Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda barlyq salada, onyń ishinde quqyq qorǵaý júıesinde de sıfrlyq transformasııa arqyly júzege asyrylýy tıis mindetter qoıǵany belgili. Osy jáne Joldaýda aıtylǵan ózge de tapsyrmalar jóninde Ishki ister mınıstri Erjan Sádenovpen áńgimelestik.
– Jaqynda áleýmettik jelilerde elordada robot-ıtpen patrýldep júrgen polıseıdiń vıdeosy keń tarady. Al qala syrtyndaǵy joldarda quqyqbuzýshylyqtardy tirkeıtin drondardyń jumysy úırenshikti qubylysqa aınaldy. Osyndaı zamanaýı quraldar elimizde quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý júıesiniń sıfrlyq álem talaptaryna beıimdelip jatqanyn kórsetedi. Erjan Saparbekuly, polısııa jumysynda ınnovasııalyq tásilder qanshalyqty keń qoldanylyp júr?
– Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev óziniń halyqqa Joldaýynda sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt dáýirindegi qaýipsizdik máselesine erekshe nazar aýdardy. Iá, bizdiń jumysymyzdaǵy basty kórsetkish – azamattardyń senimi. Ol qaýipsizdik pen qorǵanysh sezimine negizdeledi. Osy úshin quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý, jazanyń bultartpastyǵy, zańǵa qurmet qaǵıdattaryn qoǵamda ornyqtyrý baǵytynda úlken jumys júrgizilip jatyr.
Jasandy ıntellekt dáýirinde, árıne, sıfrlyq sheshimder erekshe mańyzǵa ıe. Búginde olar bizdiń jumysymyzdyń barlyq baǵytynda, elektrondy qylmystyq jáne ákimshilik is júrgizý, qujat aınalymy, memlekettik qyzmetterdi onlaın-platformalar arqyly kórsetý kezinde qoldanylady. Joldardaǵy tártipke sıfrlyq «kómekshiler» baqylaý jasaıdy. Jol qozǵalysy erejeleriniń buzylǵanyn avtomatty tirkeý júıesi jyldamdyqty asyrǵandy, qaýipsizdik beldigin taqpaǵandy jáne basqa da buzýshylyqtardy anyqtaıdy. Jaıaý júrginshiler ótkelderinde avtomattandyrylǵan keshender («aqyldy» ótkelder) engizildi. Jaıaý júrginshilerge jol bermegen júrgizýshiler avtomatty túrde kameraǵa túsedi.
Júrgizilgen beınemonıtorıng júıesi arqyly jeke tulǵalardy anyqtaý júzege asady, ol qylmyskerlerdi izdeýde, joǵalǵan adamdardy, sonyń ishinde balalardy tabýda, qoǵamdyq oryndarda qaldyrylǵan zattar týraly belgi berýde kómektesedi. Biz robot-ıtterdi synaqtan ótkizip jatyrmyz. Olar da buzýshylyqtardy tirkep, tulǵalardy anyqtaıdy. Bul – «osy jerde jáne dál qazir» jumys isteýge kómektesetin jyljymaly ıntellektýaldy júıe.
Bet-álpetti, nysandardy jáne kóliktiń qozǵalys baǵyttaryn taný fýnksııasy bar aqyldy kameralar «Sıfrlyq kúmbez» júıesine de engizilgen. Ushqyshsyz ushý apparattary jaqsy nátıje kórsetip otyr. Omnıkanaldy habarlama qabyldaý júıesi iske qosyldy. Azamattar quqyq buzýshylyqtar týraly polısııaǵa tikeleı Egov Mobile arqyly, sondaı-aq bank qosymshalary arqyly habarlaı alady. «Zań jáne Tártip» sıfrlyq servısi iske qosylǵan birneshe aıdyń ishinde 35 myńnan astam habarlama tústi.
Sıfrlyq quraldardy keńeıtý jumysy jalǵasýda. Búginde jedel basqarý ortalyqtary aýdandarda da ashylyp jatyr. Kameralar qylmystardy ashýda da, olardyń aldyn alýda da eń tıimdi quraldardyń biri bolyp qala beredi. Patrýldik jáne ýchaskelik polısııa ınspektorlary planshetter qoldanady. Ashyqtyqty qamtamasyz etetin vıdeojetondar bar. Qyzmettik avtokólikter de beınebaqylaýmen jabdyqtalǵan.
– Degenmen qabyldanyp jatqan sharalarǵa qaramastan, joldardaǵy jaǵdaı alańdaýshylyq týdyrady. Memleket basshysy jol qaýipsizdigine erekshe nazar aýdardy. Bul baǵytta qandaı jumystar júrgizilýde? Tártipti tek ákimshilik sharalar arqyly ornatýǵa bola ma?
– Jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi – meniń jeke baqylaýymda. Árbir apattyń artynda bir adamnyń ǵana emes, tutas bir otbasynyń taǵdyry turýy múmkin. Bul – azamattarymyzdyń ómiri men densaýlyǵy. Jyl ótken saıyn kólik aǵyny artyp keledi. Sońǵy alty jylda avtokólik sany 50 paıyzǵa ósti. Jyl saıyn jol apattarynan 2 myńnan astam adam kóz jumady. Bıyl 30 myńnan astam jol-kólik oqıǵasy tirkeldi.
Árbir JKO boıynsha biz taldaý júrgizemiz. Sebepter men faktorlarǵa qaraı sharalar qabyldaımyz. «Jol qateni keshirmeıdi» degen belgili sóz bar. Taldaý kórsetkendeı, bul qateler kóbine júrgizýshilerdiń tártipsizdiginen bolady. Apatqa sebep bolǵan negizgi buzýshylyqtar – jyldamdyqty asyrý, qarsy jolaqqa shyǵý, joldy belgilenbegen jerden kesip ótý, mas kúıinde kólik basqarý.
Jalpy, sońǵy jyldary joldaǵy ólim-jitim shamamen 10 paıyzǵa azaıdy. Alaıda iri jol apattary alańdatady. Árbir aýyr oqıǵa boıynsha qyzmettik tekserýler júrgizemiz. Ekıpajdardyń, buzýshylyqtardy tirkeý júıeleriniń jáne basqa da proaktıvti quraldardyń jumysyn tekseremiz. О́ńirlik polısııa departamentteriniń basshylary jolǵa shyǵyp, jaǵdaıdy ózderi monıtorıng jasap otyrady.
О́limmen aıaqtalǵan JKO-lardyń kópshiligi Túrkistan, Jambyl, Aqtóbe jáne Almaty oblystarynda tirkelgen. Bul óńirlerde patrýldeý kúsheıtildi, drondar iske qosyldy, qosymsha profılaktıkalyq sharalar qoldanylady.
Eldi mekenderdegi qaıǵyly oqıǵalar kóbine jaıaý júrginshilerdi qaǵýmen baılanysty. Munda júrgizýshiler men jaıaý júrginshilerdiń ortaq jaýapkershiligin atap ótkim keledi. Qosymsha baǵdarsham ornatý, retteletin ótkelder jáne basqa da ınfraqurylym máseleleri kóterilýde. Munda ákimdikter men ýákiletti organdardyń róli joǵary. Nátıjesinde jaǵdaı jaqsaryp keledi. Mysaly, Qaraǵandy oblysynda 22 «aqyldy» jaıaý júrginshi ótkeli ornatyldy. Osy ýchaskelerde jol-kólik oqıǵalary tirkelmegen.
Búginde samokattardy paıdalaný – ózekti másele. Memleket basshysy bul týraly jeke toqtaldy. Maýsym kezinde osy kólik quraldaryna baqylaýdy kúsheıtemiz, ásirese megapolısterde. Qajetti túzetýler Parlamentte qaralyp jatyr.
Jol qaýipsizdigin qamtamasyz etýge keshendi túrde qaraımyz. Bolashaq júrgizýshilerdi oqytý prosesi de baqylaýda. О́tken jyly ózindik daıyndyq alynyp tastaldy. Avtooqý oryndaryn esepke alamyz. Jalpy, joldaǵy jaǵdaıdy jaqsartý úshin úlken aldyn alý sharalary júrgizilýde, biraq basty ról adam faktoryna tıesili. Bul – tártip, muqııattylyq, jaýapkershilik, júrgizýshilerdiń ózara qurmeti.
– Siz júrgizýshilerdiń mádenıeti men jeke jaýapkershiligi týraly aıttyńyz. Júrgizýshilerdiń quqyqtyq sanasy ózgerip jatyr ma? Sandar neni kórsetedi?
– Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar azaıyp jatqan joq. Bıyl 14 mıllıonnan astam jol erejesin buzý deregi tirkeldi. Biraq tek sıfrlarǵa qarap tujyrym jasaýǵa bolmaıdy. Buǵan sebep bar. Buzýshylyqtardyń basym bóligi avtomattandyrylǵan baǵdarlamalyq keshendermen tirkeledi. Men olardyń kóbin joǵaryda atap óttim. Bıyl olardyń sany artty.
Qabyldanǵan sharalar, sonyń ishinde zańnamalyq normalar nátıjesin berdi. Mysaly, 2019 jyly 28 myń mas júrgizýshi anyqtalsa, bıyl olardyń sany 5 myńǵa az. Bul rette kólik sany óskenin aıta ketken jón. 2020 jyldyń qańtarynda mas júrgizýshiler úshin jazalaý sharalary qatańdatylǵan bolatyn. Mundaı sheshimderdiń basty maqsaty – jazalaý emes, tártipke salý, azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Keıbir skeptıkter bul jazany jumsartýdy usynǵan. Biraq bizdiń ustanymymyz qatań. «Mas júrgizýshi – qylmysker». Olarǵa eshqandaı keshirim bolmaýy tıis.
Joldardaǵy mádenıet pen azamattardyń quqyq buzýshylyqtarǵa tózbeýshiligi sandarmen ǵana emes, naqty jaǵdaılarmen de kórinedi. Mysaly, Aqmola oblysynda 10 jasar bala polısııaǵa habarlasyp, buzýshylyq týraly aıtqan. Ol júrgizýshiniń qyzylǵa ótkeni men qaýipti burylys jasaǵanyn baıqapty. Balanyń qyraǵylyǵynyń arqasynda aýyr zardaptyń aldyn aldyq. Júrgizýshi mas bolǵan, ári bóten kólikti minip júrgen.
Biz birneshe ret «Úlgili júrgizýshi» aksııalaryn ótkizdik. Nátıjeler kórsetkendeı, tájirıbesi mol, jaýapty, adal júrgizýshiler óte kóp. Bul – mádenıet, tártiptiń negizi.
– Sıfrlyq transformasııa, jasandy ıntellekt damyp keledi. Alaıda, onyń jaǵymdy jaqtarymen birge, teris jaqtary da bar. Alaıaqtar JI kómegimen daýys pen beıneni ońaı qoldan jasap júr. Kıberqaýipsizdik qalaı qamtamasyz etilip jatyr?
– Búginde ınternettegi alaıaqtyq – eń keń taraǵan qylmystardyń biri. Osy baǵytta tıimdi sharalar qabyldaý úshin bir jyl buryn IIM quramynda Kıberqylmysqa qarsy áreket etý departamenti quryldy. Onyń jumysynda baılanys operatorlarymen, banktermen, sheteldik áriptestermen yntymaqtastyq mańyzdy ról atqarady. Nátıjesinde 85 mıllıonǵa jýyq alaıaqtyq qońyraý buǵattaldy, alaıaqtar jymqyrýǵa tyrysqan 2,5 mıllıard teńgeden astam qarajattyń joly kesildi. Onlaın-qylmystarǵa qarsy úlken jedel, profılaktıkalyq jáne aqparattyq-túsindirý jumystary júrgizilip jatyr. Sheteldik áriptestermen birlesip, deepfake tehnologııasyn qoldanǵan 5 call-ortalyqtyń qyzmeti toqtatyldy. Beıne men daýysty qoldan jasaýǵa arnalǵan baǵdarlamalar ornatylǵan qurylǵylar tárkilendi.
Suhbattasqan –
Gúljanat JUBANIIаZOVA