Bir arnaǵa jumyldyrylǵan ortaq ǵalamdyq erkin naryq bolýyn talap etetin álemdik ekonomıka men álemdik saýdanyń damý aǵymdaryna baılanysty Dúnıejúzilik saýda uıymy úlken mańyzǵa ıe. Kópjaqty saýda júıesiniń quqyqtyq jáne ınstıtýttyq negizi bolyp tabylatyn DSU 1995 jyldyń 1 qańtarynan jumys isteı bastady. Alǵashqy kezde oǵan 77 memleket kirse, qazirgi tańda 161 el múshe bolyp otyr. Uıymǵa múshe elderdiń úlesi álemdik taýar aınalymynyń 95 paıyzyn quraıdy.
Dúnıejúzilik saýda uıymynyń basty mindeti irkilissiz halyqaralyq saýda-sattyqqa múmkindikter jasaý bolyp tabylady. Damyǵan elderdiń bastamasymen qurylǵan atalǵan uıym halyqaralyq saýda-sattyqta ekonomıkalyq ósim men adamdardyń turmys tirshiligin jaqsartýǵa yqpal etedi dep esepteledi. Bul rette saýdada kemsitýshilikke jol bermeý, ondaǵy kedergilerdi azaıtý, turaqtylyq pen saýda shartynyń aldyn ala boljamdylyǵy, halyqaralyq saýdadaǵy básekelestikti yntalandyrý, joǵary damymaǵan memleketter úshin halyqaralyq saýdada jeńildikter jasaý sekildi birneshe baǵyttardy ustanatyn DSU erejeleri memleketaralyq saýda barysyndaǵy kedergilerdi boldyrmaýǵa negizdeledi.
Elimizdiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý úderisi 1996 jyldyń 26 qańtarynda DSU Hatshylyǵyna DSU-ǵa kirý týraly resmı ótinishin berýinen bastalǵan bolatyn. Osy rette sol jyldyń aqpanynda memleketimizge DSU-daǵy baqylaýshy el statýsy berilgen edi. 19 jyldyq tarıhy bar kelissózder úderisi úsh kezeńnen turady. 1996-2000 jyldar aralyǵynda aqparattyq-daıyndyq kezeń bastaldy. Osy merzim ishinde jumys tobynyń úsh májilisi jáne ekijaqty kelissózderdiń eki raýndy ótti. Al 2001-2003 jyldardy basty nemese negizgi kezeń deýge bolady. Bul ýaqyttarda jumys tobynyń úsh májilisi jáne ekijaqty kelissózderdiń jeti raýndy ótse, 2003 jyly memleketimiz DSU-ǵa kirý úderisiniń aqparattyq merzimin aıaqtap, uıymǵa múshe bolýdyń negizgi sharttaryn anyqtaıtyn uıymǵa múshe elderdiń jumys tobymen júzege asatyn kelissóz úderisiniń aktıvti fazasyna ótken edi.
Al 2004 jyl men búgingi kezeń aralyǵyn aıaqtalýshy kezeń dep sanaýǵa bolady. Bul kezeń kelissózderdiń alǵa basýyn qamtamasyz etetin sharalardy qoldaný kezeńi bolyp sanaldy. Atalǵan uıymǵa múshe bolýǵa nıettilik eldiń álemdik ekonomıkaǵa ıntegrasııa úderisin keńeıtý jáne kúsheıtýge baǵyttalady. Ásirese, ónerkásiptik jáne aýylsharýashylyq taýarlarynyń saýdasynda tarıftik jáne tarıftik emes kedergilerdi tómendetý, saýda daýlaryn tıimdi túrde jan-jaqty retteıtin mehanızm ornatý, qazaqstandyq taýarlar men qyzmetterdiń eksporty úshin álemdik naryqqa jol ashý, elde saýda-ınvestısııalyq orta qurý maqsatyndaǵy memleketimizdiń bul uıymǵa kirýdegi múmkindikteri molaıa tústi.
Bıylǵy jyldyń 22 maýsymynda Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolyp kirý jónindegi kelissózderdiń aıaqtalǵanyn jarııalaýyna baılanysty, sarapshylar arasynda qyzý pikirtalas órbigeni ras. Shyn máninde, ekonomıkasy durys jolǵa qoıylǵan elder úshin osy uıymǵa múshelik etý – mol múmkindikterge jol ashyp, ekonomıka salasy qajet etetin basymdyqtarǵa jaýap bolary sózsiz. Elimizdiń jahandyq ekonomıkalyq úrdisterge tolyǵymen sáıkes damý jolyndaǵy ekonomıkasy turaqty el bolýy úshin de halyqaralyq standarttarǵa saı keletin myqty memleket bolyp qalyptasýy barysynda DSU-ǵa múshe bolýdyń úlesi úlken, salmaǵy orasan.
Sol sebepti de Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev bul uıymǵa múshelik etýdiń el ekonomıkasy úshin mańyzdy ekendigin halyqqa Úndeýi kezinde taǵy da aıtyp ótti. «Búgin Jenevada Jumys tobynyń fınaldyq otyrysy boldy, onda Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi jónindegi kelissózderdiń aıaqtalǵany týraly resmı habarlandy. Bul oqıǵa – biz úshin tarıhı sát. Qazaqstan DSU-nyń 162-shi múshesi bolady. Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolý bizdiń ekonomıkamyzdy jańa kókjıekterge bastaıdy. Kásiporyndarymyzdyń shetel naryqtaryna shyǵýyn qamtamasyz etedi. Al tutynýshylar úshin taýarlar men qyzmetterdiń keń aýqymyna tańdaý jasaýǵa jol ashady. Búginde saýda-sattyǵymyzdyń 90 paıyzy Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe elderge tıesili. Qazaqstan sheteldik ınvestorlar men seriktester úshin burynǵydan da tartymdy bola túsedi. Jańa óndirister men jumys oryndaryn ashýǵa múmkindikter týady», – degen bolatyn Elbasy.
Bul rette 19 jyl boıy kelissózderi júrgizilip kelgen DSU-ǵa múshe bolý – Qazaqstannyń úlkeni jeńisi ekendigin moıyndaý qajet. DSU-ǵa kirý barysynda ınvestısııanyń perspektıvasy jaqsaryp, tehnologııanyń, taýarlar men qyzmetterdiń jáne ınvestısııanyń ishki naryqta keńeıýi ulttyq ónimniń sapasyn jáne básekege qabilettiligin arttyrady.
Elmıra MÁTIBAEVA,
«Egemen Qazaqstan».