bir áýletten maıdanǵa attanyp edi
Keńes halqynyń fashıstik Germanııany talqandaǵan 1945 jylǵy jeńisi – sol surapyl shaıqastardyń ortasynda bolǵan ata-babalarymyzdyń máńgilik dańqy. Adamzat jańa ǵasyrǵa, jańa myńjyldyqqa aıaq basqanyna qaramastan, bul jeńis – XX ǵasyrdyń ataýly oqıǵalarynyń biri bolyp qala bermek. Jetpis jyl buryn ákelerimiz ben atalarymyz keleshek urpaǵyn, ıaǵnı, bizdi jáne beıbit ómirimizdi jan alysyp, jan berise qorǵady. О́kinishtisi, kúlli dúnıege erlik shejiresin pash etken ardagerlerimizdiń qatary jyldan jylǵa sırep keledi.
Qan qasap maıdanǵa áýletimizden ákem, ákemniń inisi jáne naǵashy aǵam attanǵan edi. Naǵashym Ermuhambet Qarǵabaev 300-shi dıvızııanyń 1049-shy polkiniń zeńbirek bólimshesiniń komandıri bolyp Stalıngrad traktor zaýytyn qorǵaýǵa, Perekop, Sevastopol qorǵanysyna jáne Baltyq elderindegi shaıqastarǵa qatysty. Soǵysty Kenıgsberg qalasynda aıaqtap, 1947 jyly elge oraldy. Naǵashymnyń keýdesindegi II dárejeli Otan soǵysy, III dárejeli Dańq ordeni surapyl soǵystaǵy erliginiń kýási ispetti. Ár marapattyń jaýyngerlerdiń qanymen jazylǵan, ómirimen ólshengen tarıhy bar. Ol 1983 jyly zeınetke shyqqansha mektep muǵalimi bolyp eńbek etti.
Ákemniń inisi – Jarqynbaı Qarjaýbaev 1942 jyly «bronnan» óz erkimen bas tartyp, soǵysta joǵalǵan aǵasy úshin kek almaq nıetpen maıdanǵa attanǵan bolatyn. Fashıstik basqynshylarmen aıqasty nemis jerinde aıaqtaǵan aǵamyz «Erligi úshin», «1941 – 1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin» medaldarymen marapattalǵan. О́kinishke qaraı, soǵysta alǵan jaraqatynyń aýyrlyǵynan elýinshi jyldary qaıtys boldy. Sońynda uly men qyzy qaldy.
Ákem Juban Qarjaýbaıuly jastaı jetimdiktiń ashy dámin tatyp, erte er jetti. Anasy men baýyrlaryn asharshylyqtyń qyspaǵynan aman alyp qalý maqsatynda beli qatpaı eńbekke aralasty. Atamyz Qarjaýbaı Keńes ókimetiniń jappaı ujymdastyrý saıasatyna qarsy 1929 jyly bolǵan áıgili Qaraqum kóterilisiniń qatysýshysy ári qurbany bolǵan-dy. Ákem ol ýaqytta nebári 12 jasta edi. Buǵanasy bekigen bozbala 1939 jyldyń aqpan aıynda Volochaevka qalasynan Onega qalasyna áskerı boryshyn óteýge attanady. 1940 jyldyń aqpan aıynda Arhangelsk-Mýrmansk-Kandalaksha arqyly qatardaǵy pýlemetshi bolyp Fın soǵysyna qatysty. Sonda kórsetken batyldyǵy úshin K.Voroshılovtyń alǵysymen, 300 som aqshalaı syılyǵymen jáne Aq teńizdiń jaǵasynda 10 kúndik demalýǵa berilgen joldamamen marapattalady. Alaıda Aq teńizdiń jaǵasynda demalyp jatqan jaýyngerler shuǵyl tapsyrmamen Vılnıýsti alýǵa qatysady. 1941 jyly áskerı qyzmetin aıaqtaýǵa bir aı qalǵanda Uly Otan soǵysy bastalyp, ákemiz qaıtadan soǵysqa kirýge májbúr boldy. 1942 jylǵa deıin soǵystyń alǵy shepterinde júrgenimen, Ýkraına jerinde jaraqattanyp, tutqynǵa túsedi. Sodan Germanııa konslagerinde uzaq ýaqyt bolǵan ol 1945 jyly AQSh soldattarynyń azat etýimen, tutqynnan bosap, qyrkúıekte elge oralady. Jeti jyl boıy elin, jerin, anasy men baýyrlaryn saǵynyp kelgen ákem anasynyń eki márte kelgen «qara qaǵazdy» júreginiń kótere almaı baqılyq bolǵanyn kesh bildi. Ákem Juban Qarjaýbaıuly maıdandaǵy ómir men ólim ortasyndaǵy jantalaspen birge konslagerdegi tutqyndyqtyń azabyn da mol tartqan kisi. Biraq, tutqynda kórgen qorlyq, soǵysta alǵan jaraqattary ákemizdiń jigerin, ómirge degen qushtarlyǵyn jasytqan emes.
Soǵystan keıingi jyldary: «Biz maıdanda jaýmen qıdalasyp júrgende sen tutqynda bolǵansyń», dep artyq sóılegenderge mán bermeı, boıyn tik ustap, tek eńbek etýdi bildi. Balalarynyń jaqsy oqyp, joǵary bilim alýyna, ónerge jaqyn bolýyna mán berdi. Ákem balalarymen shúıirkeleskende «meniń oqýǵa múmkindigim bolmady, sender jaqsy oqyp, tereń bilim alýlaryń kerek, oqý – bilim bulaǵy» dep jıi qaıtalaýshy edi. Segiz balany jalǵyz asyraý ákemizge ońaı tıgen joq. Al anamyzdyń úı sharýasynda bala baǵýdan qoly bosamaıtyn. Sonda da ákemiz úıge túrli ádebı kitaptar alyp kelip, oqýǵa ýaqyt tabatyn. Anam ekeýi 8 bala tárbıelep, 26 nemere ósirdi. Ákemiz 1 shóberesin, anamyz 19 shóberesin kórip, urpaǵynyń alaqanynan sý iship ketken abzal jandar.
Árıne, áke taǵdyry sol kezdegi kópshilik adamdardyń taǵdyrymen uqsas. Olardyń qazirgi adamdardan aıyrmashylyǵy – kóńilderiniń keńdiginde, qaıyrymdylyǵynda, peıilderiniń kirshiksiz tazalyǵynda sııaqty. Otanǵa, eline, jerine degen adaldyǵynda ispetti. Biz maıdanger ákemizdi maqtan tutamyz. Biz úshin ol – adaldyqtyń, eńbekqorlyqtyń, qajymas qaırattyń jáne eń negizgi – otansúıgishtiktiń eń úlken úlgisi bola bilgen jan. Ákemniń keýdesindegi kóptegen medaldary, II dárejeli Otan soǵysy ordeni sońynda qalǵan nemere-shóberelerine jaýyngerlik dańq jóninde syr shertetin otbasylyq qundy jádigerge aınaldy. Biz jáne óskeleń urpaq úshin soǵys zulmatyn boldyrmaý, keler býynnyń beıbit ómiri úshin qasqaıa qan tókken jaýyngerlerdi únemi eske alý – urpaqtyq paryzymyz!
Alma QARJAÝBAEVA.
О́SKEMEN.