Lev Tolstoı óz dáýirindegi dybyssyz kınematografııanyń alǵashqy qadamdaryna zor qyzyǵýshylyq tanytyp, ony «myqty mylqaý» dep ataǵan. Ásilinde, kúnderdiń kúni dál osy «myqty mylqaýǵa» til bitip, ónerdiń órisin keńeıtetin áleýeti baryn boljasa kerek suńǵyla jazýshy. Biraq búgingi gáp ol týraly emes. Tolstoı aıtqan «mylqaý» kıno ýaqyt óte til qatqanymen, búgingi tańda onyń keıbir týyndylary kórermen nazaryna jete almaı qaıtadan ishteı tynyp jatqanǵa uqsaıdy. Sóz álemdik kınofestıvalderde júlde alyp, synshylardyń joǵary baǵasyna ıe bolǵan fılmderdiń otandyq kınoteatrlardan kórsetilmeýi haqynda. Sonymen máseleniń mánine úńilý úshin, kıno men kórermen arasyndaǵy birneshe kedergini zerdelep kórdik.
Festıvaldik kınonyń tabıǵaty jappaı tutynýǵa emes, kórkem oıdyń tereńdigine, avtorlyq kózqarastyń derbestigine negizdeledi. Mundaı fılmder oqıǵany tikeleı baıandap, daıyn maǵyna usynýdan góri, forma, paýza, beıne jáne únsizdik arqyly kórermen sanasynda suraq týǵyzýdy maqsat etedi. Sondyqtan ol tez áser beretin emosııaǵa emes, uzaq oılanýǵa, ishki tolǵanysqa jeteleıdi. Al keń prokat júıesi kóbine dramatýrgııasy anyq, qarqyny jyldam, emosııany birden jetkizetin ónimge basymdyq beredi. Osy aıyrmashylyq festıvaldik kıno men jappaı kórermen arasyndaǵy alǵashqy kedergini qalyptastyrady.
«Festıvaldik kıno – kóńil kóteretin kontent emes, bul biregeı týyndy. Ol kórermen kóńiline saýal tastaıdy, sóıte otyryp oǵan jaýap izdeýge umtyldyrady», deıdi kınosynshy, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Aıbarsha Bójeeva.
Osy turǵydan alǵanda, kınofestıval tek fılm kórsetiletin alań emes, avtorlyq oıdy saqtap qalýǵa, jańa esimderdi tanytýǵa baǵyttalǵan mádenı ınstıtýt retinde kórinedi. Festıvalder kórermendi birden kóptep jınaýdy emes, kınoǵa degen senimdi, oıly qaýym qalyptastyrýdy kózdeıdi. Bul – jappaı prokat logıkasynan ózgeshe, uzaq merzimdi mádenı mıssııa. Osy mıssııanyń mánin Raindance kınofestıvaliniń negizin qalaýshy Ellıot Groýv bylaı túsindiredi:
«Tabysty kınofestıvalde jumys isteý adamǵa erekshe jiger beredi. Tańerteń tósekten turyp, qulshynyspen jumysqa asyqtyratyn basty sezim – búkil komanda bolyp álemdi sál de bolsa jaqsartýǵa úles qosyp jatyrmyz degen senim. Bizdiń ujymnyń bir bóligi festıvalge kelip túsken fılmderdi súzgiden ótkizedi. Ekinshi bóligi olardy tanytý men taratý joldaryn oılastyrady. Men festıvaldi bastaǵanda, árbir tas pen árbir japyraqtyń astynda búkil álemge aıtýǵa turarlyq talant bar dep bildim. Ol senimim búgin de ózgergen joq. Daryndy jańa esimge keregi – az ǵana nazar men jiger beretin birneshe aýyz sóz. Dál osy ustanym meni 1998 jyly Brıtandyq táýelsiz kıno marapattaryn qurýǵa jeteledi».
Iá, Muhtar Shahanov aıtpaýshy ma edi:
«Bir jas daryn kóterilse minbege, Jurt túsinbeı qalmasa eken dep turam».
Kınonyń básekelesteri kópBúgingi kıno tek óz ishindegi básekemen shektelip otyrǵan joq. Ol oıyn ındýstrııasymen, veb-serıaldarmen, strımıng platformalarymen jáne san alýan jańa medıa ónimdermen bir alańda kórermen nazaryn bólisýge májbúr. Qarapaıym kórermenniń ýaqyty da, nazary da shekteýli. Sondyqtan sol nazardy ustap qala alatyn fılmge eń aldymen tartymdy, shymyr ssenarıı kerek. Alaıda dál osy tusta kıno óndirisindegi eń álsiz tus kózge túsedi. Daryndy ssenarıster men tájirıbeli redaktorlar áli kúnge deıin eńbegine saı aqy ala almaı keledi. Sonyń saldarynan qabiletti qalamgerler kınoǵa emes, tabysy joǵary oıyn ındýstrııasyna, jarnamaǵa nemese onlaın-serıaldar jasaýǵa bet buryp jatyr.
«Ábildiń» Qabyly kim?Máselen, Elzat Eskendirdiń rejısserligimen túsirilgen «Ábil» tolyqmetrajdy kórkem fılmin alaıyq.
Qańtardyń 10-18-i aralyǵynda Dhaka International Film Festival aıasynda ótken baıqaýda fılmniń qoıýshy-operatory Iolanta Dylevska «Úzdik qoıýshy-operator», al basty róldi somdaǵan Erlan Tóleýtaı «Úzdik akter» atalymdaryna ıe boldy.
Bıyl 24-ret uıymdastyrylǵan Dakka halyqaralyq kınofestıvali – Bangladeshtegi eń iri ári bedeldi kıno alańdarynyń biri. Baıqaýdyń qazylar alqasyna norvegııalyq kınoprodıýser Ingrıd Lıll Hıogtýn, ıtalııalyq prodıýser ári dıstrıbıýtor Lıdııa Genchı, bangladeshtik belgili aktrısa Saıeda Týhın Ara Karım, japonııalyq rejısser Masahıro Oto, túrkııalyq rejısser Reııs Chelık endi. Konkýrstyq baǵdarlamada Qytaı, Iran, Úndistan, Qyrǵyzstan jáne ózge de elderdiń fılmderi baq synady.
«Ábildiń» kezekti júldesine ári fılmniń álemdik kórermen keńistigindegi aýqymynyń keńeıip jatqanyna bek qýanyshtymyz», deıdi rejısser.
Fılm HH ǵasyr sońyndaǵy ótpeli kezeńdi arqaý etedi. Keńes júıesi kúırep, kolhoz ben sovhoz taraǵan, menshik qaıta bólingen, qoǵamnyń irgesi bosap turǵan tustaǵy qazaq aýylynyń kúıi sýretteledi. «Ábil» jeke adamnyń taǵdyry arqyly tutas bir dáýirdiń psıhologııalyq ahýalyn ashady. О́z jerinde ógeı kúı keshken jurttyń kúızelisi, qundylyqtardyń kúıreýi, sosıalızmnen kapıtalızmge ótý kezindegi ekiudaı sezim, adam ómiriniń arzandaýy men ádiletsizdiktiń beleń alýy – fılmniń ishki ózegine aınalǵan. Úlken tarıhı ózgerister aıasyndaǵy qarapaıym adamnyń únsiz qasireti kórermenge týra uranmen emes, ishki dramatızm arqyly jetedi.
Rejısser Elzat Eskendirdiń paıymdaýynsha, bul – kezdeısoq tańdalǵan taqyryp emes, ónerge degen kózqarastyń nátıjesi.
«Kıno degenimiz – eń aldymen óner. Al óner – kórkemdik, konsepsııa jáne tereńdiktiń toǵysýy. Onyń eń basty tiregi – gýmanızm, adamnyń jany men júregi, qaqy men quqy. Fransýzdar kınony kórkem ádebıet deńgeıinde qabyldaýdy úırendi. Olar kınony qyzyqshylyq úshin emes, oıdyń óneri retinde tanydy. Bul jolda uzaq kúres júrdi. Jekelegen tulǵalardyń yqpalymen bastalǵan izdenis keıin ınstıtýsıonaldyq sıpat aldy. Instıtýttar kınonyń óner retindegi áleýetin kóterdi», deıdi rejısser.
Oqı otyryńyz: 2026 jyly qandaı taqyryptarda kıno túsirýge bolady?
«Festıvaldik kıno – kınoteatr úshin shyǵyn»
Buqaralyq aqparat quraldarynda jańalyq bolyp qana jarııalanyp júrgen «Ábil» sekildi fılmder óte kóp. Al olardyń kórsetilýine kınoteatrlardyń yqylasy bek kerek nárse. Biraq olardyń da yjdaǵaty asyp-tasyp bara jatqan joq. Kınoteatr ókilderi bul máseleni eń áýeli ekonomıkalyq turǵydan qarastyrady. Olardyń aıtýynsha, festıvaldik fılmderge degen qyzyǵýshylyq birden qalyptaspaıdy, al kınoteatr jumysy kórermen sany men zal tolymyna tikeleı táýeldi.
«Kınoteatr – mádenı keńistik qana emes, kúndelikti jumys istep turǵan bıznes. Biz repertýardy jasaǵanda kórermen suranysyn eskerýge májbúrmiz. Festıvaldik fılmder sapasyz bolǵandyqtan emes, olardy kórýge daıyn aýdıtorııa az bolǵandyqtan keń prokatqa birden shyǵa almaıdy. Mundaı fılmderge arnaıy ýaqyt, arnaıy zal jáne aldyn ala jumys qajet. Eger kórermenmen júıeli baılanys bolmasa, zal bos qalady. Al bos zal – kınoteatr úshin shyǵyn», deıdi kınoteatr jelileriniń qyzmetkeri.
Beıdaýa bıýrokratııaOsy tusta kórermen sany ǵana emes, bıýrokratııa, marketıng tásili jáne ınvestısııanyń qaıtarymy sekildi faktorlar áser etetini daýsyz. Joǵaryda pikirin bildirgen rejısser Ellıot Groýv osy týraly taǵy bir tushymdy oılary bar.
Onyń pikirinshe, bıýrokratııa – kıno salasyna ǵana tán emes, búkil áleýmettik-ekonomıkalyq júıeniń ajyramas bóligi. Odan qashyp qutylý múmkin emes.
«Qaı mekememen, qaı uıymmen jumys isteseńiz de, belgili bir rásimder men shekteýlerge tap bolasyz. Mundaı jaǵdaıda kınogerdiń aldynda úsh-aq tańdaý bar: únsiz kóne salý, ashyq qarsylasý nemese sol júıemen jumys isteýdi úırený. Al bárinen qıyny – qashan ymyraǵa kelip, qashan qarsy turý keregin ajyrata almaý. О́ıtkeni bir mezette ekeýin qatar jasaý múmkin emes», deıdi ol.
Ellıot Groýv kınonyń kórermenge jetpeýiniń taǵy bir sebebin marketıngke degen qate kózqarastan kóredi. Kóp jaǵdaıda fılm túsirýge jáne ony prokatqa shyǵarýǵa bar kúsh jumsalady da, kórsetilim aıaqtalǵan soń jarnama men nasıhat ta birge toqtaıdy. Kampanııalyq oılaý osylaısha fılmniń ǵumyryn qysqartady.
Al shyn máninde, fılmdi shyǵarý – qysqa merzimdi naýqan emes, uzaq ýaqytqa arnalǵan kórermen qalyptastyrýdyń bastaýy. Rejısserdiń ár fılmi bir-birinen oqshaý turmaı, ortaq maqsatqa qyzmet etýi tıis. Bul maqsatqa jetýdiń basty joly – myqty ssenarıı men turaqty aýdıtorııa.
Ol Ulybrıtanııada Ken Loých, Sheın Medoýz, Krıstofer Nolan, Maık Lı sekildi rejısserlerdiń, al AQSh-ta Kventın Tarantınonyń osy joldy sanaly túrde tańdaǵanyn atap ótedi. Olar ár fılmdi jeke ónim retinde emes, óz kórermenimen uzaq baılanys ornatatyn tutas dúnıeniń bir bóligi retinde qaraıdy. Alaıda mundaı oılaý júıesi kınogerler arasynda áli de keń tarala qoıǵan joq.
Oqı otyryńyz: Kınoındýstrııanyń ekonomıkadaǵy úlesi qandaı?
Groývtyń aıtýynsha, taǵy bir keń taralǵan qate túsinik – «jaqsy fılm túsirsek, kórermen ózi-aq keledi» degen senim. Ol muny eń qaýipti ıllıýzııalardyń biri sanaıdy. Sebebi fılmdi kórýden bólek, ony satyp alý, jalǵa alý – bólek prosess. Al rejısser fılm túsirdi delik. Sol fılmdi kórermenge jetkizip, kınoǵa aınaldyratyn – dıstrıbýsııa. Búginde fılm jazyp, qarjylandyryp, túsirip bolǵan soń dıstrıbıýtorlardyń ózdiginen esik qaǵatyn zamany ótken. Eger rejısserdiń aty, tájirıbesi jáne óz marketıng strategııasy bolmasa, fılmniń taǵdyry festıval sheńberinde qalyp qoıýy ábden múmkin.
Aqyrynda, másele ınvestısııanyń qaıtarymyna tireledi. Investor úshin kıno – óner ǵana emes, qarjy salymy. Al sońǵy jyldary kóptegen táýelsiz fılmder bul senimdi aqtaı almaı otyr. Daryndy adamdar óz oıyn erkin aıtyp, ony taratýǵa qajetti resýrsqa ıe bolmaıynsha, kıno salasyndaǵy tabys ortasha deńgeıden aspaıdy.