Talantty ushtaıtyn talap

Qazir qazaqtyń áni berekesi shamaly dýylǵa, jas­tardy shýyldatqan shoýǵa, sózi tili kemisteý tirshilikke uqsap turǵan tusta, osyǵan jandary kúıip, shyr-pyry shyǵyp júrgender rýhanııat ókilderi. Olardyń mundaı janaıqaıyna keıbir kúnkórisin kúıttegender «aıta beredi» dep jalt berip jaqtyrmasa da, olar alaryna qaramaı, aıtaryn irkip qalmaı talqyǵa salyp júrgen jýrnalıster qaýymy ekeni de belgili. «Arqalaǵany altyn, jegeni jantaq», dep Sheraǵań (Murtaza) aıtpaqshy, osy salanyń teorııalyq jaǵynda kadr daıyndap júrgen, qazaq joǵary biliminiń qara shańyraǵy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany Saǵatbek Medeýbekulyn jedel janr ókilderiniń merekesine oraı áńgimege tartqan edik. – Saǵatbek Medeýbekuly, siz ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jýrnalıs­tıka fakýltetiniń dekanysyz... – Túsindim. Fakýltetińizde ne jańalyq demeksiz ǵoı. Basty aıtarym, táýelsiz eldiń aqparatyn aldyńǵy tolqynnyń jaqsy tájirıbesin eskere otyryp, jańa dáýirdiń jastaryn jaqsy maman etip shyǵarsaq degen nıette jumys jasap jatyrmyz. Jýrnalıstıka fakýltetiniń 81 jyldyq tarıhy bar. 81 jyl boıy fakýltet ustazdarynyń ár tolqyny óz zamanynyń, ýaqy­tynyń, qoǵamynyń qajetin óteı­tin kadr daıyndaýǵa atsalysyp keldi. Búgin de solaı. Ádette, «keshegi jýrnalıster jaqsy edi, búgingi jýrnalısterge kóńil tolmaıdy» degen sózderdi aıtý ár býyn úshin zańdylyq sekildi kórinedi. Aldyńǵy tolqynnyń keıingi tolqynǵa dál ózindeı bolmaǵanyna keııtin nemese soǵan syn aıtatyn ádeti jazylmaǵan qaǵıda sekildi qashanda adamdarmen birge ómir súredi. О́z zamanynda Abaı da: «Qorqamyn keıingi jas balalardan» degen. Bizdiń de ákelerimiz: «Áı, osy sender adam bolar ma ekensińder?» dep kúdiktene suraq qoıatyn. Biz de qazir ózimizden keıingi jas­tarǵa: «Áı, sender bizderdeı bol­madyńdar-aý, bizdiń kezde bylaı edi», deımiz. Ár zamannyń talaby, ýaqyt­tyń talǵamy, qoǵamnyń suranysy ózgermeı turmaıdy. Onyń ústine zaman adamdy, adam zamandy tolyqtyryp otyratyny jáne bar. Qalaı desek te, aldyńǵy tolqyn keıingi tolqynǵa durys baǵyt berýi arqyly, ózinen ozdyrsam deıtini sózsiz. Keıde «men myqtymyn» dep keýde qaqqanmen, ózegi álsiz, qabileti qaýqarsyz bolsa, jeme-jemge kelgende keıin­gi tolqynnyń tegeýrinine shy­daı almaı ómir sahnasynan tabanyn taıdyryp alatyndar da joq emes. Sony moıyndaǵysy kelmeıtinder de kezdesedi. Iá, ár tolqynnyń qoǵamdaǵy orny ózine bıik, ózine qajet. Bizdiń jýrnalıstıka fakýlteti 1934 jyly shańyraq kótergen tustaǵy ýaqyttyń talaby men suranysy jáne ondaǵy materıaldyq baza, oqý-ádistemelik, odan keıingi so­ǵys jyldaryndaǵy múmkindik qandaı boldy, 50-60-70-jyldary jalpy ıdeologııa, qoǵamnyń talaby nendeı edi, osynyń barlyǵyn eskere kelgende ár kezeńniń ózi­niń ozyq sátteri de, olqy tus­ta­ry  da boldy. Mysaly, árige barmaı-aq be­riden tizgin tartsaq, bizdiń urpaq arasynda kitap oqymaǵan bala oqý­­shy qataryna sanalmaıtyn. Osyn­daı úlken mádenıet qa­lyp­­tasqan edi. Uldyń qyzǵa, qyz­­dyń ulǵa syılyǵynyń eń úlkeni – kitap edi. Kitapty biri­nen-biri surap, birinen-biri aýystyryp, tún ishinde shamnyń jaryǵymen oqıtyn. Biz «Abaı jolyn», «Mahabbat, qyzyq mol jyldardy», «Qahardy», «Or­mandaǵy otty», «Meniń atym – Qo­jany», «Kókeıkestini» mektepte oqydyq. Gazet, jýrnaldy da qalys qaldyrmadyq. Qazir zaman múldem bas­qa. Mekteptegi bala emes, balabaq­shadaǵy búldirshinniń qolynda aıfon, smartfon, planshet júr. Osyndaı aqparattar tasqyny mol kezde, jas urpaq ádebı kór­kem shyǵarmalardy oqýǵa, ony izdeýge qulqy bolmaıtyny anyq. Onyń ústine qazirgi ýaqyt yl­ǵı asyǵystyqtan turady. Baıaý qımyldasań aǵystan qa­lyp qoıasyń. Búgingi jýrnalıs­terden osy minez-qulyqty kórýge bolady. Sóıte turyp, ózge­lerge qaraǵanda kitapty eń kóp oqıtyndar – jýrnalıster desem, artyq aıtqandyq emes. Olar oqymasa aqparattan qur qala­dy. Onyń ústine, sońǵy úsh jylda bilim ordasynyń rektory Ǵalymqaıyr Mutanovtyń bas­tamasymen «QazUÝ stýdenti oqýǵa tıis 100 kitap» aksııasy jyl saıyn qarqyn alyp ke­ledi. Qazir QazUÝ stýdentiniń qolynan kitapty jıi kóresiń. Bizdiń oqý ornynda Eýrazııa keńistiginde kezdese bermeıtin «ál-Farabı kitaphanasy» jumys isteıdi. Oqımyn degen kitabynyń elektrondyq nusqalary saq­talǵan elektrondy kitaphana bar. Tipti, óte sırek kezdesetin kitabyńyzdyń elektrondy nus­qasyn qolma-qol jasap beretin zamanaýı tehnıka da osynda. «Oqy­maıdy» degen sózdi aıtarda «neni oqymaıdy» degenniń basyn ashyp alýymyz kerek-aý shamasy. – Fılologııa fakýltetimen salystyrǵanda, jýrnalıstıka fakýltetinen myqty maman az shyǵady degen áńgimeler estilip qalady. Siz buǵan ne der edińiz? – Biz kimdi oqytamyz? Biz aq­­paratty saraptap, sarap­ta­ǵan aqparatyn buqaraǵa jetki­zetinderdi, ıaǵnı qajetti aqpa­ratty der kezinde jedel jazatyndardy, oqıǵany teledı­dar kórermenderine dál, tıim­di tásilmen bere alatyndar­dy oqytamyz. Qoǵamdaǵy bolyp jatqan san alýan oqı­ǵalar­dyń ortasynda júrip kún­de­lik­ti aqparatty alý, taratý ma­shyǵyn úırenetin, sol arqyly jurttyń sanasyn oıatatyn, qoǵam­dyq sanaǵa qozǵaý salatyn mamandardy daıarlaımyz. Jýr­nalısterge ádebıetshi, til mama­nynyń talǵamy men tanymy turǵysynan qaraý qısynsyz sekildi. Jýrnalıstıka teorııasyn fılologııa fakýltetinde oqytpaıdy ǵoı. Iаǵnı, fılologııa fakýltetiniń stýdenti jýrnalıstıka teorııasyn oqymaıdy. Keı azamattar eki mamandyqtyń birine birin qarsy qoıady. Endeshe, jýrnalısti fılolog-tilshi, fılo­log-ádebıetshi, fılolog-peda­gogtyń bezbenine salyp salmaq­taýǵa kelmeıdi. Fılologııa tereń­detip oqytatyndy jýrnalıstıka­da ústirt qana sholyp shyǵady. Aıtalyq, til mamandaryna til teorııasyn tereńdetip oqytady. Jýrnalısterge onyń negizgi erejelerin oqytsa jetedi. Onyń esesine kásibı sheberliktiń qyr-syryna tereń mán beredi. Jazýǵa kóbirek kóńil bóledi. Jýrnalıstiń qarýy – jetik til, nárli sóz. Fakýltet bedelin kóteretin túlekter barshylyq. Biz eń bas­tysy mamandyqpen birge azamat tárbıeleýdi alǵa ozdyrsaq utylmaımyz. Jaqsy azamattan jaqsy maman shyqpaı qoımaıdy.  Jan-jaqty qalyptasqan azamattar jurtty biriktiredi, jańa­lyqtyń jarshysy, joǵalǵannyń joq­shysy, kisiniń janashyry bolady. – Qazirgi qazaq jýrnalıstı­kasy eshkimnen kem de, kende de emes. Qazaq jýrnalısteriniń bedelin jolaı qosyl­ǵandar, aqsha tóleseń qandaı maman­dyqty da «daıyndap» jiberetin keıbir aqyly oqý oryn­dary túsirip barady desek, siz keli­sesiz be? – Ondaı bar. Bir kezderi jý­r­­­nalısti tek QazMUÝ daıyn­daıtyn. San emes, sapa qatań qadaǵalanatyn. Qazir bir emes, ondaǵan joǵary oqý orny oqytyp jatyrmyz deıdi. Mine, másele qaıda, san bar, sapa kemshin. Sóıte turyp, qazaq jýrnalıstıkasy anadan, mynadan qalyp qoıdy dep daýryǵamyz. Shynyna kelgende, orys, aǵyl­shyn, bolmasa fransýz jýrnalıstıkasy qazaq shyndyǵy úshin kúresken joq. Qazaq aqıqaty úshin qazaq jýrnalıstıkasy kúresip jatyr dep aıta alamyz ba? Joq. Qazaq aqıqaty úshin qazaq jýrnalıstıkasy kúresedi, ulttyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaıtyn da – sol. Ol álemdik talaptarǵa, ıaǵnı barlyq elge birdeı ortaq standarttarǵa saı eńbek ete otyryp, ultynyń búgini men keleshegi úshin jankeshtilikpen aqparat aıdynynda azýyn kórsetip, aıbynyn tanytady. Ultynyń tili men dili jolynda sát saıyn myltyqsyz maıdanǵa shyǵyp, syrtqy kúshterge qarsylyq tanytyp kele jatqan da sol qazaq jýrnalıstıkasy. Biz jýrnalıstıkany tehnıkalyq jabdyqtalýyna qarap emes, sol jabdyqty atqa­ratyn negizgi qyzmetine qaı deńgeıde, ne úshin paıdalanyp otyrǵanyna qaraı baǵalaýymyz kerek. Túbimiz bir degen kúnniń ózinde ózbek jýrnalıstıkasy Qazaqstannyń qamyn oılaıdy, ne orys jýrnalıstıkasy qazaq degen ulttyń joǵyn joqtaıdy degenge nanasyz ba? Jýrnalıstıkany tek aqparat alý men taratý quraly dep tú­siný de qate. Ár aqparattyń astarynda memlekettik múdde, ulttyq maqsat, adamzattyq murat jatqanda ǵana jýrnalıstıka óz mindetin tolyq oryndaıdy. Ekinshiden, «sheteldegideı demokratııa joq» degen áńgimege qatysty aıtarym – bizde óz erkindik, azat sana, bostan rýh degenniń barlyǵy bar. Biraq, ol ar men uıattyń, Ata Zańnyń sheńberinde. Uıattan, ardan, zańnan shyǵyp ketken demokratııa – demokratııa emes. Demek, eń áýeli ár jýrnalıst óziniń arynyń aldynda, halqynyń, Otanynyń, memleketiniń, sonyń zańynyń aldynda jaýapty bolýy kerek. – Salalyq jýrnalıstıka týraly paıymyńyz qandaı? – Buǵan baılanysty aıtarym,  Eýropa elderinde, aıtalyq, Fran­sııada jýrnalısterdi magıstratýrada daıyndaıdy. Bakalavrda áý basta tańdaǵan salasynda oqıdy. Mysaly, sen bakalavrıatta medısına salasyn oqydyń. Biraq jazýǵa degen qabiletiń kúshti. Medısınaǵa qatysty bilimdi ıgerdiń. Endi sol medısına salasyna beıimdelgen jýrnalıst bolǵyń keledi. Endi magıstratýrada jýrnalıstıkany oqı ala­syń. Sonda sen eki jylda jýrnalıstıkanyń teorııasyn da, tájirıbesin de úırenip shyǵýǵa tıistisiń. Sol ýaqyt ishinde ózińniń birinshi mamandyǵyńnyń kásibı biligin ekinshisimen ushtastyryp, salalyq maman jýrnalıst bolyp shyǵasyń. Bizde osy jaǵy kemshin bolyp jatyr. Bizdiń jýrnalıster tájirıbe jınaǵansha medısına týraly jaz deseń, jaltaqtaıdy, qınalady. Medısına mamandaryna baryp maqala jaz deńiz, ol da qashqaqtaıdy. Mamandyǵy bólek ekenin alǵa tartady. Osy arada mynaǵan mán bermek kerek. Bizde óz salasyn ǵana jetik biletin maman ǵana emes, sonymen qatar, eń aldymen qoǵamdyq-áleýmettik máselelerdi tereń sezinetin, saıası-ekonomıkalyq ahýaldy ańǵara alatyn, mem­lekettik maqsat-murattardy aıqyn biletin, sol úshin janymen kúıetin otanshyldyq rýhy joǵary patrıot adam daıarlaý basty murat. Biz boıynda sondaı qasıet bar talapkerlerdi tańdap alyp oqytsaq, utylmaımyz. – Qansha mamandyq túrine jýrnalıster daıyndaısyzdar? – Jýrnalıstıka fakýlteti tek jýrnalısterdi ǵana daıarlamaıdy. «Baspa isi» mamandyǵy boıynsha korrektor, tehnıkalyq redaktor, ádebı redaktor, redaktor-tehnolog sekildi baspa-polıgrafııa mamandaryn, gazet, jýrnal, radıo, teledıdar redaktorlaryn; gazet, jýrnal, kitap bezendirýshilerin daıyndaıdy. Bulardyń bári – qoǵamda úlken suranysqa ıe mamandyqtar. Osy mamandyqtardy ıgersem degen stýdenttiń qaı-qaısysy da alǵash dárishanaǵa kirgen kúnnen bastap jazýdy, oıyn qaǵazǵa túsirýdi, sóılem qurýdy úırenedi. Buǵan shorqaqtar radıo, teledıdar jaǵyna barýǵa talpynady. О́z basym jazyp úırenbegen, jazýǵa qalyptaspaǵan stýdenttiń radıo men teledıdarǵa birden barǵanyn quptamaımyn. Oıyn qaǵaz betine túsire almaǵan talapker sóılegende de pikirin júıeli jetkize almaı berekesiz tirlikke urynady. Ondaılardan jyltyldap kóringenimen jýrnalıstıkaǵa keler paıda shamaly. Syn da osyndaı jaǵdaıda kórinedi. Jalpy, jýrnalıstıkany telehabarlar arqyly baǵalaý – birjaqtylyq. Jýrnalıstıkany gazetter, jýrnaldar, ınternettegi portaldar, saıttar jáne radıo arqyly da baǵalaý ádiletti bolmaq. Osy tusta aıtarym, jýrnalıstıka syny degen pánniń kerektigi aldan shyǵady. – Telebaǵdarlamalardy ár­tis­ter jaýlap bara ma, qalaı? – «Aıtashy» degen sóz bar qazaqta. Biz orys tilindegi «vedýshıı» degen sózdi «júrgizýshi» dep aýdaryp, orynsyz engizip aldyq ta endi odan áli kúnge aryla almaı júrmiz. «Júrgizýshiniń» aýdarmasy «vodıtel» ǵoı! «Aıtashy» degen sózdi men tapqan joqpyn. Ol – óz zamanynda Buqar jyraýlar qoldanǵan ataý. Aıtashy dep – Allanyń sózin sóıleýshilerdi, Allanyń qalaýyn halyqqa uǵyndyrýshylardy, buqaranyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaýshylardy, patsha men halyqtyń ortasyndaǵy dánekerlerdi ataǵan. Bir kezderde qazaq televızııasynda osy ataý jańaǵy «júrgizýshi» degenniń ornyna qoldanyla bastaǵan bolatyn. Ol ataýdy qoldanǵandar ornyn basqalar basty da qazaqtyń «aıtashy» degen tól sózi eleýsiz qaldy. Telejýrnalıstıkada «aıtashy» dep stýdııadaǵy aıtarmandarmen de, ekran syrtynda otyrǵan kórermendermen de baılanys jasap, telekórsetilimniń tizginin ustaǵan mamandy aıtady. Endi suraqtyń ekinshi astaryna keleıin. Keı telearna redaksııalarynyń basshylary baǵdarlamaǵa ártister aıtashy bolsa, kórermender kóp bolady dep oılaıdy. Olar kórermenge ne berip otyr? Sonyń rýhanı qajetin ótep otyr ma? Ras, keı ánshi ándi jaqsy aıtady, al sóılegende dál maman jýrnalıst sekildi ornyqty oı aıta almaı jatady. Árıne, erkin sóıleý, ózin ózi bos ustaý – kórermendi jalyqtyryp almaýdyń bir ǵana amaly. Biraq teledıdar tek kóńil kóterý, bos ýaqytty ótkizýdiń, ózińdi jarnamalaýdyń quraly ǵana emes qoı. Ol mıllıondardyń sanasyn memlekettik múdde, ulttyq maqsat, halyqtyq murattarǵa uıystyrý mehanızmi ekenin nege esten shyǵaramyz? Teledıdar – álemdik aqparat keńistigindegi eń qajetti jańalyqtardy dereý qabyldap, óz memleketiniń múddesi turǵysynan qaıta qory­typ, tanymy men talǵamyna jaýap beretindeı sapada buqaraǵa qaıta usynatyn alyp qural. Ol buqaranyń rýhanı qajetin óteý úshin ǵana emes, memlekettik ıdeo­logııany júrgizýi úshin de paıdalanylady. Sol arqyly halyqtyń sanasyn kóteredi. Sonymen birge, tanymdyq kór­setilimder arqyly kórýshiniń tanym-túsinigin keńeıtedi, bi­limin molaıtady. Demek, onda otyrǵandardyń barlyǵy sal­maqty sóz aıta alatyndaı, qo­ǵamdyq sanaǵa qozǵaý salatyndaı bolýy kerek. Al bizde syrttan kóshirilgen sapasyz shoý kóbeıdi. Kóbigi kóp konsert, sýy kóp suhbat, álsiz ázil, orynsyz ospaq, qısynsyz qyljaq, súıkimsiz syqaq jaılap barady. Satıra kerek, biraq, arzan satıra emes, salmaqty satıra, adamnyń rýhyn, namysyn oıatatyn satıra kerek. Oılana otyryp kúletin, kúle otyryp oılanatyndaı satıra bolý kerek... – Elbasymyz úshtildilik saıasatyn usyndy. Jýrnalıst daıarlaý isinde básekelestik osy turǵyda óristeı ala ma? – Qazir oqýǵa talapkerler óz tilin, orys tilin, sonymen birge, aǵylshyn tilin de meńgerip kele bastady. Oǵan dálel, fakýl­tetimizde birinshi kýrstan bastap aǵylshyn tobynyń qurylýy. Sabaq aǵylshyn ti­linde ótedi. Demek, kúni erteń qazaqtyń muńyn aǵylshyn tilinde muńdaıtyn, ulttyń joǵyn aǵylshyn tilinde joqtaıtyn buqaralyq aqparat quraldary ómirge keledi. Olardyń basynda negizinen memlekettik tildiń ýyzyna jaryǵandar, aǵylshyn tilin tel emgender otyr­sa eken deıik. О́ıtkeni, qazir jýrnalıstıka fakýltetine keletinderdiń deni – jergilikti ult ókilderi. Qazaq jýrnalıstıkasy – bolashaqta álem sanasatyn jýrnalıstıka bolatynyna men kámilmin. О́ıtkeni, qazirgi stýdentter ınternet jýrnalıs­tıkany mektep qabyrǵasynda meńgerip keledi. Biz ony odan ári sapalyq deńgeıge kóteremiz. Qazir ár stýdenttiń qolynda ınternet. Kez kelgen ýaqytta kez kelgen aqparatty alyp, suryptap álemge taratý mashyǵyn meńgergen stýdent aǵylshyn tilin meńgerip alsa, erteń-aq óz ultynyń atyn álemge tanytatynyna ımanym kámil. Áńgimelesken Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».