О́skeleń urpaqty ógeısitpeıik

Bala aspanyn  bult shalmasyn Balalar – bizdiń bolashaǵymyz. Bala eńbegi qanalǵan, quqyǵy jerge taptalǵan eldiń erteńinen jaqsylyq kútý qıyn. Ondaı memleketter álemde joq emes, bar. Al Qazaqstan «barlyq jaqsylyq balalarǵa» turǵysynan ómir súrip keldi. Memleketimiz TMD-da alǵashqy bolyp Bala quqyǵy týraly konvensııany ratıfıkasııalady. Balalar, eresekter sııaqty negiz qalaýshy quqyqtarǵa, ıaǵnı: syılaý, qol tıgizbeý jáne adamzattyq abyroıyn saqtaý quqyqtaryna ıe. Sondaı-aq, Adam quqyǵynyń jalpyǵa ortaq deklarasııasynda, Azamattyq jáne saıa­sı, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı quqyqtar týraly halyq­aralyq paktilerde, Qazaqstan Respýb­lıkasy Konstıtýsııasynda jáne óz­ge de zańdarynda kózdelgen zań turǵy­synan qatań qorǵalýyna quqyly. Statıstıkalyq málimetterge súı­en­­sek, qazirgi tańda Ońtústik Qazaq­­stan­da 1 mıllıon 133 myńnan asa bala ómir súredi, 1022 jalpy bilim be­re­­tin mektep, 1452 mektepke deıin­gi uıym­dar, sport jáne óner mektep­teri bar. Balalardyń bos ýaqy­tyn tıim­di ótkizýi úshin jaqsy jaǵdaı týǵy­zylǵan. Oblys ortalyǵyndaǵy oblys­­tyq balalar kitaphanasy, sırk, oıyn saýyq ortalyqtary, zoobaq, basseın­der men sýburqaqtar, qala syr­tyn­daǵy lagerler sııaqty ıgilik­ter osy sózimizdiń dáleli. Ońtústik Qazaqstan oblysy bilim, jastar saıasaty jáne tilderdi damytý basqarmasy tarapynan balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máselesine kóptep kóńil bólinýde. Aǵymdaǵy jyldyń naýryz aıyn­da aýdan, qalalarda «Bala qu­qyq­­- taryn qorǵaý –  ortaq is» atty kez­desýler ótkizildi. Atalǵan is-shara­ǵa aýdan, qala ákimderiniń orynbasarlary, bilim jáne ishki ister bólim­de­r­iniń basshylary, aýdandyq aýrýhanalar­dyń bas dárigerleri, bilim berý meke­me­leriniń basshylary men tárbıe isi jónin­degi orynbasarlary, ata-ana­lar komı­tetiniń tóraǵalary qa­tys­ty. Onda otbasylyq tárbıe, káme­let­ke tol­maǵan jasóspirimderdiń qu­qyq­­ta­rynyń buzylýy, kámeletke tol­­maǵan qyzdar arasyndaǵy erte júk­tilik, balalarǵa qatysty zorlyq-zom­bylyq, bala eńbeginiń eń nashar túr­leri, aýtoagressııanyń aldyn alý, az qam­tylǵan otbasy balalaryna beriletin ystyq tamaq jáne oqýshylardy tasymaldaý sııaqty ózekti máseleler talqylandy. 2015 jyldyń 1-12 maýsym ara­lyǵynda elimizdiń barlyq óńirlerinde «Bala eńbegin qanaýǵa qarsy 12 kún» ulttyq aqparattyq naýqany «Bala eńbegin birge joıamyz» uranymen ótti. Ulttyq aqparattyq naýqannyń maqsaty – bala eńbegin paıdalaný prob­lemalary, onyń masshtaby men sıpat­tary, balaǵa jáne qoǵam­ǵa tıgizetin áseri, sondaı-aq osy sala­daǵy halyqaralyq jáne ulttyq zań­na­ma negizderi týraly qoǵamnyń, úlken­der men balalardy qosqanda aqparat­tylyǵyn arttyrý bolyp tabylady. Osyǵan oraı, qoǵamdy aqparat­- ­tandyrý maqsatynda jergilikti BAQ-ta 27 maqala jaryq kórdi, dóńgelek ústelder men konferensııalar, taqyryptyq kórmeler, balalardyń sýret jáne shyǵarmalar baıqaýlary ótkizildi. «Otbasyda zorlyq-zomby­lyqqa jol joq!», «Túngi qaladaǵy balalar», «Jasóspirim», «Kóshe» atty keń aýqymdy reıdtik sharalar uıymdastyryldy. Sonymen qatar, barlyq bilim berý mekemelerinde senim telefondary jumys isteıdi. Ár balaǵa nemese eresek adamǵa bala eńbegi salasynda óziniń problemalaryn jáne ony sheshý joldaryn aıtý úshin jaǵdaı jasalynýda. Qatarynan jetinshi jyl ótkizilip otyrǵan jalpyrespýblıkalyq «Mek­tepke jol» sharasy Ońtústik Qazaq­standa da bastalyp ketti. Onyń maqsaty – az qamtylǵan jáne kóp­ba­laly otbasylar, jetim jáne ata-ana­synyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala­larǵa jańa oqý jylyna daıyndyq kezeńinde kómek kórsetý jáne túrli sebeptermen balalardyń mektepke barmaýynyń aldyn alý bop tabylady. О́tken jyly osy aksııa aıasynda oblysymyzdyń 21656 balasyna kómek kórsetildi. Onyń ishinde 12918 balaǵa bıýdjet esebinen bolsa, 8738 bala demeýshiler tarapynan mektepke daıyndaldy. Ońtústik Qazaqstan oblysy.

Qadirin bilip jumsasań, qolǵabysqa jaraıdy

«Jasta bergen tárbıe, jas shybyqty ıgendeı» dep atam qazaq beker aıtpaǵan. Sondyqtan da bala eńbegin uıymdastyrý óte ja­ýapty is. Kámeletke jasy tolmaǵandardyń eńbek quqyǵyn saqtaý zańdylyǵyn oryndaý da qaperden shyqpaýy tıis. Nesin jasyramyz, bizdiń kezimizde jazǵy demalysta qoı baǵyp, qozy aıyryp, mal azyǵyn daıyndaýda tirkemege otyratyn balalar. Tań alakeýimnen qas qaraıǵansha jumys isteıtin. Ol kezde bala eńbegin qanaýdaı-aq qanaǵan eken-aý keńestik saıasat. Qazir olaı emes, adam quqyǵy alǵa shyqty, elimiz jas urpaǵynyń keleshegin oılaı bastady. Bala eńbegin arzan kórip, asyra silteýshilikke jol bermeýdiń pármendi sharalaryn alýda. Munyń ózi elimizdiń ekonomıkalyq qýatyn kórsetedi, demokratııalyq damýyn ańǵartady. Degenmen, áli de az qamtylǵan otbasylary bar. Joǵary klastarda oqıtyn balalary áli keletin jumysty zańǵa sáıkes atqaryp jatsa, ábestigi de bola qoımas edi. Ol bir jaǵynan balany eńbek etýge daǵdylandyrsa, ekinshi jaǵynan, otbasy turmysyn jeńildetýge septigi tıedi. Sondyqtan, qabyrǵasy qatpaǵan jasty eńbekke jegip qoımaı, bir ýaqyt balalar quqyǵyn qorǵaý zańdylyqtaryna saı uıymdastyrý kerek sııaqty kórinedi de turady. Aınalysatyn isi bolmaı, selteńbaı júriske salynǵan balanyń túbi jaqsylyqqa soqtyrmaıtynyn ómirdiń ózi kórsetip otyr. Dálel kerek pe, jetkilikti. Oblys aýmaǵynda ústimizdegi jylǵy 6 aıdaǵy kámelettik jasqa tolmaǵandar tarapynan bolǵan qylmys ótken jyldyń osy kezeńimen salystarǵanda 19,2 paıyzǵa ósken. Oblystyq ishki ister departamenti ákimshilik polısııasy basqarmasy ıývenaldyq polısııasynyń bastyǵy, polısııa podpolkovnıgi Klara Islamovanyń aıtýynsha, jasóspirimder negizinen denege aýyr jaraqat salý, buzaqylyq, urlyq jáne qaraqshylyq qylmysqa kóbirek urynady eken. – Oblysta jasóspirimder qylmysynyń aldyn alý maqsatynda osy kezeńde ishki ister organdary múddeli memlekettik organdarmen birlese otyryp, «Túngi qaladaǵy balalar», «Jasóspirim – Zań – Qaýipsizdik», «Jumyspen qamtý» reıdterin, polısııalyq aksııalaryn, «Jasóspirim» shuǵyl aldyn alý sharalaryn turaqty ótkizip keledi. Osyndaı sharalar barysynda ártúrli quqyq buzýshylyqtar men qylmystary úshin ishki ister organdaryna 2218 kámeletke jasy tolmaǵandar jetkizildi. Sonyń 1482-si ákimshilik quqyq buzǵandar, al, 92-si qylmysqa qatysy barlar. 1308-i zańdy ókildersiz úılerinen syrtta júrgender bolsa, 38 kámelet jasyna jetpegen jasóspirim kóńil kóteretin oryndarda bolǵan, – deıdi Klara Bolatqyzy. 99 ata-ana jáne olardy almastyratyn adamdar balalaryna jetkilikti tárbıe bermeı, baqylaý jasamaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Ishki ister organdaryna 490 jasóspirim jáne 252 qolaısyz otbasy esepke alynǵan. Árıne, kámeletke tolmaǵandardyń qylmysqa urynýynyń aldyn alý baǵytynda jasalǵan jumystar da jeterlik. Osynyń bári sondaı birlesken is-qımyl nátıjesinde anyqtalyp otyr. Basqa atqarylǵan jumystardy bylaı qoıǵanda jazǵy demalys kezinde kámeletke tolmaǵan 48 myń jastyń demalýdyń uıymdasqan túrimen qamtamasyz etilgenin, qıyn otbasylarynan shyqqan 36 jasóspirimniń eńbekke ornalastyrýǵa tıisti oryndarǵa joldanǵanyn aıtý lázim. Soǵan qaramastan, múddeli memlekettik organdarmen barlyq menshiktegi uıymdar kámeletke tolmaǵandardyń eńbegin paıdalanýyndaǵy zańsyzdyqty anyqtaý maqsatynda jumystar júrgizilgen. Aksııa barysynda kámeletke tolmaǵandardy eńbek zańdylyǵyn buza otyryp, paıdalanýdyń eki deregi anyqtalǵan. Mysaly, S.Báıishev atyndaǵy kolledjdiń 1998 jyly týǵan A. degen oqýshy qyzyna qatysty eńbek zańdylyǵynyń buzylǵany, ol oblys ortalyǵyndaǵy «Halva» meıramhanasynda 15.00 saǵattan 24.00 saǵatqa deıin jumys istep kelgeni anyqtalǵan. Shúkir, ózge aımaqtardaǵydaı, kámeletke tolmaǵandardy qanaýdyń tózgisiz jaǵdaılary óńirde kezdese qoımapty. Qazir qala kóshelerinde avtokólik jýyp, saýda sórelerinde taýarlar men ónimder satyp turǵan balalardy kórip júrmiz. Árıne, bala eńbegin uıymdastyrýdan, onyń quqyǵyn saqtaýdan ata-ana da shet qala almaıdy. Sondyqtan, qabyrǵasy qatpaǵan, býyny bekimegen jastyń eńbek quqyǵyn saqtaýǵa qatysty zańnamanyń múltiksiz oryndalýy – ómir talaby. Bul jas urpaqtyń aldyndaǵy azamattyq paryzymyz bolmaq. Qadirine jetip jumsaı bilseń, bala da qolǵabysqa jaraıtynyn taǵy da eske salǵymyz keledi. Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.

Múmkindigi shekteýli balalar meıirimge zárý

 Oblystyq máslıhattyń turaqty komıssııasynyń kezekti májilisine qatysqanbyz. Oǵan birqatar máslıhat depýtattary, aýdan ákimderiniń orynbasarlary, basqarmalar men vedomstvolardyń basshylary shaqyrylypty. Májiliste múmkindigi shekteýli balalarǵa psıhologııalyq, medısınalyq jáne pedagogıkalyq kómek kórsetý jumystarynyń barysy talqylandy. Oblystyq psıhologııalyq, medısınalyq jáne pedagogıkalyq keńestiń málimeti bo­ıynsha, 2014 jyldyń 1 qańtarynda óńirde múmkindigi shekteýli 5685 bala tirkelse, onyń 2005-i múgedek balalar eken. Olardyń 411-ine arnaıy mamandardyń kómegi kórsetiledi. 2522 bala logotopta (til múkistigi) tirkelgen. Aǵymdaǵy jyldyń 6 aıynda 3366 bala tekse­risten ótip, dárigerlik keńes alsa, onyń 1360-y al­ǵash ret qaralǵan. Sondaı-aq, 5685 múmkindigi shekteýli balanyń 5231-i bilim alýǵa qabiletti bol­­sa, 454 bala ondaı múmkindikke qabiletsiz kórinedi. Al, 1 maýsymdaǵy málimet boıynsha 347 múgedek bala úıde bilim alýda. Sondaı-aq, psıhıkalyq damýy kesheýildep qalǵan, aqyl-esinde kemshiligi bar 1298 balaǵa arnaıy qamqorlyq jasalýda. Múmkindigi shekteýli 369 balaǵa bilim berý úderisteri arnaıy mamandardyń baqylaýymen jeti psıhologııalyq, pedagogıkalyq korreksııa kabınetinde júzege asyrylady. Jalpy, oblystaǵy múmkindigi shekteýli balalarǵa 543 dáriger medısınalyq qyzmet kórsetedi. Onyń 362-si biliktiligin arttyrý kýrstarynan ótti. Jalpy, oblys boıynsha jyl saıyn 200-240 balada týa bitken damý aqaýy, 12-14-inde daýn sındromy anyqtalatyn kórinedi. Búgingi kúni osyndaı boıynda týa bitken aqaýy bar balalarǵa psıhologııalyq, medısınalyq jáne pedagogıkalyq kómek kórsetý ortalyqtary jetispeıdi jáne barynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy álsiz. Osy oraıda, negizgi problema retinde mamandar jetispeýshiligi ótkir kúıinde qalýda. Bilim berý basqarmasy basshylarynyń málim­deýinshe, oblys aýmaǵynda 38 logopýnkt jumys isteı­di. 18 mektepte 379 psıhologııalyq, pedagogı­ka­lyq kabınetter bar. Degenmen, bulardyń bári negizi­nen aýdan ortalyqtarynda ornalasqan. Son­dyq­­tan, shalǵaıdaǵy eldi mekenderdegi balalarǵa kómek kórsetý kezinde biraz qıyndyqtardyń bar ekeni aıtpasa da túsinikti. Al Stepnogor qalasynda jańa arnaıy mektep-ınternat salý qajet. Mundaǵy mektep burynǵy balabaqsha ǵımaratynda ornalasqan. Eger jańa mektep salynatyn bolsa, eski ǵımaratty birden balabaqshaǵa aınaldyrýǵa bolady. Sonymen qatar, máslıhat otyrysy barysynda jaryssózge qatysqandar múmkindigi shekteýli balalardyń quqyqtary buzylatyndyǵyn ortaǵa saldy. Ásirese, saýyqtyrý ortalyqtarynyń kóbi jeke­shelenip ketkendikten olardyń qyzmet kór­setý sapasy óte tómen. Búgingi kúni ondaǵy antısa­nıtarlyq jaǵdaı men tárbıe jumystaryn baqylaý múmkin emes. Sondaı-aq, arnaıy mektep-ınternatyn bitirip shyqqan keıbir túlekterdi jumysqa ornalastyrý kezinde de qıyndyqtar týyndaıtyny aıtyldy. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy.