«Elimizde ekonomıkalyq ósim bar» dep jazyp, aıtyp jatamyz. Jurtshylyqtyń kókeıinde «bul ósim halyqtyń tabysyna qalaı áser etedi?» degen oı týyndaýy múmkin. О́tkende biz Prezıdenttiń aýzynan «ortasha tabys tuzaǵy» degendi estidik. Iаǵnı biz ekonomıkalyq ósimdi qansha arttyrsaq ta «tuzaq» aınalasynan shyǵa almaýymyz yqtımal. Ol úshin salany ártaraptandyrý qajet.
Memleket basshysy kóterip otyrǵan «ortasha tabys tuzaǵy» – tabystyń belgili bir deńgeıine jetip, sol deńgeıde qalyp qoıatyn ekonomıkalyq jaǵdaıdyń sıpattamasy. Taratyp aıtqanda, bizdiń elde ortasha tabys ıeleriniń aýqattylar tobyna ótý úderisi kúrdeli ári uzaq. Osyndaı «tabys tuzaǵynda» júrgen ekonomıkalyq belsendi azamat zeınetke shyqqanda tabysy ortadan tómen deńgeıge túsedi degen boljam da joq emes.
Dúnıejúzilik bank jarııalaǵan World Development Report derekteri boıynsha 1990 jyldardan beri tek 34 el ǵana tabys deńgeıi joǵary memleketter sanatyna kóshipti.
Al elimiz ortasha tabys tuzaǵynda qalyp qoıa ma degen másele sarapshylardy kópten beri tolǵandyryp keledi. Olardyń pikiri de san qıly. Biraq kóbi bul baǵytty ekonomıkalyq qubylys dep baǵalaıdy.
«Halyk Finance» sarapshysy Sanjar Qaldarovtyń aıtýynsha, tabystyń mundaı túriniń áserin álsiretý áleýmettik sáıkessizdikterdi qysqartýdan bastalady. Ol memlekettiń bıznesti qoldaý saıasatyn qaıta qaraý qajet dep sanaıdy. Bolashaǵy joǵary kásiporyndardy qoldaýǵa kóbirek nazar aýdaryp, iri jekemenshik kompanııalardyń ósýine jaǵdaı jasaý kerek. Bul rette memlekettiń ekonomıkaǵa yqpalyn tómendetý men monopolısterdiń qyzmetin baqylaý mańyzdy. «Qazaqstannyń ornyqty damý traektorııasyna shyǵýǵa múmkindigi bar. Ol úshin ekonomıkalyq saıasattyń aǵymdaǵy modelin júıelep, qaıta qaraý kerek», deıdi sarapshy.
«Halyk Finance» sarapshysynyń oıynsha, «ortasha tabys tuzaǵy» men «resýrstyq qarǵys tuzaǵy» termınin qatar qoldanǵan durys. Alǵashqysynda ekonomıka ósimi kiristiń ortasha deńgeıine jetkennen keıin tejeledi. Ekonomıkany ártaraptandyrý esebinen emes, tabıǵı resýrstardyń arqasynda ǵana ortasha tabysty elder qataryna engenimiz ras. Ulttyq qorda jınaqtalǵan munaı qarjysy el damýynyń ekonomıkalyq modelindegi kemshilikterdi búrkemeleýge múmkindik bergenimen, áseri ýaqytsha boldy. Bul rette shıkizat emes sektorlardaǵy ósim álsiz kúıinde qalyp otyr. Ǵylym men ınnovasııaǵa salymdar IJО́-niń 0,2%-na jetpeıdi. Al EYDU elderinde ol 3% paıyzdan joǵary.
«Ekonomıkada memlekettiń úlesi kóp. Jeke sektordyń damýy álsiz. Bilim júıesi men eńbek naryǵy arasynda úılesim joq. Dıplomdar bar, saýatty mamandar az. «Ortasha tabystyń tuzaǵyn» jaı ǵana teorııalyq problema emes, qurylymdyq reformalardy talap etetin ótkir syn-qaterler retinde qabyldaǵan jón», deıdi S.Qaldarov.
Sarapshynyń aıtýynsha, ortasha tabys ekonomıkada tereńdep ketken joq. Úmit bar. Dúnıejúzilik bank tabys deńgeıi ortasha elderge úsh kórsetkishke mán berýdi eskertip jatyr: onyń biri – ınvestısııalar bolsa, ekinshisi – ınnovasııa, úshinshisi – ınklıýzıvtilikke baǵdarlaný.
Sarapshy Maǵbat Spanovtyń aıtýynsha, sıfrlandyrý múmkindigin tıimdi paıdalana alatyn elder básekelestik artyqshylyqtarǵa ıe bolyp, damyǵan ekonomıka mártebesine kóshe alady. Osy strategııany iske asyra alatyn elder ózderiniń ekonomıkalyq damýynda sapaly serpilis jasap, óz azamattarynyń neǵurlym joǵary ómir súrý deńgeıin qamtamasyz etedi. Bul máseleni tereńdetip zertteý úshin áńgimeni munaı tuzaǵynan bastaý kerek.
Naryq jaǵdaıynda zaýyt, fabrıkalardy memleket emes, bıznes salady, ınnovasııalyq jobalardy bıznes qarjylandyrady. Úkimet baǵany retteý arqyly naryqtyq ortaǵa kóbirek aralasqan saıyn bıznestiń múmkindigi shektelip, ınvestısııanyń kólemi azaıa bastaıdy. Budan basqa, básekelestik álsireıdi. M.Spanovtyń pikirinshe, munyń bári memleket pen bıznes arasyndaǵy oıyn erejesi durys qalyptaspaǵanyn kórsetedi. Iri oıynshylar shaǵyn kompanııalardy yǵystyryp, olardyń naryqqa kirýin shekteıdi. Sarapshynyń aıtýynsha, elimizge syrttan kelgen ınvestorlar ǵana emes, ulttyq ınvestorlardyń múmkindigine de sengen abzal.
О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha el ekonomıkasynyń ósimi 6%-dan asty, IJО́ alǵash ret 300 mlrd AQSh dollaryna jaqyndady, 33 jańa zaýyt iske qosyldy, 150 óndiristik kásiporyn qaıta jańǵyrtyldy. Munyń barlyǵy ekonomıkanyń naqty óndiristik qýatyn kúsheıtýge tıis edi. Biraq tájirıbede olaı bolǵan joq. M.Spanov aıtyp ótkendeı, biz dúnıejúzilik qarjy daǵdarystarynyń zardabymen kúresip júrgende álem ózgerip úlgerdi. «Endi baıaý ósý tuzaǵynan shyǵý úshin bizge damýdyń jańa jahandyq úlgisine tez arada aýysý kerek. Endi jahandyq shıkizattyq sýpersıkl aıaqtalady. Munaıǵa degen suranys tómendep, ekonomıka jańa jaǵdaılarǵa beıimdelip jatyr», deıdi sarapshy.
«Kez kelgen jaǵdaıda reformalardy júrgizgeni nemese júrgizbegeni úshin jaýapkershilik sheshim qabyldaıtyndarǵa júkteledi. Orta tabys tuzaǵynan qutylýǵa baǵyttalǵan kez kelgen sheshimdi strategııalyq baǵyt retinde qarastyrǵan durys», deıdi M.Spanov.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tyǵyryqtan shyǵý úshin qosymsha kiris kózderin izdeý kerektigin jıi aıtady. Shıkizattan túsetin tabystyń múmkindigi sarqylǵandyqtan, ekonomıkalyq ósim halyqtyń tabysyna áser ete almady.
«Mundaı «údemeli» ósim uzaqmerzimdi keleshekte turaqsyz. Ol boryshtyq tuzaqqa ákelýi múmkin, al saýatty damý úshin ekonomıkanyń jınaqtaý qurylymyn tehnologııalar men shıkizattyq emes eksportqa qaraı jyljytý qajet. Mundaı tabystyń keri áserin tehnologııalyq damýmen álsiretýge bolady. Tehnologııalyq táýelsizdikti qaǵaz júzinde emes, naryqta tańbalaý kerek. Qazaqstan ekonomıkasy úshin ınnovasııalardy damytý máseleleri eń basty problema bolyp qala beredi», deıdi M.Spanov.
Sarapshylar «ortasha tabys tuzaǵy» úkim emestigin alǵa tartady. Ol – uzaqmerzimdi keleshekte júıeli reformalardyń ózine syn kózben qaraýǵa úıretetin baǵdar. Ekonomıster bıznesti memlekettik qoldaý saıasaty qaıta qaraýdy qajet etetinin aıtady. Damý keleshegi bar kásiporyndardy qoldaýǵa nazar aýdarý, iri jeke kompanııalardyń ósýine jaǵdaı jasaý aldyńǵy qatarǵa shyǵýy kerek. Bul rette memlekettiń ekonomıkaǵa yqpalyn tómendetý men monopolısterdiń qyzmetin baqylaý mańyzdy.
ALMATY