Enbegi eki qazaqqa birdeı sińipti. Eki qazaq emes, ıisi bir qazaq. Eki qazaq deıtinimiz – Semeı topyraǵynda týyp, Shyǵys Túrkistandaǵy ult azattyq kóterilisinde Tarbaǵataıda qol bastaǵan, al ómiriniń kóp bóliginde (týǵan jeri Maqanshyǵa oralǵan soń) eline qyzmet etken tulǵa – Sansyzbaı Iisuly edi.
Bul ózi kúrdeli teńdeý tárizdi sheshýi qıyn nárse. Máselen, kez kelgen ult azattyq kúres jolynda nemese bostandyq pen ezgige qarsy soǵysta bolǵan adamdar – batyr, qaharman, súıikti tulǵa retinde qalady. Tipti oǵan nıettes adamdar da tarıhtyń jaǵymdy keıipkeri sanalady. Biraq bul jol da aıaýsyzdyq, asyra silteý bolmaı turmaıtyny tarıhtan belgili, búgin de bolyp jatyr.
Al endi qyzyq. Jýyrda Maqanshyda bolǵanymda el aýzynan osy Sansyzbaı Iisuly degen kisi týraly kóp estidim. О́zi týǵan Kóktal aýylyna da ol kisiniń sińirgen eńbegi eresen eken. Biraq 30-jyldardan bastap Keńes ókimetiniń arnaıy tapsyrmasymen Qytaıǵa jiberiledi. Iаǵnı kommýnıstik júıeniń adal adamy bolǵan. Al oǵan birjaqty qarasaq, jaǵymdy keıipker demeýimiz múmkin. Alaıda ol júrip ótken jolynda talaı adamnyń jazyqsyz atylǵanyn kórip, «qaıran sormańdaı halqym» dep júregi ezilipti. Tipti óz qyzmetin paıdalanyp, jazyqsyz atylǵaly turǵan talaı qazaqty qutqaryp qalypty. Bul óz sózi emes, sol tiri qalǵan adamdardyń: «Sákeńniń arqasynda tiri qalyp edik, tatar talqanymyz bar eken, aman qaldyq, sodan urpaq órbittik», depti. Áıteýir óz shamasynyń sheńberinde óz ultyna qyzmet etipti, álsizderdi qoldapty, qorǵapty. Buǵan mysal keltirmes buryn, ákesi Sansyzbaı Iisulynyń tarıhyn túgendep, artynda joqshysy bolyp júrgen, adal perzenti – tarıh pániniń ulaǵatty ustazy Farıha Sansyzbaıqyzynyń áńgimesin tyńdap kórdim.
«Keńes ókimetiniń úshinshi onjyldyǵynyń basy kezinen bastap ákemiz Sansyzbaı eldegi aýmaly-tókpeli jaǵdaıǵa baılanysty ejelden qazaqtar meken etken, qazirgi Qytaıdyń batys aımaǵyna ketti. Ákemizdiń shette júrgen kezdegi «Saǵynyshym – týǵan jer» óleńinde «Jasymda dál on jetim, mindim atqa, dám tartyp kelip edim osy jaqqa» degen óleńinen onyń negizgi qyzmet ýaqyty 1927-29 jyldardan bastalǵanyn bilemiz», deıdi ol.
Jas zertteýshi Erzat Káribaıdyń «Tarbaǵataıdaǵy ult-azattyq kúres» degen maqalasynda Sansyzbaı Iisuly týraly bylaı deıdi:
«Qytaı ókimetinen irge aıyrǵannan keıin Maılydaǵy el qıyndyqpen qysty ótkizdi de 1945 jyly kóktemde resmı soǵys bastady. Qaısa batyr, Musajandardy Ilede ornyqqan «Shyǵys Túrkistan» úkimetinen kómek suraýǵa attandyrdy, osydan kóp ótpeı Keńestik áskerı aqylshy Baıkenje Oraquly Maılyǵa bardy. Sonymen qatar kóterilisshiler Qyzylqaıyń shekara beketindegi Keńes azamaty Sansyzbaı Iisuly arqyly qarý aldyrady. Sansyzbaı alǵash barǵan azamattarǵa 8 germanka berip qaıtarady ári olarǵa: «Tarbaǵataı elin azattyqqa bastańdar» dep sálem aıtady. Sansyzbaı 1932-1933 jyldary Keńes odaǵynyń arnaıy qyzmetimen Shyńjańdaǵy qazaqtarǵa jiberilgen tórt túıindi adamnyń biri edi. Ilege Fatıh barsa, Barkólge Abaı Qasymov barǵan edi. Sansyzbaı Maılydaǵy tórt myqty áýlettiń biri Káribaı aýylynyń qyzy – Qapıpaǵa úılengen edi, sonymen qatar Nursapalarda osy Sansyzbaı aýyly baıǵanalarmen (rý) qudandaly bolǵan. Tarbaǵataı el basshylarynyń az qolǵa alynýyna da osy Sansyzbaı áser etken, ony joǵaryda óz qaınaǵasy Ábdeshke jasyryn sálem aıttyryp: «Úrimjige barmasyn, barsa qaıtpaıtyn qaterli sapar!» dep eskertýinen baıqaýǵa bolady, ol 1941 jylǵa deıin Tarbaǵataı aımaqtyq saqshy mekemesinde istegen (ol ǵana emes ózge de kóptegen keńestik azamattar bolǵan), 1941 jyly Shyń Shı Saı Keńes odaǵymen at kekilin kesisip, Keńes azamattaryn qýǵyndaı bastaǵanda jasyryn qaıtyp ketedi de, 1945 jyly Tarbaǵataı tutas azat bolǵanda aımaqtyq ishki isterdiń orynbasary bolady. Demek osy qozǵalysqa Keńes odaǵy qoldaý bildirgen, Sansyzbaı Sháýeshek gımınazııasyndaǵy oqýshylardy da attanysqa keltirýge adam jiberedi, týystaryn jasyryn Dórbiljinge jiberip kóteriliske adam tarta bastaıdy. Aqyry kóterilisshiler bas qosyp kókqasqa taıǵa bata jasap, qoldaryn qanǵa batyryp sert beredi. Basshysy Nursapa Seıitjanuly, orynbasary Qalı Qızamadenuly, atoıshy 70 jastaǵy Shettikbaı batyr bolady».
Bul Sansyzbaı Iisulynyń Tarbaǵataı tarapyndaǵy qyzmeti ǵana. 1954 jyly ortalyǵy Qulja qalasy bolǵan qurylǵan Qazaq avtonomııaly oblysynda Transport bóliminiń bastyǵy bolyp, sondaǵy qazaqtarǵa da kóp qarasypty. Tipti Altaı aımaǵynda da bolǵany týraly tarıhı derek jeterlik. Shyńjańdy dara bılegisi kelgen, ozbyr saıasat júrgizgen qanquıly gomından Shyń Shı Saımen bolǵan ult azattyq soǵysta Sansyzbaı Iisulynyń da izi qalǵany ras. Sansyzbaı Iisulynyń taǵy bir eleýli eńbegi – 60 jyldar Shyńjań qazaqtarynyń atamekenge aýa kóshetin kezinde kórinis beredi.
«1962 jyly qazaqtar Qytaıdan Qazaqstanǵa kóshe bastady. Bul kóshtiń basynda ákemiz Sansyzbaı bolyp, shekaradan ótkizý máselesin qadaǵalap otyrǵan. Sol jyly 17 sáýir aıynda shekaradan Sháýeshektiń qazaqtary ótse, al 24-26 sáýir aralyqtarynda Shaǵantoǵaıdaǵy qazaqtar ótken. Kósh jaıly ákem «Kósh» degen jyr joldaryn jazyp, bul jaıynda daýystap aıtyp otyrýshy edi», deıdi Farıha apamyz.
Bul rette Jazýshy Qabdesh Jumadilovtiń Shyńjań qazaqtarynyń sońǵy bulqynysy, alapat arpalysy kórinis tapqan áıgili «Sońǵy kósh» romanynyń shynaıy ómirdegi keıipkeri, tarıhtaǵy qaharmany osy Sansyzbaı Iisuly ekeni de buǵan deıin aıtylǵany esimizde.
«Sansyzbaı Iisuly Keńes ókimeti men Qytaıdyń arasynda áskerı qyzmet atqarǵan. Kóz kórgen úlken kisilerdiń aıtýynsha, 1962 jyly shekara jabylatyn kezde shubyra kóshken qazaqtarǵa kóp kómektesken desedi. Birde bir jerde úlken kisilermen dastarqandas bolǵanymda sózden sóz shyǵyp, bir aqsaqal: «Osy bizdiń Sákeń kóp jerde eskerýsiz qalyp, kóp eńbekteri umytylyp bara jatyr. Urpaqqa biz aıtpasaq kim aıtady? Birde qarýlanǵan qytaı soldattary bárimizdi jınap bir qoraǵa ákep qamap tastady. Eki-úsh kún sonda qamalyp jattyq. Úshinshi kúni ásker kıimin kıgen, ıyǵyna eki adam mingendeı zor deneli kelgen, boıy uzyn artynda eki soldaty muzdaı qarýlanǵan qazaq kisi kelip bizdi bosatyp jiberdi. Sol osy Sákeń edi» degen edi», dedi maqanshylyq Rýslan Shyńǵysuly.
Farıha Sansyzbaıqyzy myna bir esteliginde de bir qyzyq oqıǵa aıtylady:
«Birde ózim burynda turǵan Qarabulaq aýylynyń turǵyndarynyń biri Ashmanovtardyń kól jaǵalaýyndaǵy úıiniń tusynan ótip bara jatqanymda basynda aq jaýlyǵy bar qart ana kıiz úıden shyǵyp: «Myna balalardyń Farıha muǵalim degen daýystaryn estip shyqtym. Júr, tús úıge», dedi. Men raqmetimdi aıtyp, ári asyǵys ekenimdi bildirip ketpek bolyp edim, qart ana: «Joq, balam raqmetti saǵan men aıtýym kerek. Tús úıge, men senderge qaryzdar adamnyń birimin», dep qoımaı meni úıge alyp kirdi. Qart ana: «Qyzym sen Sansyzbaıdyń qyzy ekensiń. Biz Sansyzbaıǵa qaryzdarmyz. Ondaı qaryzdy óteý qaıda. О́teı almaı qaldyq. Ákemiz sol kisiniń arqasynda tiri qalypty» degeni bar», deıdi ol.
Al Oǵyzhan Qyzyrulynyń (Ábilpeıiz sultannyń uly Kógedaıdyń nemeresi) esteliginde: «Men Sákeńmen bir saparǵa shyqtym. Olar ekeý eken. Menimen úsh boldyq. Jolda qalyń toǵaı kezdesti. Dala kózge túrtkisiz tastaı qarańǵy. Qalyń toǵaımen júrip kelemiz, júrip kelemiz. Kenet Sákeń toqtaı qalyp, aqyryn ǵana: «Ary qaraı qarýmen barýǵa bolmaıdy», dedi. «Qarýdy qaıda jasyryp ketemiz» degenimizde, «týra osy attyń tuıaǵy turǵan jerge qoıamyz», dedi. Sóıtip birshama ýaqyttan keıin toǵaıdyń ekinshi jaǵyna shyqtyq. Biraz júrgennen soń úlken aýyldyń ústinen tústik. Bir aýqatty baıdyń úıinde bolyp, qaıtadan jolǵa shyqtyq. Qaıtadan toǵaıǵa endik. Sákeń kilt toqtady da, attan túsip jasyrǵan qarýlardy alyp shyqty. Men buryn-sońdy ondaı qaraǵy adamdy kórgem joq», depti.
Bul estelikten Sansyzbaı Iisulynyń qandaı qyraǵy adam bolǵany, onyń óz isiniń myqty mamany bolǵanyna kýá desek te bolǵandaı.
«Sansyzbaı óte batyl da meıirimdi ári zerek saıası saýaty da myqty adam bolypty. Sansyzbaıǵa meniń ákem Nurahmettiń basyna jalamen qaýip-qater tóngen kezde bir ólimnen alyp qalǵan eken. Oǵan rıza bolǵan Nurahmet Orysbaev 1947 jyly osy Sansyzbaı Iisulyna arnap «Sansyzbaıǵa arnaý» degen óleń shyǵarǵan», deıdi Úrjar aýdany Naýaly aýylynyń turǵyny Orazbek Nurahmetuly. (Orazbek 2006 jyly Qytaı elinen kóship kelgen).
Biz joǵaryda Sansyzbaı Iisulynyń Qytaı elindegi jumysynan basqa, óziniń týǵan elinde de eleýli eńbek sińirgen tulǵa ekenin aıtqan edik, oǵan maqanshylyq Ǵanııatolla Rahımov sózi kýá.
«Negizinde 1957 jyldan bastap Sansyzbaı aǵamyz Kóktal aýylyn uıymdastyryp, brıgadır bolǵan. «Ydyramańdar, biraz qıyndyqqa shydańdar, keıin kógerip, gúldenip, kórkeıetin jer» dep aýylǵa jańa qonystanǵandarǵa jiger berdi. Rasynda da ýaqyt óte bul aýyl kórkeıip, jaǵdaıymyz jaqsaryp, basqa aýyldardyń aldy boldyq. Sansyzbaı aǵamen keıinnen Maqanshyda jıi kezdesip júrdik», deıdi Ǵanııatolla Baıbazaruly.
Sansyzbaı Iisuly týraly aıtylǵan, tasqa basylǵan sóz de az emes. Tipti ol kisi jóninde D.Qonaevpen, Mao Szedýńmen, Ospan batyrmen jáne onyń balasy Shertıman Ospanulymen jolyqqany týraly da aıtylady. Alaıda kelesi bir sózdiń jóni bólek dep bilemiz. Keńes zamanynda Sansyzbaı Iisulymen Shyńjańǵa birge barǵan, kúni keshege deıin ómir súrgen Qaldybaı Qanafınniń de ol kisi jóninde aıtqan esteligi bar eken.
«Sákeń elim dep, jurtym dep týǵan ardager azamat. О́z ómirinde halqy úshin eńbek etken, úlken qaıratker. Sákeńmen 1942 jyldan bastap tanyspyn. Osy tanystyq kezeńinde Sákeń tynbastan, halqymyzǵa zulymdyq kórsetken árbir patshalyqpen kúresken qaıratker. Ásirese, qazaqtar kóp jasaǵan Shyńjań jerinde Qytaı gomındanyna qarsy árbir jerde qurylǵan, partızandardyń otrıadtarymen tyǵyz baılanysta boldy. О́zi júrgen Tarbaǵataı aımaǵynyń kereı, mámbet, saıbolat, tórtýyl rýylarynda ózi qurǵan partızandyq otrıadtaryna basshylyq etken. Sóıtip 1944 jyldan bastap Shyńjańda úsh aımaq tóńkerisiniń ústemdigine úles qosqan adam. Keıingi kezde Mao Szedýńnyń ókimeti Shynjańǵa kelgen kezde osy ókimetke qarsy bolǵan toptarmen de beıbit kelissóz arqyly jumystar júrgizgen. Shynjańdaǵy usaq ulttarǵa (sany az ulttarǵa qazaq, uıǵyrlarǵa t.b.) júrgizgen óktemdigine qarsy kúresken adam. Sol jaqtaǵy, ıaǵnı Shynjańdaǵy qazaqtardyń óziniń atamekenine qonystanýyna basshylyq etken, úgit júrgizgen. Iаǵnı 1955 jyldan bastap Shynjańdaǵy qazaqtardyń atajurtyna bir mıllıonnan astam qazaqty kóshirisýge atsalysty. Aıta berse Sákeńniń kúreskerlik ómiri taýsylmaıtyn uzaq áńgime. Sákeńniń aıtylmaı qalǵan, elge jasaǵan jaqsylyǵy óte kóp. Onyń biri este bar, biri este joq. Biraq ta óz isine adal, «elim, jerim» dep kúńirengen asyl azamattyń adamgershilik qasıetin umytý múmkin emes», depti Qaldybaı Qanafın.
1956 jyly Qazaqstanǵa qaıtatyn kezde Sháýeshekke kelip, Tarbaǵataı aımaǵyndaǵy 1916-1932 jyldary qonys aýdarǵan qazaqtardyń basshylarymen jolyǵyp, olardy Otanǵa qonys aýdarýǵa shaqyrady. Sóıtip, onyń tikeleı aralasýymen 1962 jyldyń sáýir aıynda qalyń qazaq kóshi qozǵalady.
Sansyzbaı Iisuly óz esteliginde: «...birer soldattarymmen shyǵyp, olardan 3-4 metr alǵa jyljyp, Jaıtóbeni (Qytaı jaqtan óz týǵan aýylyna alystan qarap turǵan sáti – B.Q) kórýge asyǵamyn. Alystan buldyrap kózime ottaı ystyq basylǵan Jaıtóbeni kórgende kózimnen ystyq jas tógilip ketedi. Sherikterge kórsetpeı, kóz jasymdy syǵyp-syǵyp alýshy edim. Jaıtóbeden kóz almaı turyp bir Alladan tilegen tilegim: «О́ziń jaratqan Sansyzbaı bolsam, dushpannyń naızasyna ilindirmeı, Jaıtóbeniń topyraǵynan buıyrta gór» dep jalbarynatyn edim», depti. Osy sózinen onyń Otanǵa, týǵan jerge degen súıispenshiligin kóremiz.
***
Sonymen «aıran surap, shelegin jasyrmas» bolar. Polkovnık Sansyzbaı Iisulyn týǵan eli esimin aýyzdan tastamaı aıtyp qana qoımaı, ósken ólkesinde bir kóshe ataýyn berýdi jón kóripti. Tipti qyzy Farıha apamyzǵa resmı uıǵarym haty da joldanypty. Hatta: («Shyǵys Qazaqstan oblysy Úrjar aýdanynyń Maqanshy aýyldyq okrýginiń apparaty» MM №161 06.02.2015 j) «Sizdiń ShQO Úrjar aýdanynyń ákimi S.Z.Zaınýlınge 27 qańtar 2015 jylǵy №JT-I-46 jazǵan ótinishińizge baılanysty ákeńiz Sansyzbaı Iisulyna Maqanshy aýylyna kóshe berý týraly suranysy aýyl ákimi alqa músheleriniń qatysýymen talqylandy. Maqanshy aýylyndaǵy M.Kalın kóshesi Sansyzbaı Iisulynyń atyna berýdi uıǵardyq. Maqanshy aýyldyq okrýginiń ákimi S.Qalıev» delingen.
Alaıda bul sóz – sóz kúıinde ǵana qalyp qoıypty...