Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen palatanyń otyrysy ótip, onda senatorlar Ulttyq quryltaıdyń V otyrysynda Memleket basshysy belgilep bergen basymdyqtardy iske asyrý barysyn talqylap, kún tártibine shyǵarylǵan halyqaralyq kelisimderdi ratıfıkasııalady.
Saıası júıeni damytatyn bastamalar
M.Áshimbaev atap ótkendeı, Memleket basshysy Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaıda Ádiletti Qazaqstannyń jańa konstıtýsııalyq modelin aıqyndap berdi. Eldiń bolashaǵyna yqpal etetin reformalardy sapaly iske asyrý men zańnamalyq turǵyda qamtamasyz etý keshendi tásildi, barlyq múddeli taraptyń júıeli ári syndarly ózara is-qımylyn, sonyń ishinde tıisti zańdardy ýaqtyly qabyldaýdy qajet etedi.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń otyrysynda elimizdiń saıası júıesin odan ári damytýǵa arnalǵan mańyzdy bastamalardy usynyp, aldaǵy baǵyt-baǵdardy aıqyndap berdi. Konstıtýsııalyq jáne parlamenttik reformaǵa qatysty naqty usynystar aıtyldy. Atap aıtqanda, Memleket basshysy bolashaq Parlamenttiń ataýy, qurylymy men ókilettigi jaıynda pikir bildirdi. Sondaı-aq qoǵamdyq-saıası jáne memlekettik ınstıtýttardy reformalaýdy kózdeıtin usynystaryn jarııalady. Olardyń qatarynda Halyq keńesi men Vıse-prezıdent sııaqty jańa ınstıtýttar bar. Osylaısha, Ulttyq quryltaıda Ádiletti Qazaqstannyń jańa konstıtýsııalyq modeli aıqyndaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Memleket basshysy konstıtýsııalyq reforma arqyly memlekettiliktiń jańa kelbetin belgilep berdi. Aldaǵy ýaqytta Senat depýtattary barlyq múddeli tarappen birlesip, Prezıdenttiń bastamalaryn iske asyrýdy zańnamalyq turǵyda ýaqtyly ári sapaly qamtamasyz etý baǵytyndaǵy jumysyn jalǵastyra beredi», dedi Senat tóraǵasy.
Yqpaldastyq kelisimderi maquldandy
Palata otyrysynda depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Fransýz Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy adamdardy readmıssııalaý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady. Talqylaý kezinde atalǵan kelisimdi iske asyrý, Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq múddeleri men halyqaralyq yntymaqtastyq qaǵıdattaryna saı keletin turaqty, qaýipsiz ári syndarly kóshi-qon júıesin qalyptastyrýǵa yqpal etetini aıtyldy.
«Qaralǵan kelisim eki el arasyndaǵy zańsyz kóshi-qonǵa qarsy sharalar qabyldaý maqsatymen ázirlengen. Osy qujat arqyly readmıssııanyń quqyqtyq negizderi men sharttary naqtylanyp otyr. Kelisimdi ratıfıkasııalaý taraptardyń quzyretti organdarynyń kóshi-qon salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn arttyrýdy kózdeıdi», dedi M.Áshimbaev.
Sonymen qatar senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Mońǵolııa Úkimeti arasyndaǵy zeınetaqy salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarady.
«Maquldanǵan zań Qazaqstan men Mońǵolııanyń zeınetaqy salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn damytýdy kózdeıdi. Atap aıtqanda, azamattarymyzǵa bir elden ekinshi elge kóshkende zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý men tóleý, eńbek ótilin taný bóliginde quzyretti organdardyń aqparat almasý tetikteri qarastyryldy. Jalpy, bul kelisimniń júzege asyrylýy elderimizdiń dostyqqa negizdelgen qarym-qatynastaryn jáne azamattardyń áleýmettik kepildikteri men quqyqtaryn nyǵaıtýǵa oń yqpalyn tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Kelisim azamattarǵa yntymaqty zeınetaqy taǵaıyndaý bóligindegi qatynastardy rettep, áskerı qyzmet, joǵary jáne orta arnaýly bilim berý uıymdarynda oqý kezeńderindegi eńbek ótilin ózara esepke alýdy qarastyrady. Sondaı-aq zań normalaryna sáıkes zeınetaqylardyń jınaqtalǵan bóligin elimizden eksporttaý jónindegi Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa túri nazarǵa alyndy.
Otyrys barysynda Senattyń birqatar depýtaty «Alataý qalasynyń arnaýly mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń jobasy boıynsha Parlament Palatalarynyń birlesken komıssııasynyń quramyna saılandy. Olar – Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń hatshysy Evgenıı Bolgert, Ekonomıkalyq saıasat, ınnovasııalyq damý jáne kásipkerlik komıtetiniń hatshysy Serik Shaıdarov, Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Bekbolat Orynbekov. B.Orynbekov qosymsha baıandamashy bolyp belgilendi.
Shekara beldeýindegi túıtkilder
Otyrysta senatorlar ózekti máseleler jóninde ózderiniń depýtattyq saýalyn joldady. Depýtat Amangeldi Nuǵmanov óziniń saýalynda shekara beldeýiniń quqyqtyq rettelýi men naqty jaı-kúıine qatysty máselelerdi kóterip, Memlekettik shekarany senimdi kúzetý eldiń ulttyq qaýipsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵynyń negizgi faktorynyń biri ekenin atap ótti.
Senatordyń aıtýynsha, qoldanystaǵy zańnama shekara beldeýiniń erekshe quqyqtyq rejimin belgileıdi, onyń ishinde osy aýmaqta ornalasqan jer ýchaskelerin jekemenshik pen ýaqytsha jer paıdalanýǵa berýge tyıym salynǵan. Alaıda is júzinde osyndaı 3 myńnan astam ýchaske jeke jáne zańdy tulǵalardyń menshiginde otyr, olar memleketke qaıtarylýǵa tıis. Sonymen qatar memlekettik shekaranyń jekelegen ýchaskelerinde shekara beldeýi eniniń jetkiliksizdigi qosymsha qaýip týdyryp otyr.
«Jambyl jáne Túrkistan oblystaryndaǵy Qyrǵyz Respýblıkasymen jáne О́zbekstan Respýblıkasymen aradaǵy shekara beldeýiniń eni keı jerlerde 30 metrden aspaıdy. Bul quqyq buzýshylarǵa ony sanaýly mınýttarda basyp ótýge múmkindik beredi. Mundaı aýmaqtar taýarlar men aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń kontrabandasy úshin paıdalanylady. Sondyqtan shekara beldeýiniń enin 1000 metrge deıin ulǵaıtý ári tolyqqandy shekaralyq ınfraqurylymdy ornalastyrý úshin jaǵdaı jasaý qajet», dep atap ótti A.Nuǵmanov.
Jaıylym tapshylyǵy ózekti
Senator Sáken Arýbaev elimizdiń birqatar óńirinde jaıylymdyq jerlerdiń áli de tapshy bolyp otyrǵan máselesin kóterdi. Paıdalanylmaı jatqan ári zańsyz berilgen jerlerdi memleket menshigine qaıtarý boıynsha aýqymdy jumys júrgizilgenine qaramastan, jaıylym máselesi áli de ózekti. Depýtat keltirgen málimetterge sáıkes, búgingi tańda memleket menshigine 14,3 mln gektar jer qaıtarylǵan, onyń 12,7 mln gektary – jaıylym alqaptary. Onyń ishinde 8,5 mln gektary aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qaıta qosyldy.
«Mańǵystaý oblysynda jaıylym tapshylyǵy – 2,3 mln, Túrkistan oblysynda – 531 myń, Almaty oblysynda – 758,8 myń, Qyzylorda oblysynda – 403,2 myń, Qostanaı oblysynda 379 myń gektardy quraıdy. Bul rette qaıtarylǵan jaıylymdyq alqaptardyń bir bóligi eldi mekenderden óte alys ornalasqan, sý kózderimen, ınfraqurylymmen qamtamasyz etilmegen nemese tabıǵı-klımattyq jaǵdaılardy eskergende tolyqqandy paıdalanýǵa jaramsyz», dep atap ótti S.Arýbaev.
Saýalda aýyl sharýashylyǵy jerleriniń bir bóligin memlekettik orman qory sanatyna ótkizý máselesine erekshe nazar aýdaryldy. Birqatar óńirde, sonyń ishinde Jambyl oblysynda, dástúrli túrde mal jaıý maqsatynda paıdalanylyp kelgen jaıylymdar qoljetimsiz bolyp qalǵan. Sonymen qatar bul ýchaskelerdiń kóbi is júzinde orman ósirý fýnksııasyn atqarmaıdy.
Jeńildetilgen nesıe berýdegi júıesizdik
Senator Bekbolat Orynbekov agrarlyq sektordaǵy jeńildetilgen nesıe berý tetiginiń tıimsiz iske asyrylý máselesin qozǵady. Onyń aıtýynsha, bul jaǵdaı aýyl sharýashylyǵynyń turaqty damýyna qaýip tóndirip otyr.
Parlament múshesi «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly nesıeler boıynsha paıyzdyq mólsherlemelerdi sýbsıdııalaýdy qaıta qaraý jumysy óte baıaý júrip jatqanyn ári fermerler úshin kútilgen nátıjeni bermeı otyrǵanyn atap ótti. Saldarynan agrarshylar aýyr qarjylyq júktemeni arqalap otyr. Sondaı-aq ol memlekettiń sýbsıdııalar boıynsha 341,3 mlrd teńge qaryzy baryna, onyń 152,2 mlrd teńgesi paıyzdyq mólsherlemelerdi óteýge tıesili ekenine nazar aýdardy. Tólemderdiń ýaqtyly jasalmaýy fermerlerdi nesıeni 20–22% kommersııalyq mólsherlememen óteýge májbúrleıdi, bul is júzinde olardy qaryzǵa batyrady.
Senator jeńildetilgen nesıege qol jetkizýdegi teńsizdik máselesine de toqtaldy. Ekinshi deńgeıli bankterdiń aýyldaǵy aktıvterdi baǵalaý kezindegi konservatıvti saıasaty men kepil múlkiniń tómendetilgen koeffısıentteri shaǵyn jáne orta qojalyqtardyń qarjy tartý múmkindigin shektep otyr.
B.Orynbekov aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń tozý deńgeıiniń 75%-dan asyp ketýin, sondaı-aq «QazAgroQarjy» AQ lızıngtik baǵdarlamalarynyń qazirgi ınflıasııalyq jaǵdaılarǵa sáıkes kelmeýin bólek másele retinde atap ótti.
Sonymen qatar otyrysta depýtat Zákirjan Kýzıev «Aýyl sharýashylyǵy jáne bıoresýrstar» jáne «Veterınarııa» baǵyttary boıynsha granttar sanyn kóbeıtý qajet ekenin aıtty. Senatordyń sózine qaraǵanda, bul – ulttyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigin, sondaı-aq eldiń jalpy áleýmettik turaqtylyǵyn qamtamasyz etý baǵytyndaǵy mańyzdy qadam.
Senator Bekbol Orynbasarov óz saýalynda aqyn Sáttiǵul Janǵabylulynyń 150 jyldyq mereıtoıyn 2026 jylǵa arnalǵan jalpy respýblıkalyq mereıtoılar tizimine engizýdi usyndy.