Dala danasynyń darhan toıy

Adamzatqa alyptardy syılaǵan qasıetti Shyǵys óńiri Abaı Qunanbaevtyń 170 jyldyq mereıtoıyn laıyqty deńgeıde atap ótti. Álbette, elimizde mereıtoılar 25 jyl saıyn ótetini belgili. Qazaq halqynyń kemeńger perzenti Abaıdyń týǵanyna 170 jyl tolyp jatqan kezde, qabyrǵaly eldiń aqyn mereıtoıyn óz dárejesinde ótkizýi oryndy. Bul – tarıhı taǵylymymen este qalarlyq erekshe mereke. San taraptan jınalǵan jurt Jıdebaı jerindegi uly baba tynystaǵan aýany jutyp, hakimniń ǵıbratty sózderinen sana sergitip, oı túıip attandy. «Abaı álemi» atty mýzykalyq keshte qazaqtyń zor daýysty maıtalman ánshisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Shahımardan Ábilov Semeı jurtshylyǵyna Abaı ánderinen shashý shashsa, belgili abaıtanýshy Ǵarıfolla Esim hakim jóninde tushymdy oılaryn ortaǵa saldy. Semeı shaharynda Abaı ánderimen bastalǵan mereıtoıdyń mańyzdy bóligi – «Abaı jáne álemdik órkenıet» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııamen jalǵasty. Konferensııa jumysyna oblys ákimi D.Ahmetov, Senat depýtaty S.Plotnıkov, akademık Ǵ.Esim, Nazarbaev Ýnıversıtettiń vıse-prezıdenti H.Daıyrova, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn U.Esdáýlet jáne alys-jaqyn shetelderden kelgen ǵalymdar men zııaly qaýym qatysty. – Táýelsiz Qazaq eli álemdik órkenıet kóshine jol tartqan tarıhı kezeńde hakim Abaıdyń asyl muralary bolashaqqa jol bastap, temirqazyq bolyp otyr, – dedi jıyndy júrgizgen Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Shá­ripbek Ámirbek. Túrkııadan kelgen meıman, Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisiniń keńesshisi, Abaı óleńderiniń aýdarmashysy Zafer Kıbar ıslam dininiń qalyptasýy, túrki áleminiń ıslamdy qabyldaýy jóninde aıta kelip, Abaı men onyń jaýhar týyndylaryn Mahmud Qashqarıdyń «Dıýanı luǵat at-túrik», Iýsýf Has Hajıb Balasaǵunnyń «Qutadǵý bilik», Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmet» atty murasynan keıingi ulylar eńbekteriniń jalǵasy ekendigin aıtty. – Zamanaýı qazaq ultyn qa­lyp­tastyrǵan uly tulǵalardyń biri – Abaı. Qypshaq túrkileriniń eń úlken bóligi bolyp tabylatyn qazaq ultynyń tili HIH ǵasyr­da ádebı til retinde asqaqtaı kóterildi. Abaı qazaq tilin arab, parsy, orys jáne kóne túrki tili­nen alynǵan sózdermen baıytty. Tarıhymyzda bizdiń qolymyzǵa jetpegen myńdaǵan jazbasha eńbekter bolǵandyǵy aıan. Uly túrki mádenıetin dáleldeıtin qundy dúnıelerdiń azdaǵan bóligi ǵana saqtalyp qaldy nemese áli jer astynda zerttelýin kútip jatyr. Mine, Abaı eńbekteri osy dańqty tarıhtyń, keremet mádenıet jıyntyǵynyń óz dáýirindegi quzar shyńy, – dedi Túrkııadan kelgen qonaq. Zafer myrza Abaıdyń «Qara sózderin» 2006 jyldan bastap aýdarǵan eken. Ol osy jumysy barysynda jumbaq sheshkendeı oı álemi tuńǵıyǵyna jáne ózine bul istiń qyzyqty bolǵanyn aıtty. Aýdarma jumysyna Abyraly óńirindegi Qaınar aýylynyń turǵyny Ahmedı Ysqaqulynyń kómegimen 1970 jyly jarııalanǵan «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi» jáne Túrki tili qoǵamynyń qoldaýymen «Úlken túrik sózdigi» eńbekterin paıdalanǵan. Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti Elshisi Janseıit Túımebaevtyń járdemimen túrik tiline aýdarylǵan Abaı shyǵarmalary jıyny eki kitap bolyp, 2013 jyly Eskıshehır qalasynda 5 myń danamen basylyp shyqty. Ǵalymnyń aıtýynsha,Túrkııanyń ulttyq kitaphanasy men ýnıversıtet jáne qala kitaphanalarynyń qorynda dana Abaı týraly 53 derek tabylypty. Onyń ishinde Qazaqstanda jaryq kórgen 11 kitap, 2 doktorlyq, 4 magıstrlik dıssertasııa jáne ensıklopedııalyq basylymdardaǵy maqalalar men lotereıa bıleti, poshta markasy bar. Al Tatarstandaǵy Qazan Federaldyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Hatıp Mınnegýlov Abaı men tatar ádebıeti arasynda úlken baılanys barlyǵyn aıta kelip, túrki áleminiń maqtanyshyna aınalǵan hakim mereıtoıy halyqaralyq deńgeıde atalyp ótip jatqanyna degen qýanyshyn jetkizdi. – Tatar poezııasynyń klassıgi Sıbǵat Hakım «Abaıdyń jan dúnıesinde qazaq dalasynyń zar-muńy men kózinen aqqan jasy bar. Ol qazaqtyń uly rýhanııatyn qalyptastyrdy», degen edi. Men Abaı­dy ilkide túpnusqa boıynsha jáne aýdarma arqyly oqydym. Osy baıandamaǵa ázir­len­g­enimde taǵy da qarap shyqtym. Tańǵal­dyrǵany, menimen alǵash ret kezdesip tur­ǵan­daı aqyn týyndylary birden baý­rap aldy. Oı tereńdigi, sezim aǵysy, aqyl ke­mel­­digine bas ıdim. Aqyndy oqyp otyr­­ǵan sııaq­ty emes, óz aýzynan tyńdap otyrǵan­daı­ áser­de qaldym. Meniń aldymda domby­ra kúmbirlep, áýezdi án shalqyǵandaı boldy.­ Bul sulý da syrly sózdiń áýeni bizdi, HHI ǵa­syr adamdaryn da tolqytady, – dedi ol. H.Mınnegýlovtyń aıtýynsha, M.Áýe­zovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasy arqyly álem oqyrmandaryna belgili bolǵan Abaıdy tatar halqy Sárvár Adgamovanyń aýdarmasy arqyly tanydy. Atalǵan tárjime 1957 jáne 1960 jyldary eki márte basylyp shyqty. Hatıp Iýsýpuly Abaı men tatar ádebıeti máselesin qazaq-tatar arasyndaǵy baılanys aıasynda qarastyrý kerek dedi. Bul másele Shoqan Ýálıhanov, Sábıt Muqanov, Saıfı Kudash, Temirǵalı Nurtazın, Rezeda Ganıeva, Lıron Hamı­dýllın jáne Qulbek Ergóbek eńbek­terinde de kórinis tapqan. Týysqan halyq­ty til men dil, ekonomıka, máde­nıet jáne dinı baılanystar da birikti­redi. Tatar etnosy Qazaqstannyń Qyzyl­jar, Semeı jáne Oral óńirlerinde jıi shoǵyrlanǵan. Mektep-medreseler, baspalar da bul úrdisti jandandyra tústi. Máselen, 1863 jyly Semeıde 9 jeke tatar mektebi jumys istegen. Qazaqtyń kóptegen ádebıet pen mádenıet qaıratkerleri Qazandaǵy «Muhammadııa», Ýfadaǵy «Ǵalııa», Oryn­bordaǵy «Hýsaı­nııa» syndy oqý oryndarynda bilim aldy. Tatar jazýshylarynyń kóptegen shyǵarmalarynda qazaq ómiri men turmysy sýretteledi. Bul rette Abaı da bala kúninen tatarlarmen aralas-quralas bolyp, olardyń ómiri men turmys-sal­tyn jaqsy bildi. Hakim áıgili «Qara sóz­derinde» tatarlarǵa jaqsy sıpat­tama da bergen. Abaı alǵashqyda aýyl moldasy, tatar Ǵabıthannan, odan keıin Semeı­degi «Ahmet Rıza» tatar medresesinde bilim aldy. Osy oqý jyldarynda ol shyǵys shaıyrlary, orys jazýshylary shyǵarmalarymen, sondaı-aq, tatar halqynyń belgili aǵartýshylary Shıgabýddın Mardjanı, Kaıým Nasyrı, Hýsaın Feızhanov eńbekterimen jaqyn tanysty. Kóptegen tatar oqymystylary sııaqty Abaı da ıslamdy, musylmannyń rýhanı qundylyqtaryn tereń tanyp, dástúrli sıýjetterdi, keıipkerlerdi paıdalanyp, oqyrmanyna taǵy­lym alarlyq dúnıeler usyndy. Abaı poezııasy Aqmolla, Ǵumar Muhammaduly shyǵarmalaryndaǵy shynaıylyqtan alystamaıdy. Abaıdyń artyqshylyǵy – tiliniń jalpyǵa túsinik­tiliginde, arab-parsy sózderin az qolda­nýyn­da jatyr. Uly aqynnyń óleńderi men ánderi tatar halqyna, ásirese, qazaqpen etene jaqyn tatarlarǵa erteden belgili bolǵan. Aıtalyq, sýretshi Bakyı Ýrmanche, kompozıtor Latıf Hamıdı, jazýshylar Kavı Nadjmı men Sárvár Adgamova, aqyn Mahmud Hýsaın syndy belgili tatar qaıratkerleri qazaqtyń baı tili men dástúrin jetik bildi, – dedi H.Mınnegýlov. Tatarstandyq meımannyń da Abaıǵa bir taban jaqyndyǵy bar eken. Iаǵnı, áıe­liniń ákesi Taýfık Hasanzıanov Semeıde týyp-ósip, Abaı ánderiniń oryndaýshysy, nasıhatshysy bolǵan. M.Áýezovpen birneshe márte kezdesip, zańǵar jazýshynyń qoltańbasymen kita­byn da syıǵa alǵan. H.Mınnegýlov Abaı shyǵarmalary týraly HIH-HH ǵasyrlardyń toǵysynda tatar basylymdary birqatar maqa­lalar jarııalaǵanyna toqtaldy. Máselen, 1908 jyly «Ýaqyt» gazetiniń №333 sanyn­da Abaı týraly materıal men birneshe óleńderi jaryq kórdi. Qyrym tatarlarynan shyqqan baspager Ilıas Boraganskıı 1909 jyly Peterbýrgten Abaı shyǵar­mala­rynyń jınaǵyn basyp shyǵardy. 1916 jyly Orynborda «Abaı termesi» atty taǵy bir jınaq shyqty. Al tolyqtyrylǵan jı­naǵy 1922 jyly Qazanda basyldy. Sondaı-aq, Abaıdyń aýdarmadaǵy jolyn tatar aqyny Ǵabdolla Toqaı jalǵastyrdy deýge bolady. M.Áýezov atyndaǵy Oń­tús­tik Qazaqstan memlekettik ýnı­versıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, abaıtanýshy Mekemtas Myr­zahmetov Abaıdy tanýda úsh kedergi bar ekenin atap ótti. Birinshisi, Abaı ómir súrgen za­mannyń syryn bilmeý. Ekinshi, Abaı jazbalaryndaǵy termın­derdiń kóptigi. Ony bilmeseńiz Abaı álemine kire almaısyz. Úshin­shi, Abaı dú­nıe­ta­nymyn fı­losoftardyń tolyq asha al­maýy. – Abaı jetinshi qara sózinde: «Dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn túgeldep, eń bolmasa denelep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaıdy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmaı, haıýan jany bolady», deıdi. Osy sózde búkil dúnıe jatyr. Ony Eýropa qalaı túsindi, biz qalaı túsindik? Eýropa aıtty: «Dúnıeniń kóringen syryna baraıyq. Al kórinbegen syryna barmaıyq. «Jan» degendi kórmeımiz, bilmeımiz, ustamaımyz, ony ne qylamyz?». Osylaısha, bes ǵasyr boıy Eýropa materıalızmmen tárbıelenip, aqyry adamgershilikten aınydy. Sebebi, olar dúnıeniń kórinbegen syryna mán bere almady. Al Abaı dúnıeniń kórinbegen syryna mán berdi. «Túp ıemiz kim, bizdi kim jaratqan?», – degen saýaldarǵa jaýap izdedi. Abaı tujyrymy arqyly kvant fızıkter úlken jańalyq ashyp otyr. Eýropa materıalızmniń negizin salsa da, ­ustanǵan jolynyń jalǵan ekenin baıqady. Al bizdiń bas ıerimiz – joǵary sana. Energetıkalyq óris búkil álemdi baılanystyryp tur. О́ris bizge, biz oǵan áser etemiz. Jaqsy oılasaq, ol jaq nurlanady. Jaman oılasaq, ol jaq búrkenedi. Materıalızm men ateızm zamany ketti. Joǵary sanaǵa baǵynatyn ıdeıaǵa kele jatyrmyz. Endigi dúnıeni biz osy jolmen sheshemiz. Abaı oı túıinin osy negizde sheshti, – dedi M.Myr­zahmetov. Uly oıshyldy eski súrleýmen emes, jańa jol arqyly taný qajettigin jet­kizgen ǵalym Abaıdyń tolyq adam, jan­taný jáne sopylyq ilimi adamzatty tárbıe­leıtin qýatty tárbıe ekenin, materıa­lızm turǵysynan túsindirilgen Abaı dúnıe­­tanymyn qaıta qaraý kerektigin jetkizdi. Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń professory Arap Espen­betov Abaı kitaphanasyna toqtalyp, aqyn oqyǵan dúnıelerdi anyqtaý arqyly uly aqyn álemin jete tanýǵa bolatynyn atady. – Abaı Semeı qalasyna ke­lip júrge­ninde, qoǵamdyq kitaphanadan bastalǵan jol qala­daǵy neken-saıaq kitap dúken­derine de tirelgeni anyq. Oqý úshin ýaqytsha alǵan baspa ónimderinen bólek, dúkenderden satyp alǵan qymbat kitaptary bolǵany belgili. Uly adam jóninde estelik qaldyr­ǵan esti adamdardyń derekterine qaraǵanda, Abaıdyń asa baı kitaphanasy bolǵan. Uly babanyń balasy Turaǵul bul jóninde óz esteliginde jazdy. Abaıdyń inileri men balalary onyń jeke kitaphanasynyń únemi tolyǵyp otyrýyna nazar aýdarǵan. Mysaly, Omby kadet korpýsynda oqy­ǵan Halıolla О́skenbaev jyl saıyn demalysqa kelgeninde kóptegen kitap ala keledi eken. Bul týraly jazýshy Ábish Jırenshın jazdy, – dedi A.Espenbetov. Ol Abaıdyń oqyǵan kitaptarynyń ishin­de belgi salynǵany tabylsa, úlken olja bola­tyndyǵyn aıta kelip, Abaı kitaphanasynda bolǵan kitaptardyń tizimi jasalýy qajet­tigin jetkizdi. Aıtalyq, búginde Abaı qoryq-murajaıynda, Abaı atyndaǵy kitaphanada 3 myńnan astam eski kitap qory bar. Osynyń ishinde Semeıde alǵashqy kitaphana ashylǵan 1883 jyldan Abaı qaıtys bolǵan 1904 jylǵa deıingi aralyqta shyqqan kitaptardy iriktep, uly aqynnyń ózi qolyna alǵan, oqyǵan kitaptary retinde ortaq katalogy jasalýy kerek. Semeıde ashylǵan, jumys istegen orys jáne shet tilderindegi alǵashqy kitap dúkenderiniń tarıhy týraly muraǵat málimetterin jınastyrý da Abaı oqyǵan ádebıetterdi anyqtaýǵa kómektesedi. Konferensııada sonymen birge, S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory B.Erdembekov Abaı óleńderiniń shyǵý tarıhyna toqtalsa, Abaı qoryq-murajaıynyń dırektory J.Áýbákir aqyn murajaıy men abaıtaný taqyryby týraly áńgimeledi. * * * Hakim Abaıdyń toıy aqyn­nyń týǵan jeri Abaı aýdanynda jalǵasty. О́ńir basshysy D.Ahmetov bastaǵan meımandar «Abaı-Shákárim» memorıaldyq kesheninde bolyp, uly baba rýhyna taǵzym etti. Budan keıin Qaraýyldaǵy Qunanbaı alańynda osy mereıtoıǵa arnalǵan «Abaı toıynyń bas balýany» atty qazaq kúresinen res­pýblıkalyq týrnır ótti. Elimizdiń túkpir-túkpirinen 50-ge tarta aı múıiz, atan jilik jigitter qatysqan básekede Abaı aýdanynyń týmasy Aıbek Nuǵymarov bas báıgege tigilgen jeńil avtokólikti je­ńip aldy. Sondaı-aq, aýyl kórkine kórik qosqan Mamaı batyr eskertkish-saıa­baǵy ashyldy. Ǵasyrǵa jýyq ómir súrip, eline erjúrektigimen de, el bılegen sheshen­digimen de qyzmet etken batyr baba eskert­kishi – 3,8, al tuǵyry 4,5 metrdi quraı­dy. Bul jobany Mamaı batyr qory qarjylandyrdy. Qor jetekshisi Bazarbaı Beısenbaevtyń aıtýynsha, eskertkish qurylysyna 4,5 mln. teńge jumsaldy. Abaı toıynyń eń qyzyqty tusy Qaraýyltóbede ótti. Dala tósine tigilgen aqshańqan kıiz úıler, Abaıdyń asyl sózderimen áspettelgen sahna da toıdyń saltanatyn asyra tústi. Tipti, ár jerdegi balbal músinder de aýdannyń aqyn mereıtoıyna tyńǵylyqty daıyndalǵanyn kórsetedi. Oblys ákimi D.Ahmetov óńir jurtshylyǵyn aqyn toıymen quttyqtaǵan soń teatrlandyrylǵan kórinister bastaldy. Arǵymaǵyn oınatqan aýyl azamaty Abaı toıynyń bastalǵanyn jar salyp, súıinshiledi. Mamaı batyr bastaǵan batyrlar sherýi – jaýgershilik zamannyń jeńisti sáti ispetti. El qorǵaǵan aq saýytty aıbyndy sarbazdar aldynan shyǵyp, shara toly qymyz usynǵan qyz-kelinshekter kórinisi de jadymyzdan kómeskilene bastaǵan ulttyq ıgi dástúrlerdi eske túsirdi, Abaı aýylyndaǵy tunyq tárbıeni tanytty. Bir kezde uly aqyn aýylynyń baısaldy kóshi kórindi. Arǵymaq atqa, atan túıege mingen aqsaqaldar men aq kımeshekti ájeler bastaǵan salqar da sulý kórinisten keıin Abaı jyrlary álemniń birneshe tilderinde poetıkalyq naqyshymen oqyldy. Sahnada «Qalamqas» ansambliniń ónerpazdary Abaı ánderin úzildire oryndady. Ásirese, jurtshylyqqa at tuıaǵynyń jer apshysyn qýyrǵan únin estirte bılegen «Jylqy bıi» unady. Mádenıet úıinde ótken «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» atty aqyndar aıtysynda elimizdiń ár óńirinen kelgen 12 aqyn sóz jarystyryp, Abaıdyń taǵylymy mol murasyn jasyn jyrlarymen jetkizýge tyrysty. Aıtys qorytyndysy boıynsha, astanalyq Sara Toqtamysova birinshi oryndy jeńip alsa, qaraǵandylyq Dıdar Qamıev Abaı toıynyń bas aqyny atanyp, 1 mln. teńgeniń sertıfıkatyn ıelendi. Atshabarda kórermenniń qanyn qyzdyrǵan jorǵa jarysta «Prırechnoe» agrofırmasynyń taıpalǵan jorǵasy top jarsa, 15 shaqyrymdyq toptyq jarys­ta Almaty oblysynan kelgen Rústem Dosjanovtyń Aıǵara atty sáıgúligi oq boıy ozyp shyǵyp, jeńil kólikke ıe boldy. 25 shaqyrymdyq alaman báıgeden alma­tylyq Ǵabıt Úmbetovtiń Aqbaqaı júırigi birinshi bop kelip, «Djıp» kóligin ıelendi. Aqyn toıynyń taǵylym­dy­lyǵy – Abaı murasy men «Máńgilik El» ıdeıasy­nyń ­sa­baq­tastyǵyn kórsete bilýinde deýge ­bolady.   Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy, Abaı aýdany.