan ǵylymı mektebi. Úshin­shisi – keremet uıym­dasty­rýshylyǵy. Tórtinshisi – О́.Jánibekovtiń qasynda júrip, Alash arystaryn aqtaýǵa qosqan úlesi. Sondyqtan Seıit aǵany táýel­sizdik irgesin bekitip, eli­mi­z­diń eńsesin tikteýge eren eńbek et­ken qaıratker retinde baǵalaı­myz», dep parasatty oı qorytty.

Sondaı-aq konferensııaǵa onlaın arqyly qazaq ǵalymymen kózi tirisinde jaqyn syılasqan Qazan federaldy ýnıversıtetiniń professory Hatıp Mınnegýlov jyly esteligin aıtty. Tulǵa týraly shaǵyn derekti fılm kórse­tildi. Sodan soń kezek baıanda­mashylarǵa tıdi.

Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyq­tyń laýreaty Saýytbek Abdrah­manov aıtýly ǵalymnyń folklor­tanýdaǵy fenomeni týraly tereńirek sóz qozǵady.

 – Seıit Qasqabasov «Kazahskaıa volshebnaıa skazka» atty alǵashqy kitabymen ǵylymı ortany eleń etkizdi. Osy jınaǵy sol jyly Odaq kó­le­­mindegi 5 qundy ǵylymı ba­­sy­­lymnyń biri dep tanyldy. «Vop­­rosy lıteratýry» sekil­­di basylymdar birinen keıin biri jarysyp, resenzııa jarııa­lady. Shyndyǵynda, ǵalym­nyń eńbekterindegi talaı túıin­der tańǵaldyrady, jan júrek­ti eziltedi. Seıit aǵa qazaq erte­gilerinde jetim bala motıvi óte az kezdesetinin aıtady.

70-jyldardyń basynda «Mı­fy narodov mıra» degen qalyń eki tomdyq shyqty. Bul eńbekte qazaq mıfi ǵana emes, túrki halyq­tarynyń mıfi týraly da eshteńe bolmady. Biraq kóp uzamaı ǵalym «Qazaq mıfi jáne álemdik mıfologııa» týraly kólemdi zertteý jarııalap, sol mıf týraly «mıftiń» kúl parshasyn shyǵardy. Qazaqta mıftiń neshe atasy bar ekenin dáleldedi. Qasqabasovtyń sol tezısiniń negizinde túrki halyq­tarynyń ǵalymdary birinen soń biri ózderiniń mıfologııasy týraly jaza bastady. Zert­teı bastady. Sóıtip, «túrki halyq­tarynyń mıfologııasy», «qazaq mıfologııasy» degen uǵym ǵylymı aınalymǵa qosyldy», degen Saýytbek Abdrah­manov akademıktiń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýtyn basqarǵanda «Babalar sózi» júz tomdyǵyn shyǵarǵan eńbegin aıryqsha atap ótti.

Al M.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, akademık Kenjehan Matyjanov ustazynyń azamat­tyǵy, ǵalymdyǵy jaıynda oıly estelik órbitip, S.Qasqa­basovtyń Áýezov ınstıtýtyn basqarǵan jyldary atqarǵan jumystaryna toqtaldy.

«Seıit aǵanyń tuńǵysh kitaby shyqqanda qazaq folklortaný ǵylymy qandaı deńgeıde ekenin kóziqaraqty qaýym jaqsy biledi. Bul kezeńde elimizde folklortaný ǵylymy joq edi. Biz folklordy «aýyz ádebıeti» dep túsindik. Bir jaǵynan, oǵan taptyq kózqaraspen qaradyq. Mine, osy tusta Edige Tursynov pen Seıit Qasqabasov ertegilerden eki taqyryp alyp, kandıdattyǵyn qorǵady. Ekeýi de tyń taqyryp edi. Sondyqtan qazaq folklortaný ǵylymyn qalyptastyryp, oǵan revolıýsııalyq kózqaras ákelgen, folklor jónindegi uǵymdy ózgertken, ol – Seıit Asqaruly men Edige Tursynov. Aqıqatynda, osy eki ǵalym ádebıet­taný men folklortaný ǵylymyna tyń jańalyq ákeldi», dedi ol.

Akademıktiń ádebıettaný men folklordan bólek, shyǵystaný máselelerin saralaǵan eńbekteri de jetedi. Qazaqstan Prezıdentiniń keńesshisi, belgili ǵalym Baýyr­jan Omaruly «Akademık Qas­qa­basov jáne ejelgi Shyǵys sıýjet­teriniń transformasııasy» atty baıandamasynda biregeı tulǵanyń shyǵystanýshylar men túrkitanýshylarǵa oı salǵan tujyrymdaryn taldady.

«Ásirese ǵalym kóne dáýirdegi Shyǵys ádebıetinen bastaý alyp, kóptegen elderdiń sóz ónerine sińgen kóshpeli sıýjetterdiń túrin bilý tásilderin taldap, tarazylap, saralaýǵa nazar aýdardy. Birinshiden, ol sonaý álemge áıgili shyǵarmalarda kezdesetin mysaldar men áserdi epızodtar­dy qazaq folklorynyń úlgilerimen úndesip jatqanyn dáleldedi. Bul jádigerlikterdiń bizdiń áde­bıetimizben mazmundyq sabaq­tastyǵyn, sıýjettik uqsastyǵyn jáne oı-pikir ortaqtyǵyn aıqyn kórsetti. Ekinshiden, akade­mık qazaq topyraǵyna beıim­delgen ertegiler men ápsana­lar túp negizi – tym áride jatqa­nyn aıǵaqtady. Ásirese mysal túrindegi ertegilerdiń, kóbine­se qazaqtardan basqa túrki ha­lyq­ta­rymen belsendi baılanys jasaǵan aımaǵy – Ońtústik Qazaq­stan men Túrkistannan jazylyp alynǵanyna den qoıady. Úshinshiden, qazaq folklorynyń jalpyadamzattyq mádenıettiń bir bóligi sanalatyn ulttyq ári ultaralyq sıpatqa ıe ekenine negizdegen ǵalym kóptegen halyq­tyń aýyz ádebıetindegi ortaqty, túrki halyqtary arasyndaǵy genetıkalyq jaqyndyqty, ózge halyqtarmen rýhanı mura­ǵa almasýǵa sebep bolǵan kópǵa­syrlyq qarym-qatynas másele­lerin aıryqsha atap ótedi», dep jiliktep aıtyp berdi.

Konferensııaǵa kelgen qaýy­mynyń deni – jastar. Sondyqtan «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırek­tory, akademık Dıhan Qam­­za­bekuly óz sózin jastarǵa qarata aıtty. Seıit Qasqabasov taǵdyrdyń túrli qıyndyǵyn kóre júrip, jasynan soǵan shyńdalyp óskenin baıandady. Ǵalymnyń eńbegi Alash ardaqtylarynyń ustanymymen ushtasyp jatqanyn jetkizdi.

«El ádebıeti» degen uǵym bar. О́ıtkeni alash zııalylary folklordy, jınalmaǵan mura­ny «el ádebıeti» dep ataǵan. Muny túsinikti tilmen aıtsaq, halyq­tyń áli júıelenbegen, zerttelme­gen jazbasha, aýyzsha mura­sy. Iаǵnı áli naqtylanbaǵan mádenı jádigerlikter. El men elshildik­tiń arasyn jalǵaǵan rýhanııat. Folklor men avtorlyq ádebıet­tiń dánekeri, baǵdary. О́tkenge qur­met, baıaǵynyń baıandy joly. «El ádebıeti» alash zııalylary engizgen uǵym retinde baǵaly.

Sekeń – avtorlyq ádebıet pen folklordyń arasynda qanshama dúnıe jazdy. «Folklor halyq kórinisiniń rýhy ekenin eskersek, ádebıet sony paıdalaný arqyly qarapaıym eldiń shyǵarmashy­lyq rýhanı qabiletin aıqara ashsa, ekinshi jaǵynan, ádebıet halyqty, onyń ómirin beıneleý kerektigin sodan úırengen edi» deıdi. Sonymen birge osy aradaǵy erekshelikterge toqtalady. Jazba men avtorlyq ádebıet ókilderiniń folklor men ádebıettiń ara­syndaǵy genetıkalyq baılanys, oppozısııalyq baılanys, úılesim­dilik baılanys, keri baılanys – bári de folklordan nár alýy úshin úırenip, avtorlyq ádebıettiń óskenin aıtady», dedi D.Qamzabekuly.

Odan keıin Túrkııadan kelgen Ege ýnıversıteti Túrki dúnıesin zertteý ınstıtýtynyń professory Metın Ekıjı, akademık Kárimbek Qurmanálıev, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń professory Abat Pangereev, t. b. ǵalymdar baıandama jasady. Konferensııa jumysy úsh seksııaǵa bólindi. Jıyn aıasynda Qazaq ádebıeti kafedrasyndaǵy kórnekti áde­bıettanýshylar galereıasynda tuǵyrly tulǵa­­nyń portreti ilinip, «Akade­mık S.A.Qasqabasovtyń ǵyly­mı mektebi» jáne kórnekti folklortanýshynyń bıobıb­lıografııalyq eńbegi tanystyryldy. Sondaı-aq konferensııaǵa kelip qatysqan ǵalymnyń qyzyna syı-qurmet kórsetildi.