Maqtanyń otany – Ońtústik dep jatamyz. Sol úshin óńirimizde toqyma klasterin qalyptastyrdyq. Alaıda, nege bazarlarda bizdiń fabrıkalarda tigilgen kıimder joq? Saýda qatarlarynda kórshi Qytaı men Qyrǵyzstannan ákelingen taýarlar qaptap tur. Toqyma salasyn kóteremiz degenimizge qansha ýaqyt boldy. Ne sebepti jaǵdaı áli ózgermeı otyr? Osy saýaldyń jaýabyn jeńil ónerkásip salasynda birtalaı jyldan beri ter tógip júrgen belgili kásipker «Gaýhar» tigin fabrıkasy» JShS dırektory Ánıpa HALBAEVADAN suraǵan edik.
– Shyndyǵyn aıtaıyn, toqyma óndirisiniń damýy óńirimizde kenjelep qaldy, – dedi kásipker. – Biraq, salany órkendetýge basshylyq tarapy barynsha kúsh salyp jatyr. Kıimder búgingi tańda negizinen Qytaı men Túrkııadan keledi. Buryn keremet fabrıkalarymyz bolatyn. Onda tigilgen kıimder tipti shetelge eksportqa shyǵarylatyn. Mysaly, «Voshod» fabrıkasynyń kostıým-shalbary Shymkenttiń brendi edi. Ras, qazir jańadan ashylǵan fabrıkalar barshylyq. Alaıda, shyǵaryp jatqan ónimderin esh jerde kórmeımiz. Taǵy bir kemshiligimiz, tigin fabrıkalary bir-birimen ózara baılanysta jumys istemeıdi. Tájirıbe almasý degen joq. Sodan keıin, moıyndaý kerek, búgingi tańda halyqqa arnap kıim tigip jatqan fabrıka joqtyń qasy. Bári memlekettik tapsyrysta otyrǵandar. Tek mektep oqýshylaryn, medısına qyzmetkerlerin, quqyq, keden jáne temirjol salasynda isteıtin mamandardy kıindiredi. Bir sózben aıtqanda, qyzmettik kıimderdi tigýmen ǵana shektelýde. Fabrıkalardyń halyqqa arnap kıimder tigýi úshin aldymen olardy shıkizatpen qamtamasyz etý kerek. Sebebi, toqyma salasyn órkendetpeı turǵan qıyndyqtyń biri – shıkizat jetispeýshiligi. Iаǵnı, bizge sapaly matalar men toqyma jipteri qajet.
Kásipkerdiń «fabrıkalar barshylyq, biraq ónimderin kórmeımiz» degen sózin oıymyzǵa qazyq etip, halyqqa arnap kıim tigetin bir-eki kásiporynǵa bas suqtyq. Aqsýkent eldi mekeninde ashylǵan «Golden Nomad» degen ataýmen kostıým-shalbar tigetin fabrıka dırektorynyń orynbasary Baljan Halmuradovamen tildeskenimizde, ónimderin ótkizý jaǵy biraz qınap turǵanyn jasyrmady.
– Naryqqa ónim shyǵara bastaǵanymyzǵa bir jyldyń kólemi boldy. Taýarymyz sapasy jaǵynan sheteldik kıimderden qalyspaıdy. Biraq, másele baǵada bolyp tur, – dep qynjylady kásipker. – О́ıtkeni, bizdiń kostıým-shalbarymyzdyń ózindik quny О́zbekstannyń túrkııalyq fırmalardyń atyn jamylǵan arzan kostıýmderiniń janynda joǵary. Sondyqtan baǵa básekesinde utylyp jatyrmyz. Iаǵnı, bazarlarda saýdasy qyzyp turǵan bizdiń emes, zattyń japsyrmasyna «Made in Turkey» dep jazylǵan О́zbekstannyń arzan kostıým-shalbarlary. Sonyń kesirinen ónimderimiz qoımada syımaı tur. Qarapaıym halyqtyń bazarǵa qaltasyndaǵy aqshasyn eseptep baratyny belgili. Sondyqtan satylymǵa endi ǵana shyǵaryla bastaǵan otandyq taýardan góri, jurtqa baǵasy tómen Túrkııanyń brendti kostıýmin satyp alǵan áldeqaıda tıimdi. Alaıda, Túrkııa kıimderiniń shyn máninde О́zbekstandiki ekenin ańǵal satyp alýshylar bile bermeıdi.
О́ńirimizde ózbekstandyq kostıým-shalbarlar satatyn birde-bir dılerlik ortalyqtar joq. О́ıtkeni, olardy shekaradan ótkizgen ýaqytta qujatqa daıyn ónim emes, shıkizat dep toltyrtqyzady. Alym-salyqtyń bolmaýy sebebinen de kórshi el kıimderi arzan baǵamen bizdi «tunshyqtyryp» jatyr. О́nimderimizdiń ózindik quny nelikten joǵary? Sebebi, matalardy Túrkııadan qymbat baǵaǵa aldyramyz. О́zimizde tehnolog mamandar joq desek bolady. Sondyqtan olardy da Túrkııadan shaqyrtyp otyrmyz. Sheteldik maman bolǵandyqtan, árıne joǵary aılyq tólenetini belgili. Al, ózbekstandyq taýardyń ózindik qunynyń tómen bolýyna ol jaqtaǵy gaz, sý, elektr energııasy men eńbek kúshiniń arzandyǵy sebep.
Kórshi elden aǵylyp jatqan arzan toqyma buıymdaryna «Bal Tekstıl» kilem toqý fabrıkasynyń ónimderi de básekelestikte utylyp jatqan jaıy bar. Kásiporynnyń atqarýshy dırektory Jomart Kerimsheev ózbekstandyq kilem ónimderine baj salyǵy salynyp, aksız qoıylmasa, otandyq kilem óndirisiniń qarqyny keleshekte báseńdep qalýy múmkin ekendigin joqqa shyǵarmaıdy. «Jýyrda Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevpen bolǵan kezdesýde О́zbekstannan keletin barlyq taýarlarǵa biregeı quqyqtyq qujat jasaý jóninde másele qozǵaldy. Sheshimin kútip otyrmyz. Negizinde otandyq óndiristi memleket te, halyq ta birge qoldaýy tıis. Shetelde sol eldiń turǵyndary 5-10 teńge qymbat bolsa da, óz ónimderin satyp alýǵa tyrysady. Osylaısha otandyq kásipkerliktiń damýyna óz úlesterin qosýda. Bizde solar sekildi óz elimizdiń patrıoty bolýǵa umtylýymyz kerek», deıdi ol.
Qazaqstan men О́zbekstan bir-birimen erkin saýda aınalymy jóninde halyqaralyq kelisim jasasqan. Sondyqtan ózbek aǵaıyndardyń taýaryna eshqandaı baj salyǵy salynbaıdy. Iаǵnı, Qazaqstannyń ishki naryǵyna esh kedergisiz, emin-erkin jóneltiledi degen sóz. О́z kezeginde bizdiń de taýarlarymyz kórshi elge eksporttalyp jatyr. Biraq, bir aıyrmashylyǵy, olar bizge búkil toqyma ónimderin jiberip jatqanda, bizdiń bul salada usynarymyzdyń bolmaı turǵanyn qarańyzshy? «Buryn shetelden keletin taýarlarǵa alym-salyq tártibin ózgertýdi Qazaqstan ózi sheshetin. Qazir Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bolǵaly bul máseleni 4 eldiń ókilderinen quralǵan arnaıy komıssııa ǵana qaraı alady. Sondyqtan О́zbekstan taýarlaryna baj salyǵyn engizýge búgingi tańda Qazaqstan Úkimeti quzyretti emes», – deıdi Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha memlekettik kirister departamenti basqarmasynyń basshysy Ashat Isaqov.
Kásipkerler ózbekstandyq, qytaılyq toqyma ónimderi sapa emes, baǵa jaǵynan básekege shydatpaı otyrǵanyn aıtyp shyryldaýda. Endeshe, nege bizde de otandyq ónimniń ózindik qunynyń arzan bolýyna kúsh jumsalmaıdy? Bazar narqy baǵa saıasatynyń basty barometri. Al, baǵa máselesin retteýge energııa óndirýshi, tasymaldaýshy monopolıster men otandyq óndirisshilerdiń ózara baılanysy men otandyq óndiristi damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasattyń tıimdi ustanymdary negiz bolsa, otandyq taýarlardyń ótimdiligi arta túser me edi?!
Jýyrda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «100 naqty qadam» atty jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap jáne ulttyń damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna kirý jónindegi josparynyń jarııalanǵanyn barshamyz jaqsy bilemiz. Osy jospardyń «Keden jáne salyq júıelerin ıntegrasııalaý» dep atalatyn 39-qadamynda «Taýar salyq salý maqsatynda Qazaqstan aýmaǵyna kirgen kezeńnen bastap ony satqanǵa deıin baqylaýǵa alynady» delingen. Sondyqtan Elbasynyń osy tapsyrmasyna sáıkes, qozǵalyp otyrǵan búgingi másele aldaǵy ýaqyttarda óz sheshimin tabar degen úmittemiz.
Ánýar NURJIGITULY,
jýrnalıst.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.