Densaýlyq salasyna, onyń ishinde MÁMS júıesine qatysty syn-pikir jıi aıtylǵanymen, keıingi bes jylda kóńil qýantarlyq nátıjeler de jetedi. Medısınalyq saqtandyrýdyń izimen aýqymdy reformalar birinen soń biri qabyldandy. Salaǵa bólingen qarajatty barynsha tıimdi, maqsatty paıdalaný arqyly medısınalyq kómektiń sapasyn jaqsartýǵa basymdyq berildi. Iske asqan jobalardyń barlyǵyn bir maqalada qamtı almaıtyndyqtan, biz tek negizgilerine toqtalǵandy jón kórdik.
MÁMS júıesinde qandaı ózgeris bar?
Memleket basshysy bıyl mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý týraly zańǵa engizilgen ózgeristerdi resmı bekitip, qujatqa qol qoıdy. Búginde halyqtyń 83%-y saqtandyrylǵan bolsa, shamamen 3,3 mıllıon adam MÁMS júıesinen tys qalyp otyr. Endi zańǵa engizilgen ózgeristerdiń nátıjesinde 2026 jyly shamamen 1 mıllıon adam MÁMS júıesimen qosymsha qamtylady. Bul
sharýa Memleket basshysynyń «Áleýmettik osal sanattarǵa jatatyn azamattar úshin medısınalyq saqtandyrýǵa aýdarymdar jergilikti bıýdjet esebinen tólenýge tıis» degen tapsyrmasynan soń úılesti. Taǵy bir jańalyq, endi resmı tirkelgen jumyssyzdar úshin de jarnalar jergilikti bıýdjet esebinen tólenedi.
Bul qadam halyqty jumyspen qamtý máselelerinde ákimdikterdiń jaýapkershiligin arttyrady. Oblys ákimderi jumys oryndaryn ashýǵa, kedeılikti azaıtýǵa, halyqty jumyspen qamtýǵa qatysty belsendi is-sharalar qabyldaýǵa burynǵydan da yntaly bolady. Áıtpese, bıýdjet qarajaty esebinen saqtandyrylatyn azamattar kóbeıip, jergilikti ákimdikke salmaq salýy múmkin.
Búginde MÁMS júıesinde qosymsha mindettemelerdiń qosylýyna baılanysty júıeniń qarjylyq júktemesi kúrt óskeni baıqalady. Osyǵan baılanysty memleket tarapynan jarna mólsherlemelerin kezeń-kezeńimen arttyrý usynyldy. Iаǵnı 2027 jyly – 2,2%, 2037 jylǵa deıin 4,7%-ǵa deıin birtindep ósirý mejesi naqtylandy. Bul rette jumys berýshiler men jumyskerlerdiń jarna mólsherlemeleri ózgerissiz qalady. Qabyldanǵan zań týraly Densaýlyq saqtaý mınıstri Aqmaral Álnazarova gazetimizge bergen suhbatynda: «Zańda negizgi mindettemelerdi Tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi (TMKKK) paketinen MÁMS júıesine kezeń-kezeńimen aýystyra otyryp, bazalyq memlekettik medısınalyq kómektiń biryńǵaı paketin qalyptastyrý tetikteri qarastyrylǵan. Bul qadam 2027 jylǵa qaraı qarjylandyrýdyń basym saqtandyrý modeline kóshýge múmkindik beredi. Munda shyǵystardyń araqatynasy TMKKK-ge 35%, MÁMS-ke 65% bolady. Búkil álemde paketterdi bólýdiń mundaı modeli múmkindiginshe áleýmettik baǵdarlanǵan bolyp sanalady. Alaıda qarajatty baqylaýdyń qatań erejelerin belgilep, resýrstardy barynsha únemdeý qaǵıdattaryn engizý arqyly ǵana júıeni tıimdi ete alamyz», degen edi.
Bul qadam MÁMS esebinen medısınalyq kómektiń tıimdiligin arttyrýǵa septesedi. Sonda medısınaǵa memleketten, MÁMS esebinen bólingen qarjynyń tıimdiligin jurt anyq kóredi.
Aýyl medısınasynyń múmkindigi artty
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen 2023 jyly «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy bastalǵan edi. Bul qadam aýyldyq eldi mekenderdi medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek (MSAK) uıymdarymen qamtamasyz etip, shuǵyl kómek kórsetýdi jetildirýge yqpal etti. Sol sekildi aýyldaǵy densaýlyq saqtaý nysandarynyń kadrlyq áleýetin nyǵaıtýǵa septigin tıgize bastady. Osy maqsatta 1100-den astam medısına qyzmetkerlerin daıarlaý mindeti bekitilgen-di. Joba sheńberinde áý basta 655 medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek nysany, ıaǵnı medısınalyq, feldsherlik-akýsherlik pýnktter men dárigerlik ambýlatorııalar salý kózdelgen. Sol sekildi 32 aýdandyq ortalyq aýrýhanany jańǵyrtý jumystary bekidi. Naqtylaı ketetini, osy tapsyrmanyń barlyǵy bıyl jyl sońyna deıin aıaqtalýǵa tıis edi. Búginde josparlanǵan 655 nysannyń 645-iniń qurylysy aıaqtalǵan. Bul jospar 98% oryndaldy degen sóz. Onyń ishinde 226 nysan buryn medısınalyq ınfraqurylym bolmaǵan aýyldarda salyndy. Al 419-y eskirgen ǵımarattardyń ornyna boı kótergen. Jospardaǵy qalǵan 10 nysan da keler jylǵa qalmaı paıdalanýǵa beriledi dep málimdep otyr.
Jobanyń ekinshi baǵyty boıynsha ınsýlt ortalyǵy, perınataldyq ortalyq, travmatologııa, hırýrgııa, medısınalyq ońaltý bólimsheleri bar 32 jańǵyrtylǵan ortalyq aýdandyq aýrýhanany paıdalanýǵa beriledi dep josparlansa, 14 nysanda jumys tolyq aıaqtalǵan. Basqa aýrýhanalarda qaıta jańartý, kúrdeli jóndeý jumystary qyzý júrip jatyr.
Náreste ólimi azaıdy
Bıyl elimizde júkti áıelderge mamandandyrylǵan kómektiń qoljetimdiligi keńeıdi. Ári sábılerdiń týa bitken damý kemistikterin erte anyqtaý júıesi kúsheıdi. 18 perınataldyq ortalyqtyń bazasynda «Bir kúndik klınıkalar» jumys isteıdi. Onda 100 myńǵa jýyq júkti áıel 500 myńnan astam qyzmet aldy. Baǵdarlamany iske asyrý uryqtyń týa bitken kemistikterin anyqtaýdyń 13%-ǵa ósýine, prenataldyq skrınıngtermen qamtýdyń 8%-ǵa ulǵaıýyna, damý kemistikterinen náreste óliminiń 15%-ǵa, damý kemistikterinen bastapqy múgedektiktiń 7,5%-ǵa tómendeýine ákelgen. Osy baǵytta joǵary tehnologııalyq kómek damyp keledi. Fetaldyq hırýrgııa engizildi. Jyl basynan beri 92 jatyrishilik operasııa jasalyp, 105 náreste aman qalǵan. Sondaı-aq egiz kótergen 79 júkti áıel sátti bosanǵan. Ýaqtyly mamandandyrylǵan kómekti qamtamasyz etý maqsatynda 22 oblystyq perınataldyq ortalyqta Uryqty qorǵaý ortalyqtary ashylǵan. Osyndaı jumystardyń arqasynda 9 aıdyń qorytyndysynda, náreste ólimi tarıhı eń tómengi deńgeıge jetken. 1 myń tiri týǵan nárestege shaqqanda – 5,84. Bul 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 19,3%-ǵa tómen. 10 aıda jańa týǵan nárestelerdiń ólimi 1 myń tiri týǵan nárestege shaqqanda 3,4-ten 3,1-ge deıin tómendegen.
Biliktilik arttyrý jyly
Qazir aýyl medısınasynyń sapasyn jaqsartýdan bólek, salada medısınalyq kómekti satyp alýdyń jańa tásilderin engizý, jalpy tájirıbe dárigerleriniń biliktiligin arttyrý syndy máseleler de ózekti kúıinde qalyp tur. Sebebi aýyldarda medısınalyq nysandardy túgendedik degenmen, ekinshi jaqta kadr máselesi aqsap tursa taǵy bolmaıdy. Damyǵan medısınany bilikti kadrlarsyz elestetý tipten múmkin emes. Sol turǵyda Densaýlyq saqtaý mınıstri A.Álnazarova ýchaskelik dárigerlerdiń quzyretin kúsheıtýge basymdyq bere otyryp, óńirlerdi bilikti medısınalyq kadrlarmen qamtamasyz etý maqsatynda 2025 jyldy Jalpy tájirıbe dárigerleriniń biliktiligin arttyrý jyly dep jarııalady. Osy tapsyrma sheńberinde praktık dárigerler men jalpy tájirıbe meıirgerlerine qosymsha bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý, bekitý mindeti qoıyldy. Dáriger, feldsher, meıirger, medısınalyq joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń oqytýshylar quramynyń bilimi men kásibı daǵdylarynyń deńgeıin arttyrý jónindegi «Kadrlyq qoldaý: teńgerim jáne qoljetimdilik» keshendi jospary ázirlendi. Oqytý baǵdarlamalary sońǵy medısınalyq jetistikter men tehnologııalardy, sondaı-aq zańnamalyq, normatıvtik aktilerdegi ózgeristerdi eskere otyryp daıyndalǵan. Ár kýrs teorııalyq, negizinen praktıkalyq sabaqtardy, sonymen qatar ózin-ózi oqytýdy qamtıdy. Oqytýdyń jańa baǵdarlamasymen úsh jyldan az jumys ótili bar 2,5 myńnan astam jalpy praktıka dárigerlerin qamtý josparlanǵan.
Budan ózge 3,5 myńnan astam meıirger biliktiligin arttyrsa, medısınalyq kolledjderdiń 1 600-den astam pedagogi oqýmen qamtylady. Kadr máselesine qatysty aýqymdy ózgeris munymen shektelmeıdi. Budan bylaı medbıkeler dáriger mindetiniń bir bóligin ózine alatyn boldy. Osy ózgeris medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin, sapasyn arttyrýǵa tıis. О́ıtkeni dárigerdiń júktemesi birshama azaıǵan soń, olar jaǵdaıy kúrdeli pasıentterge kóbirek kóńil bóledi. Pasıentter medbıkege dárigerdiń kómekshisi retinde ǵana emes, naýqastardy qabyldaıtyn tolyqqandy maman retinde jazyla alady. Sáıkesinshe, medbıke óziniń quzyreti sheńberinde dıagnoz qoıady. Anyqtamalardy resimdeıdi, dınamıkalyq baqylaý josparyna qatysty usynystar beredi. Osylaısha, dárigerlermen qatar medbıkelerdiń de quzyreti artady.
Farmasevtıkada otandyq óndirýshiler kóbeıedi
Este bolsa, 2024 jylǵy 1 shildeden keıin óndirilgen barlyq dári-dármekter mindetti túrde tańbalanýǵa tıis degen talap bekitilgen edi. Oǵan deıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi dárilik zattardy sıfrlyq tańbalaý, qadaǵalaý júıesin engizýdi bastaǵan. Búginde sol jumystar túgel aıaqtalyp, tańbalaýdyń tolyq sıkli jumys isteıtin Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz el bolyp otyrmyz. Tanba taýarlaryn tańbalaý men qadaǵalaýdyń biryńǵaı operatorynyń derekterine súıensek, júıe turaqty jumys istep tur. Barlyq kezeńde 708 mln-nan astam paket dárilik zattar tańbalanǵan. Onyń ishinde byltyr 1 shildeden bastap óndirilgen 661 mln qaptama, naqtylasaq, 399 mln-y ımporttyq, 263 mln otandyq óndirýshiler shyǵarǵan qaptamalar bar. Qazir aınalymdaǵy tańbalanǵan dárilik zattardyń sany – 530 mln. Onyń 312 mln-y – ımporttyq, 218 mln-y – otandyq. Tańbalaýǵa qatysy jańa júıe satyp alý kólemin josparlap, sıfrlandyrýdyń arqasynda qajettilikti dál boljaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar ónimdi naryqqa jedel shyǵarýdy tirkeý jeńildep, merzimi eki esege qysqardy. Demek dári-dármekter endi aınalymǵa burynǵydan erterek túsedi. Dári óndirilgennen keıin elge kirgen, dárihanaǵa jetken, tutynýshynyń qolyna tıgenge deıingi aralyǵy baqylaýda bolady. Zańsyz dári-dármek tasymaldaýdyń joly kesildi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2029 jylǵa qaraı otandyq dárilik zattardyń ishki naryqtaǵy úlesin 50%-ǵa deıin jetkizý jóninde meje qoıǵan edi. Sodan beri farmasevtıka salasyn damytýǵa qatysty keshendi is-sharalar qabyldandy. Otandyq óndirýshilerdi qoldaýǵa kóńil bólinip, ınvestısııa salýǵa nıetti kompanııalarǵa jeńildikter jasaldy. Jalpy, ınvestısııasyz 2029 jylǵa deıin Memleket basshysy bekitken mejeni baǵyndyra alamyz deý qıyn. Búginde «Pfizer», «Roche», «AstraZeneca» syndy álemdik farmasevtıkalyq alyptarmen úsh uzaqmerzimdi shart jasalǵan. Atalǵan kompanııalar sharttyq óndiris tapsyrys berýshileri retinde elimizde óz ónimderin shyǵaryp, jetkizýdi josparlap otyr. Byltyr dári-dármek naryǵynyń ımportqa táýeldiligi shamamen 85%-dy quraǵan. Otandyq óndiristiń úlesi 15,1%-ǵa jýyqtaǵan. Bul kóńil kónshitetin nátıje emes. О́ıtkeni dári-dármektiń otandyq óndiristegi kólemi ulǵaımaı, baǵasyn baqylaý qıyn.
Byltyr jyl sońynda elde 207 farmasevtıkalyq kásiporyn tirkeldi. Olardyń ishinde 43-i dárilik zattar óndirisine, 164-i medısınalyq buıymdar óndirisine mamandanǵan. Endi qabyldanyp jatqan is-sharalardyń arqasynda dári-dármek naryǵynda óz ornymyz qalyptasýǵa tıis. Sebebi dári-dármek óndirisi tek ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi qadam ǵana emes, ulttyq qaýipsizdik deńgeıindegi másele. Bıylǵy 10 aıdyń qorytyndysynda farmasevtıkalyq sektor kásiporyndary óndiristiń kólemin 11,7%-ǵa arttyryp, qunyn 156,6 mlrd teńgege jetkizgen. Bul – byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 16,4 mlrd teńgege artyq. Birinshi jartyjyldyqta salaǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 77,1 mln dollardy qurady. Jyl basynan beri Densaýlyq saqtaý mınıstrligine ınvestısııalyq kelisimder jasasýǵa 398,2 mlrd teńgege 246 dárilik zat jóninde 9 ótinim kelip túsken. Osyǵan qaraǵanda, qazirgi qarqyn báseń dep aıtýǵa kelmeıdi. Jumystyń naqty nátıjesi qalaı bolaryn belgilengen mezgilde, 2029 jyly kóre jatarmyz.
Sala qyzmetkerleri jan-jaqty qorǵalady
Statıstıkaǵa úńilsek, 2019–2023 jyldar aralyǵynda elimizde qyzmettik mindetterin atqarý kezinde 158 medısına qyzmetkeri zardap shekken, medısına mamanyna shabýyl jasaý derekteri bıyldyń ózinde birneshe márte tirkeldi. Osyny eskere kele, jedel medısınalyq járdem feldsherlerine arnalǵan smart beınejetondardy engizý jónindegi qanatqaqty joba iske asty. Jańa jobanyń arqasynda sala mamandaryna jumys barysynda áldekim kútpegen shabýyl jasasa, janjal shyǵarsa, agressııa tanytsa, quqyǵyn zańdy túrde qorǵaýǵa múmkindik molaıady. Beınejetondarda SOS batyrmasy, geolokasııa fýnksııasy, aýysym aıaqtalǵannan keıin jazbalardy avtomatty túrde alý múmkindigi bar. Barlyq qurylǵy ortalyqtandyrylǵan basqarý júıesine qosylǵan. SOS sıgnaly men beınesıgnal avtomatty túrde IIM júıesine beriledi.
Qanatqaqty kezeńniń qorytyndysy da mundaı tehnologııa elimizdiń basqa da óńirlerine engizilýge tıis. Medısınalyq kómektiń tıimdiligin arttyrýǵa septesetin Face ID júıesi bar. Osy jobaǵa sáıkes naýqastar emhanaǵa kelgende Face-ID, veb-kamera kómegimen jeke basynyń sáıkestigin naqtylaıdy. Burynǵydaı emhanaǵa barmaǵan pasıenttiń atyna jalǵan derek toltyrýǵa jol berilmeıdi.
Jyl basynan beri densaýlyq salasyna engizilgen ózgeristerdiń baıany qysqasha osyndaı.