Qala irgesindegi Sadovyı aýylynda jeke kásipker Baqytjan Mámethan maldyń qıynan bıogaz, elektr qýatyn, tyńaıtqysh óndiredi degen habardy estigen soń jetkenshe asyqtyq. Shyn máninde solaı eken.
Sharýashylyqtaǵy qıdy paıdaǵa asyrý ońaı emes. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda taý-teńiz bolyp úıilip jatyr. Eldi mekendi abattandyrýdyń ózi qııapat sharýa. Aýyl-aımaq bul taraptaǵy dúnıeni kádege asyra almaı otyr. Ras, sharýashylyqtar kóńdi tegin jáne tıimdi tyńaıtqysh retinde paıdalanady. Sóıtsek, kóńniń paıdaly jaǵy uqsata alsa az emes eken. Qazir kóptegen sharýashylyq ekologııalyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, kóńnen bıogaz shyǵarýmen aınalysyp jatyr. Kóńnen alynatyn bıometan joǵary baǵalanady. Alys-jaqyn shetelderge bul jetistik tańsyq emes. Negizi maldyń qıynan alynatyn bıogaz ekologııalyq taza otyn. Sıpaty jaǵynan tabıǵı gazǵa óte uqsas. Bıogazdy kádimgi otynnyń balamasyna da jatqyzýǵa bolady. «Bıonur» jeke kásipkerligi basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, shıkizat durys óńdelse, tutas kólemniń 70 paıyzy shamasynda ıissiz, tússiz bıogaz alýǵa bolady. Mundaı otynnyń bir tekshe metri 1,5 kılo kómirdiń jylýyn beredi.
– Qıdy qaıta óńdeýmen keshegi keńes dáýirinde de aınalysqan, – deıdi kásipker, – mundaı gaz balamasyn óndirý aýyr eńbekti qajet etpeıdi. Arzan, eń bastysy qorshaǵan ortaǵa ýly zattar shyǵarylmaıdy.
Eger sharýashylyqta az ǵana mal basy bolsa, qıyn tyńaıtqysh retinde paıdalanýǵa bolady. Al tabyn-tabyn mal baǵyp otyrǵan iri sharýashylyqtarǵa qıyn. Ár jyl saıyn ondaǵan tonna qıdy tasyp, joıý kerek.
– Kóńdi sapaly tyńaıtqyshqa aınaldyrý úshin temperatýralyq rejimdi úzbeı baqylap otyrý qajet. Bıometan alýdyń jańa tehnologııasy bıogazdan qorshaǵan ortaǵa toksındi áseri bolmaıtyn etip shıkizatty qaıta óńdeýge múmkindik beredi, – deıdi Baqytjan Mámethan, – bıogaz janý kezinde energııa bólip shyǵarady. Al qyzdyrylǵan kóń óte qundy anaerobty tyńaıtqyshqa aınalmaq. Bıogazdy tirshilik etýine ottegin qajet ete bermeıtin bakterııalardyń kómegimen alýǵa bolady. Sondyqtan bıogaz óndirý úshin eń aldymen shıkizattyń ashý úderisi júretin germetıkalyq ydys kerek. Aldymen ydysty suıyq shıkizatpen toltyryp, mıkroorganızmder óz jumysyn bastaý úshin belgilengen mólsherge deıin joǵarylatady. Suıyq kóńnen metan joǵary kóterilip bólinip shyǵady. Tazartý kezeńinen ótetin arnaıy ydysqa jınaqtalady. Ári qaraı ony gaz ballondarǵa jınaımyz. Paıdalanylǵan qı ydystyń túbine shógedi. Ony osy jerden jıi-jıi alyp, basqa jerde saqtaımyz. Suıyqtyqty ydystan soryp alǵannan keıin jańa kóń salamyz. Qıdan metan tek oǵan qolaıly temperatýralyq rejim jasaǵanda ǵana bóline bastaıdy. Qıdyń quramynda ártúrli temperatýrada, ártúrli jyldamdyqta bólinip shyǵatyn ártúrli bakterııa bar. Temperatýra tómendegende bakterııalardyń barlyq túriniń belsendiligi azaıa bastaıdy. Shıkizatty saqtaýdyń kemshilikteri týraly da aıta ketý qajet. Eń bastysy ol temperatýranyń ózgerisine ushyramaýy kerek, sonda qysqy ýaqytta kóńdi jınaýǵa arnalǵan jyly jaıdy qarastyrǵan jón.
Kásipkerdiń aıtýyna qaraǵanda, alynǵan ónimniń 70 paıyzǵa jýyǵy metannan, 1 paıyzy qospadan (kúkirtti sýtegi jáne keıbir ushpa elementter) jáne 30 paıyzǵa jeter-jetpes kómirqyshqyl gazynan turady. Ony otyn retinde qospalardan tazartqannan keıin ǵana paıdalanýǵa bolady. Kúkirtti sýtegi qosylystary arnaıy súzgiler arqyly joıylady.
Fermalardyń janynda qondyrǵyny jasaý úshin ońaı bólshekteletin ári basqa jerge kóshirýge bolatyn konstrýksııa qolaıly. Búkil qondyrǵynyń negizgi jabdyǵy bıoreaktor kóńdi quıyp, ony ashytýǵa arnalǵan ydys esebinde. Bul arada eske saqtaıtyn bir jaı reaktorda otteginiń bolmaýy. Eger ol bolǵan jaǵdaıda jarylys bolýy ábden múmkin. Reaktordyń qaqpaǵy joǵary qysymmen ushyp ketpes úshin rezervýar men qaqpaqtardyń arasynda qorǵanys tyǵyzdaǵyshtary qajet. Taǵy bir qaperde ustaıtyn dúnıe ydys eshqashan tyǵyz toltyrylmaýy kerek. Kásipkerdiń aıtýyna qaraǵanda, barlyq kólemniń besten bir bóligi bos bolýǵa tıisti. Kóńdi qyzdyrǵannan keıin túziletin qoıyrtpaqty aýyl sharýashylyǵynda tyńaıtqysh retinde paıdalanýǵa bolady.
– Asylynda bul is HVIII ǵasyrda damyǵan desedi, – deıdi kásipker, – Iаn Gelmont esimdi hımık kóńnen tutanatyn qasıeti baryn baıqaǵan. Ǵalymnyń zertteýin Alessandro Volta men Hemfrı Devı jalǵastyrǵan. Olar gaz qospasynan metandy tapty. HIH ǵasyrdyń orta sheninde Anglııada kóńnen alynǵan bıogazdy kóshe shamdaryn jaǵýǵa paıdalanǵan. HH ǵasyrdyń ortasynda metan óndiretin bakterııa tabylǵan.
Kóń bıomassasynyń ydyraýy nátıjesinde alynǵan gaz – tabıǵı gazdyń analogi. Ol aýadan eki ese jeńil. Metan bý áseriniń paıda bolýyna qatty yqpal etedi. Sondyqtan, kóńdi qaıta óńdeý tehnologııasy únemdilik qana emes, mal sharýashylyǵy qaldyqtaryn zalalsyz joıýdyń ekologııalyq ádisi bolyp tabylady. Iri qara maldyń bir tonna kóńinen 50 tekshe metr gaz alynady. Janýarlardyń maıyn qaıta óńdegennen keıin 1300 tekshe metr gaz alynady. Bıologııalyq gazdyń taǵy bir túri – qoqys. Ol eldi meken syrtyndaǵy qoqys tastaıtyn oryndardaǵy ydyraýdan paıda bolady. Batys elderinde bul qaldyqtardy qaıta óńdep, ony otynǵa aınaldyratyn qurylǵylar qazirdiń ózinde bar. Eger bıznes retinde qarastyrsaq, sheksiz resýrs.
Kez kelgen ónerkásip óz qaldyqtaryn joıýǵa májbúr. Bul qymbat jáne tıimsiz. Kásipkerdiń aıtýyna qaraǵanda óz qolyńmen jasaǵan qondyrǵy arqyly birneshe máseleni birden sheshýge bolady. Máselen, úıdi jylytý, tyńaıtqyshymen jer telimin tyńaıtý, tóńirekti tazartý. Jańalyqty aqyl tarazysyna salyp saraptaı kele, jylyjaıǵa paıdalanýǵa taptyrmaıtyn dúnıe eken destik. Sál ǵana taratyp aıtaıyq. Soltústikte kún sýytqan soń jylyjaıdy jylytý úshin qyrýar otyn kerek. Tyńaıtqyshy óz aldyna. Al osy jańalyqty ári qaraı óristetip alyp ketse, dastarqan kókóniske tolar edi. Bizdiń jaqta qys kele kókónistiń baǵasy aspandap ketetini bar. О́zindik quny arzan bolǵannan keıin búgingi kúni soıyldaı máselege aınalyp otyrǵan azyq-túliktiń baǵasy da arzandamaı ma? Onyń ústine eshbir hımııalyq tyńaıtqysh boıyna sińbegen taza, ekologııalyq ónim. Aýyldaǵy aǵaıyn kartobyna túsken kolorad qońyzyn joıamyz dep jaz boıy hımııalyq suıyqtyqty quıyp shyǵady. Álgi suıyqtyq jaýyn sýymen tamyrǵa kartoptyń túınegine sińedi. Ony jegen adamnyń aǵzasy ne bolmaq? Adam aǵzasymen tabıǵat qanshama zalal shegip jatyr. Al kásipkerdiń myna jańalyǵy tabıǵatty da saqtap, tazalyqty da rettep, taza ónim óndirýge múmkindik berer edi.
Bıogazdy janar-jaǵar maı retinde paıdalanýǵa ábden bolady. Biz «Bıonur» jeke kásipkerliginde bolǵanymyzda, aýmaǵy atshaptyrym ǵımaratyn osy gazben jylytyp otyrǵanyn kórdik. Kásipkerdiń kóligi de gazben júrip tur. Taqyrypty tereńdeı qaýzaǵanda bul tehnologııa tek Germanııada ǵana belsendi damyp kele jatqandyǵyn oqyp bildik. Sebebi memlekettik sýbsıdııa men salyqtyq jeńildik bar eken. Eger osy jańalyqtan isker azamattar qulaqtanyp, óristetip áketse, maldyń terisi men júnin kádege asyra almaı jatqan kezimizde tezeginen tabys tapsaq ǵanıbet emes pe? Gazben óndiristi jáne turǵyn úılerdi jylytýǵa, elektr energııasyn paıdalanýǵa bolady eken. Demek osynyń bári kádege asatyn dúnıe.
Bıootyndy qosalqy sharýashylyqtarda az mólsherde óndirý tıimdi me? Ol úshin birneshe metall bóshke men qajetti qural-jabdyq bolsa, ári paıdalanýdy bilseńiz jetip jatyr. Aıtalyq aýylda kógildir otyn joq. Bar bolsa da, ony satyp alý úshin qarajat qajet. Bul elektr qýatymen nemese suıyq otynmen jylytýǵa qaraǵanda arzanyraq. Jyl saıyn otyn, kómir satyp alý qymbattap barady. Ony jaǵý da ońaı emes. Al aýlańyzdaǵy aramshópten, qustyń qıynan, maldyń kóńinen tegin bıogaz alý ıdeıasy qyzyqty emes pe? Bar bolǵany bıoreaktor jasasańyz bolǵany. Nemis fermerleriniń kóńdi paıdalanyp, ǵımarattary men turǵyn úılerin jylytý máselesin áldeqashan sheship tastaǵanyn estip júrmiz. Áleýmettik jelide de bul taqyrypta talaı qyzyqty dúnıe bar. Áıtkenmen, ókinishke qaraı, tehnologııany is júzinde qoldaný týraly aqparat az.
Jańalyǵyna patentin alǵan kásipker tıimdi dúnıeniń tetigin úıretýge daıyn. Keıbireý qupııa ustap, tumshalaǵysy kelgen jaıdy ashyq aıtyp otyr. Suhbatymyzdyń sońynda tyńaıtqyshyn paıdalanǵandardyń alǵys lebizin tyńdatty. Nátıjesi kózge kórinip tur. Bir ǵana mysalyn keltire ketelik. Eginmen aınalysatyn sharýa qojalyǵy kásipkerdiń tyńaıtqyshyn bıyl paıdalanypty. Shamamen elý gektar jerine jetpeı qalǵan. Endi kóz salyp qarasańyz, tyńaıtqysh sebilgen alqaptyń egini jaıqalyp tur, bitik ósipti. Al jetpeı qalǵan jeri solǵyndaý. Úırenýge bolatyn-aq dúnıe. Jaqsy jańalyqqa umtylǵanǵa ne jetsin, shirkin!
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany