Qabylash ÁBIKEIULY: Atajurtta ónerimdi alǵash baǵalaǵan Sábıt Muqanov edi

 – Balalyq shaǵym qıyn-qystaý, kókózek shaqqa tap kel­di. Ákem jaryqtyq Ekinshi dú­nıejúzilik soǵystyń jalǵasy, japon mılıtarısterimen bolǵan soǵysqa qatysqan saqa jaýynger edi. Ol jeńispen oralǵan jyly, ıaǵnı qyryq besinshi jyldyń sońynda Altaıdyń Qob­da aımaǵynda týyppyn. Úsh ja­symda anam ómirden ótipti.

Jeti jasymda ákem otbasyn bastap, tirshilik qamymen Ulanbatyrdyń irgesindegi Túp aımaǵyndaǵy jańadan ashylyp jatqan shahtaǵa jumys kúshi retinde kóship keldi. Osy jerde eseıip, 15-ke tolǵanda «jasy 18-de» degen jalǵan qujat jasatyp, shahtaǵa tústim.

О́mirimde aýyr jumys iste­megen maǵan alǵashynda kúrek­tiń ózin kóterý ońaıǵa soqqan joq. Qasymda ózim quralpy bir bala jáne jasy elýdi eńser­gen tájirıbeli, poshymy maıly shujyq sııaqty tyǵyrshyq­taı aǵaı boldy. Dosym ekeýmiz myqshyńdap bizge tıesili vagondy toltyra almaı jatqanda, ana aǵaı jalǵyz ózi bir vagondy aýzy-murnynan shyǵaryp qoıyp, bizge kelip kómektesetin edi. Eki aıdan keıin biz de shynyǵyp, jumysqa úırenip aǵaıdan qalyspaıtyn boldyq.

– Osyndaı jaǵdaıda ónerge qalaı bet burdyńyz?

– Shahtada júrip kórkem óner­­pazdar qatarynda án aıta bas­tadym. Onyń syrtynda Ulanba­tyr qalasy jaqyn bolǵandyqtan aýylymyzǵa óner ujymdary gastroldik saparmen únemi kelip turdy. Birde ortalyq drama ­teatr ártisteri kelip spektakl qoıdy. Biz olarǵa ujym aty­nan merekelik konsert daıyn­dap kórsettik. Men án aıttym.

Astanalyq qonaqtardy bas­tap kelgen adam jeke shaqyryp alyp: «Ándi jaqsy aıtady eken­siń, mońǵol tilinde de táýir sóı­leıtin kórinesiń, sen qalaǵa kelip kastıngke tús», dedi. Men ań-tańmyn. Sóıtsem, mınıstrlik Lodoıdamba deıtin ataqty jazý­shynyń «Kúná men saýap» atty romanynyń jelisimen kıno túsirgeli jatypty.

Bardym. Kastıngke tústim. «Túr-tulǵań, bet-beıneń moń­ǵol­ǵa uqsamaıdy» dep rejısser jaratpady. Esesine, ortalyq teatr­ǵa qabyldandym. Bul jerde kúıim bolmady. Ári qara sha­ńyraǵym shahtany tastap Baı-О́lkege kóship ketkendikten, otbasymdy saǵynamyn. Jylǵa jetpeı jumysty tastadym da, týǵan elge tartyp otyrdym. Bul 1963 jyldyń qyrkúıek aıy edi. Bir aptadan keıin ákem avtobazanyń bastyǵymen sóılesip, «slesardiń kómekshisi» degen jumysqa ornalastyrdy. Adam degen qyzyq jaratylys qoı, «ánshi bolam» degen armanym jaıyna qalyp, budan bylaı kýrs oqyp, shopyr bolýdy oılaı bastadym.

– Tirshilik azabyn bir kisi­deı tartqan ekensiz, á?

– Birde maı-maı bolyp eski mashınanyń motoryn aqtaryp jatyp edim, «Aımaqtyq mádenıet basqarmasy» shaqyryp jatyr degen habar jetti. Bardym. «Sen bala jumysyńdy tastap nege qashyp ketkensiń? Mádenıet mınıstrligi, opera jáne balet teatry izdep jatyr», dedi aımaq mádenıetiniń bastyǵy Zııadabek degen aǵamyz.

Men bolsam ata-anam elge kó­ship kelgenin, qalada jalǵyz tura almaǵanymdy aıtyp jatyrmyn. Jaryqtyq Zııash aǵam: «Olaı bolsa sen ózimizdiń teatrǵa ánshi bolyp jumysqa kiresiń, sonda ǵana alyp qala alamyz», dedi. Sóıtip, Ulanbatyrǵa qaıtpaý úshin amal joq, aımaqtyq drama teatrǵa ánshi bolyp jumysqa ornalastym. «Ý-shý basylǵansha teatrda júre turaıyn, keıin shopyr bolarmyn», dep ózimdi jubattym. Biraq taǵdyr degen basqasha eken, osy teatr salasynda ómir boıy qalyp qoıa­tynymdy, osynda júrip eki­niń birine buıyrmaıtyn ataq-abyroıǵa kenelerimdi bilgen joq edim.

– Bul aımaqta qazaq drama teatry el arasynan ónerli adam­dar jınap, kásibılik deń­geıge bet alǵan jyldar emes pe?

– Dál solaı. Mundaǵy qazaq­tyń mádenıeti men ónerin órken­detýge Qazaqstannan mýzykatanýshy pedagog Qabıdolda Tastanov, hor-kapellaǵa Zoıa Jarasbaeva, mýzyka aspaptaryn jasaýshy Qamar Qasymov qatarly maıtalmandar kelip, jergilikti talant ıelerimen birge ólke rýha­nııatynyń jandanýyna dem berip, jasampazdyq tanytyp jatqan tus edi. Osy qatarda men de júrdim. Keshikpeı teatr bıshisi Mákeı Qalıdoldaqyzymen otbasyn qurdym.

1966 jyly kúzde Qazaqstanda Mońǵolııanyń mádenı kúnderi ótetin boldy. Osy topqa Máde­nıet mınıstrligi meni qosqan eken. Qatty qýandym. Alǵash ret atamekenge tabanym tıdi. Mońǵol ártisteri Almaty, Jambyl, Shym­kent qalalaryn aralap konsert qoıdy. Keńes-mońǵol dostyq qoǵamynyń Qazaqstandaǵy ókili Shamjanovanyń uıym­das­ty­rýy­men Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııada halyqpen kezdesý boldy.

Osy saparda meni ataqty jazýshy Sábeń – Sábıt Muqanov ózi izdep kelip sálemdesti. Qosh­tasarda «Balam, áli jas ekensiń, oqyp bilim al. Eger Almaty konservatorııasynda oqyǵyń kelse, habarlas, kómekteseıin», dedi. Sol bir ataqty adam­nyń qa­rapaıymdylyǵy, meıirban­dy­lyǵy, qulaqqa jaǵymdy jumsaq úni áli kúnge deıin esimnen ketpeıdi.

Sóıtip, atajurtymdy kórip arqa-jarqa qalypta elge oraldym. Kelsem teatr ujymy abyr-sabyr. Aımaqqa Mońǵol ha­lyq partııasynyń bas hatshysy Iýmjagıın Sedenbal úlken delegasııany bastap kele jatyr eken. Keldi. Taıly-tuıaǵymyzben tik turyp qarsy aldyq. Teatrda kezdesý ótti. Men án aıttym. Ánim bas hatshyǵa unaǵan bolýy kerek. Keshki saltanatty qabyldaý rásimine shaqyryldym. Dastarqan basynda bas hatshy mańyndaǵy shabarmandaryna meni nusqap «myna jigitti oqýǵa jiberińder» dedi. Men oǵan asa mán bere qoımadym. Qonaqasy ústinde shalqyp otyryp aıtyl­ǵan sóz shyǵar dep topshyladym. Sóıtsem, bas hatshynyń aýzynan shyqqan sóz atylǵan oq eken. Joǵaryda Sábeń jaryqtyq aıtqan usynys jaıyna qalyp, 1967 jyldyń kúzinde dám tartyp Bolgarııanyń astanasy Sofııa qalasyna oqýǵa attandym.

Qyzyq bolǵanda poıyz Ir­kýtsk qalasyna kelgende soqyr­ishe­gim ustap, dárigerler poıyz­dan túsirip alyp qaldy. Biraýyz oryssham joq. Otany orys áıel ja­sady da, aýrýhanada toǵyz kún jat­qyzyp, onynshy kúni Más­keýdiń poıyzyna salyp jiberdi.

– Sonymen oqý ne boldy?

– Kelsem sabaq baıaǵyda bastalyp ketipti. Bir bólmede úsh adam turamyz. Biriniń ulty – norveg, ekinshisi Sýdan eliniń azamaty. Úsheýmiz de sóılesetin ortaq til joq. Sýdandyq stýdent namaz oqıdy. «Men de musylmanmyn» dep aıtqym keledi, biraq qur­ǵyr til joq. Aımaqtyq teatrda «Aqan seri – Aqtoqty» qoıylymyn sahnalaǵan edik. Sonda Quran aıat­tary oqylatyn jeri bar-tyn. Sol esime túsip sonyń arabsha nusqasyn sýdandyqqa aıtpaımyn ba? Anaý «sende musylmansyń ba?» dep máz. Osylaı kúnder ótip jatty. Ýaqyt óte kele til úı­rendik, mýzykalyq saýat ashtyq.

Jalpy, meniń ómirimde So­fııa konservatorııada oqyǵa­nym, óz ultymnyń án ónerin jete túsinip, ony tula boıyma súısine sińirýime kómek bolýmen qatar, álemdik ozyq klassıkalyq mýzykaǵa den qoıyp, olardy bıik kásibı deńgeıde oryndaýyma múm­kindik berdi. Onyń syrtynda klassıkalyq mýzykanyń qara shańyraǵy Italııa men Fran­sııa konservatorııasynda oqyǵan naǵyz kásibı ustazdardan dáris aldym.

Shynymdy aıtsam, alǵashqyda sımfonııa, opera degen ónerdi uǵyp, túsiný ońaıǵa soqpady. О́ıt­keni opera vokaldyq, mýzy­­kalyq, horeografııalyq, dra­matýrgııalyq jáne beıneleý óne­ri qosylǵan sıntezdik janr. Ony túsiný úshin áýeli maz­mu­nyn bilý kerek eken. Odan ke­ıin mýzykalyq mátindi qulaq qury­shyń qanǵansha tyńdap, bo­ıyńa sińirý qajet. Ol úshin álem mý­zykasynyń klassıkteri Mosart, Bethoven, Verdı, Rossını, Pých­chını, Chaıkovskıı, Glınka, Mý­sorgskıı, Shostakovıch, t.b. kere­metterdiń kásibı týyndylaryn úzbeı tyńdap, sýsyndaǵan abzal.

Meniń tolyqqandy sapaly opera ánshisi bolýyma ustazym Italııa konservatorııasynyń túlegi, professor Hrısto Brym­barovtyń eńbegi zor. Sonymen qatar Bolgarııanyń halyq ártisi Georgıı Dımıtrov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, profes­sor, ataqty tenor Ilıa Iosıfov­tan tálim úırendim. Osylaı qart qurlyqta bes jyl oqyp, 1972 jyly Ulanbatyrǵa oraldym.

– Elge jete almaı qoıypsyz ǵoı?

– Eýropadan bilim alyp kel­gen meni astanalyq opera jáne balet teatr ujymy jyly qa­byldady. Bul mekemeniń tarıhynda jumysqa turǵan tuń­ǵysh qazaq ekenmin. Osynda taban aýdarmaı 20 jyl qyzmet atqar­dym. Bul jyldar meniń shyǵar­mashylyq ósýime, kásibı ánshi bolyp qalyptasýyma, qa­­rapaıym kórermenge este­tı­kalyq tálim berip, yqpal ete alatyn jan-jaq­ty óner adamy bolýyma aıryqsha áser etti. Kóp el kór­dim, jer kórdim. Álem­­­­niń úlken sahnalarynda án shyrqadym. Ekiniń biriniń tisi bata bermeıtin kúrdeli opera­lar­­dy oryndadym.

– Sizdi mońǵol jurtyna ta­nytqan Chaıkovskııdiń «Ev­genıı Onegın» opera­syn­daǵy Onegın róli jáne kúlli halyq súıip tyńdaıtyn «Aq samaıly Altaıym» áni emes pe?

– «Evgenıı Onegın» – órke­­nıetke jáne mádenıetke um­tylǵan árbir eldiń opera teatr­larynyń repertýarynda bolýǵa tıisti máń­gi óshpes ozyq týyndylardyń biri. Baqytyma qaraı Onegın ­róli meniń daýy­syma, minez-qulqy­ma, faktýra jaǵynan da jany­ma jaqyn boldy. Onyń syrtyn­da bilik­ti, myqty opera rejısseri kez bolyp, jaqsy qoıylym jasalyp, Onegınim sátti shyqty. Nátıjesinde, «meniń Onegınim» zor abyroı ákeldi. 1975 jyly «Eńbek sińirgen ártis», keıin 1981 jyly «Mońǵolııa halyq ártisi» atanýyma septigi tıdi.

Birde Lenıngradtyń S.Kırov atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynyń bas re­jıs­seri, «Evgenıı Onegındi» kóp ret sahnaǵa qoıyp ábden daǵ­dy­lanǵan ataqty maman R.Tı­homırov Mońǵolııa máde­nıet mınıstrliginiń shaqyrýymen Ulanbatyrǵa kelip Onegınniń orys tilindegi premerasyn tama­shalady.

Qoıylymnan keıin ádette­gideı basqosý sharasy ótti. Osy otyrysta Roman Rınarhovıch maǵan: «Álemniń qaı túkpirine bar­sań da uıalmaıtyn Onegın eken­siń», dep baǵa berdi, ol pikirin arnaıy quttyqtaý hat sııaqty qaǵazǵa jazyp ustatty. Osy qujat kúni búginge deıin jeke mura­ǵatymda saqtaýly tur.

– Basyńyzdan nebir tańǵa­jaıyp oqıǵalar ótkenin de estigenbiz...

 – Myna bir sát kókeıimde qaldy. 1986 jyldyń sońy bolatyn. Uzaq jyl otasqan jarym, balalarymnyń anasy Mákeı qaıtys bolyp, bala-shaǵa, týys-týǵan bárimiz qaraly, qamkóńil kúıde júdep-jadap jańa jyl­dy qarsy aldyq. Osy kúnderi tip­ti teatrǵa barýǵa zaýqym soqpady. Uzaq ýaqyt ózime kele almaı sen­delip júrdim. Sodan naýryz aıy­nyń basy bolýy kerek, teatr ákimshiligi «kelip ketsin» degen soń, bardym. Másele bylaı eken, keńes odaǵynyń Sverdlovski qalasyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatry men Mońǵo­lııanyń opera jáne balet teatry­ arasynda shyǵarmashylyq ke­lisimshart bar eken. Osy kelisim boıynsha mońǵolııalyq bir opera ánshisi kelip «Rıgoletto» jáne «Travıata» operalaryna qatysýǵa tıis kórinedi.

Teatr basshysy salǵan jerden «orystar bizden jaýap kútip otyr. Sol spektaklge sizdi la­ıyq kórip otyrmyz. Jastarǵa senim az. Eger de qatysa almaımyn deseńiz, olarǵa qoıylymdy ke­ıinge qaldyrý týraly ótinish jiberemiz», dep túsindirdi. Jal­py, qandaı da bir operalyq qoıy­lymǵa syrttan ártis shaqyrý sırek jaǵdaı. Eger shaqyrǵan bolsa, ol mártebe sanalady.

Bul spektaklge shyqpa­ǵa­nyma biraz ýaqyt bolyp, sahnany saǵynyp júrgen kezim edi. Onyń ústine negizgi kásibim bolǵandyqtan «qatysa almaımyn» deý yńǵaısyz. Qysqasy, kelistim. Sverdlovsk qalalyq aka­demııalyq opera jáne balet teatry sol kezde Reseıdegi úlken teatrdyń biri sanalatyn.

Kelsem, bir aı buryn uzyn­dyǵy teatrdyń boıymen birdeı jarııa (anons) ilip, spektaklge kimder qatysatyny haqynda habarlanyp qoıypty. Sholyp qarasam, «Travıatadaǵy» Vıo­letta róline RSFSR eńbek sińir­gen ártisi Tatıana Bobrovıskaıa, «Rıgolettodaǵy» Gersog jáne «Travıatadaǵy» Alfred róline RSFSR halyq ártisi tanymal tenor Artýr Jılkın oı­naıdy eken. Bulardyń ekeýi de sahna­lyq operanyń jiligin shaǵyp, ma­ıyn ishken ánshiler. Al meni Rıgoletto men Jermonǵa oınaıdy depti.

1987 jyly 13 aqpan kúni ­spektakl Rıgolettomen bas­tal­dy. Shetelden ánshiler kel­gendikten teatr kórermenge lyq toldy. Qaı elde bolsyn ope­ra­ny súıip tyńdaıtyn óz jan­kúıerleri bolary haq.

Birinshi bólimniń sońynda Rıgoletto men Djılda ekeýiniń alǵashqy dýeti bar. Erjetip eseıgen shaǵynda úıge qamalyp ábden zerikken Djılda: «Meni úıden nege shyǵarmaısyz, meniń anam qaıda, esimi kim, maǵan aıtyp berińizshi?», dep ákesine jalynatyn epızod bar-tyn.

Sonda Rıgoletto: «О́mirden ozǵan súıiktim týraly surap, qaıdaǵyny esime salyp jaraly janymdy qınamashy! Ja­rymjan, múgedek demeı, meni súıip janashyrlyq tanytqan jalǵyz adam sol edi. Meniń ómir­den kórgen barlyq jaqsylyq qyzyǵymdy ózimen birge alyp ketti emes pe?», dep o dúnıelik áıelin esine alyp, óte muńdy ánmen joqtap, tebirenip jylap qyzyna aıtyp beredi.

Osy epızodty oryndap tur­ǵanymda jaqynda dúnıeden ótken jarym esime túsip, kózimniń jasy aǵyl-tegil parlap ketkenin ózim de bilmeı qaldym. Kórermender tegi men «obrazǵa elitip» jylady degen bolýy kerek ár jerde bet oramalmen kóz jasyn súrtip otyrǵandardy baıqadym. Dereý ózime «Qabylash, spektakldiń sońyna deıin áli de birtalaı ýaqyt bar, jigerińdi jına!» dep eskertip, esimdi jıyp spektakldi jalǵastyra berdim.

– Qazaqstan Táýelsizdik alǵan tusta siz Mońǵolııadaǵy abyroıly jumysyńyzdy tas­tap atamekenge oraldyńyz...

– Qazaqstan táýelsizdik alardan burynyraq 1991 jyldyń jazynda Abaı atyndaǵy mem­le­kettik akademııalyq opera jáne balet teatrynyń shaqyrýymen Almaty qalasyna gastroldik saparmen kelip, «Travıata» jáne «Toska» operalaryna qa­tystym. Osy ­saparymda Máde­nıet mınıstrligi­men, teatr­ ákim­shiligimen kelisip eki jylǵa kelisimshart jasap qaıttym. Barǵan soń basshylaryma «Qazaq­stanǵa ketemin» dep aıta almaı, biraz ýaqyt júrip qal­dym. Aqyry aıttym, olar maqul kór­medi. Qıyn-qystaý shaqta bizdi tastap ketkeniń qalaı dep jatyp kep týlady. Men de óz degenimnen qaıtpadym.

Aqyry 1992 jyldyń tamyz aıynda otbasymdy alyp Almatyǵa keldim. Eki kún­nen keıin Abaı atyndaǵy akade­mııa­lyq opera jáne balet teatryna ánshi-solıst bolyp qa­byldandym. Mádenıet mınıstr­liginiń jataqhanasynan eki ból­me berdi.

Teatr jańa maýsymyn P.I.Chaı­kovskııdiń «Evgenıı One­gınimen» bastady. Osynda basty róldi somdadym. Onyń syrtynda qazaqtyń tól operalary «Abaı», «Birjan-Sara», «Qamar sulý», «Er Tarǵyn» spek­taklderine qatysa bas­tadym. Jańa ortaǵa sińisip ke­týime sol kezdegi teatr dırektory, Qazaqstannyń halyq ár­tisi Bazarǵalı Jamanbaev, bas rejısseri Baıǵalı Dosymjanov, aǵa býyn áriptesterim Roza Jamanova, Baqyt Áshimova, óte talantty ánshi Murat Musabaev qatarly óner maıtalmandary rýhanı dem berip, syılastyq tanytty.

– Qazaqstanǵa qonys aýdar­ǵannan keıin Mońǵolııaǵa qaı­ta bardyńyz ba?

– 1996 jyldyń kúzinde Moń­ǵolııa Mádenıet mınıstrligi men Ulanbatyr qala ákimshiligi sol el astanasynyń 365 jyldyq toıyna kelińiz dep elshilik arqyly shaqyrý jiberipti. Más­keý arqyly ushyp bardym. Me­rekelik konsert bastaldy. Zal tola yǵaı men syǵaılar otyr. Júrgizýshi «Qazaqstannan halyq ártisi Qabylash keldi. Ol óziniń tól áni «Aq samaıly Altaıdy» shyrqamaq» dep jarııalady.

Sahnaǵa shyqsam, kúlli kórer­men án bastalmaı jatyp, aıaǵynan tik turǵan kúıi uzaq qol soǵyp qarsy aldy. Sımfonııalyq orkestr ándi oınaı bastaǵanǵa deıin otyrmady. Men ne isterimdi bil­meı abyrjyp qaldym. Kózime jas úıirilip, kóńilim alabur­typ barady. Kirispe mýzyka támamdalýǵa taıaý. Mıkrofonǵa baıaý jaqyndap baryp ándi áreń bastadym. Baıaǵydaı kúńirentip aıtyp shyqtym. Kórermen bul ándi saǵynyp qalǵan sııaqty, taǵy da tik turyp uzaq qol soqty.

Kópshilikke ıilip izet bil­dirip, sahnadan ketip bara jatyr edim, orkestr taban astynda qaıtadan «Aq samaıly Altaı» ánin bastap ketti. Dırıjerge qarasam kúlimsirep, «taǵy da bir márte aıtyp jiber» degendeı ısharat bildirdi. Árıne, qaıta aıtýǵa týra keldi. Osy joly durystaý aıtylǵandaı boldy. Keıbir kórermender kózine jas aldy. Bul meniń qudiretim emes, ánniń qudireti. Osyndaı sátterde ózińnen basqa baqytty jan joqtaı sezine­siń. Joǵaryda ózińiz aıtqandaı mońǵol sahnasynda ánshi retinde meniń baǵymdy ashqan, juldy­zym­dy jarqyratqan – osy án, shyraǵym.

– Ýaqyt bólip áńgimeles­kenińizge rahmet.

 

Áńgimelesken –

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»