Elimizde bank jáne bank qyzmeti týraly jańa zań qabyldanǵannan keıin aǵymdaǵy shottardaǵy qarajatqa paıyz esepteý máselesi qaıtadan kún tártibine shyqty. Qarjyger Ǵalym Qusaıynov bul ózgeristerdiń formasy men mazmuny arasynda alshaqtyq bar ekenin aıtady, dep jazady Egemen.kz.
Endi bankter el azamattarynyń aǵymdaǵy shottaryna jyldyq 1%-dan aspaıtyn mólsherde syıaqy esepteýge quqyly. Tıisti tyıymnyń kúshi joıyldy. 16 qańtarda Prezıdent «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Bankter jáne bank qyzmeti týraly» Zańǵa, sondaı-aq qarjy naryǵyn retteý men damytý, baılanys jáne bankrottyq máseleleri boıynsha zańnamalyq aktilerge ilespe túzetýlerge qol qoıdy. Osy qujattar aıasynda Azamattyq kodekstiń 751-babyna ózgerister engizildi.
О́zgerister engizilgenge deıin aǵymdaǵy bank shotyna ornalastyrylǵan aqshany paıdalanǵany úshin syıaqy tólenbeıtin. Qazirgi ýaqytta Azamattyq kodekstiń 751-babynyń 2-bóligi mynadaı redaksııada mazmundalǵan: «Aǵymdaǵy bank shotyna ornalastyrylǵan aqshany paıdalanǵany úshin syıaqy mólsheri jyldyq bir paıyzdan aspaýǵa tıis».
Depýtat klıentterdiń aǵymdaǵy shotyndaǵy somaǵa paıyz esepteýdi usyndy
Aıta keteıik, buǵan deıin aǵymdaǵy shottar boıynsha syıaqy esepteý Qazaqstannyń bank tájirıbesinde bolǵan edi.
Tyıym alyndy, biraq másele sheshildi me?Qarjyger Ǵalym Qusaıynovtyń aıtýynsha, burynǵy júıede bank sektory paıdasyna aıqyn teńsizdik qalyptasty.
«Qazaqstanda burynnan bir qısynsyz jaǵdaı boldy: bıznes pen jeke tulǵalardyń aǵymdaǵy shottaryndaǵy qaldyq bankter úshin tegin resýrsqa aınaldy. Ulttyq bank bankterge bazalyq mólsherlemeden 1% tómen, ıaǵnı 17% tólep otyrǵan kezde, sol bankter jylyna shamamen 6 trln teńge kólemindegi aqshany tegin paıdalandy. Bul bankter paıdasyna jylyna shamamen 1 trln teńge kólemindegi aıqyn teńsizdik», deıdi ol.
Alaıda tyıym alynǵanymen, zań retteýshi organǵa paıyzdyq mólsherlemeni shekteý quqyǵyn qaldyrdy.
«Tyıym alyndy, biraq zań is júzinde retteýshige aǵymdaǵy shottar boıynsha shekti mólsherlemeni ózi belgileýge múmkindik beredi. Qazir birneshe derekkózden bul mólsherleme 1% deńgeıinde shektelýi múmkin ekenin estip júrmin. Bul jaǵdaıda tyıymdy alyp tastaý týraly sheshim tek dekoratıvti sıpatqa ıe bolady», dep atap ótti qarjyger.
Depozıt pen aǵymdaǵy shotRetteýshiniń negizgi ýáji – aǵymdaǵy shottarǵa paıyz tólense, depozıttik baza álsireıdi degen qaýip. Alaıda Ǵalym Qusaıynov bul ýájdi otandyq naryq shyndyǵy joqqa shyǵaratynyn aıtady.
«Retteýshiniń basty argýmenti – depozıttik bazanyń «kannıbalızasııasynan» qorqý. Logıka mynadaı: eger aǵymdaǵy shotqa paıyz tólense, adamdar depozıt ashpaıdy, bankter turaqty qorlandyrýdan aıyrylady», deıdi ol.
Alaıda is júzinde depozıt pen aǵymdaǵy shottyń arasy joıylǵan.
«Búgingi tańda Qazaqstanda standartty depozıt óziniń qasıetteri boıynsha aǵymdaǵy shottan is júzinde erekshelenbeıdi. Kóptegen salymdardan aqshany kez kelgen ýaqytta, jınaqtalǵan syıaqyny joǵaltpaı sheship alýǵa bolady. Bular – merzimsiz depozıtter. Nátıjesinde bul quraldardyń arasyndaǵy shekara tolyq joıyldy», deıdi Qusaıynov.
Onyń aıtýynsha, eki jaǵdaıda da ótimdilik táýekeli birdeı. Sondyqtan paıyzdy jasandy túrde shekteý máseleni sheshpeıdi.
«Aǵymdaǵy shotta da, «merzimdi» depozıtte de aqsha klıent úshin tolyq ótimdi. Bul bank úshin ótimdilik táýekeli eki jaǵdaıda da birdeı degen sóz: salymshy aqshany kartadan da, depozıtten de bir sátte shyǵaryp ala alady. Aǵymdaǵy shottar boıynsha mólsherlemeni 1% deńgeıine deıin tómendetý bankterdiń ótimdilik táýekelin azaıtpaıdy. Ol tek bankterge klıenttiń aǵymdaǵy shotta jatqan aqshasyn paıdalanǵany úshin tólemeýge múmkindik beredi. Qazaqstanda sheship alýǵa bolmaıtyn merzimdi depozıtter engizýge talpynys boldy, biraq olardyń úlesi depozıtter qurylymynda 15%-dan aspaıdy, eń bastysy – olardy da merziminen buryn sheship alýǵa bolady», deıdi qarjyger.
Álemdik tájirıbe jáne qaıtalanyp jatqan qatelikǴalym Qusaıynov bul másele boıynsha álemdik tájirıbege, ásirese AQSh mysalyna nazar aýdarýdy usynady.
«Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, elder tyıym salý tájirıbesinen bas tartyp jatyr. Eń úzdik mysal – AQSh. Aǵymdaǵy shottarǵa paıyz tóleýge tyıym salý – Qazaqstanǵa ǵana tán emes, bul – álem buryn jibergen qatelik. AQSh-ta 1933 jyldan bastap «Q erejesi» degen norma boldy, ol talap etiletin shottarǵa paıyz tóleýge tyıym saldy. Bul tyıym 2011 jyly tolyq joıyldy», deıdi Qusaıynov.
Amerıkalyq retteýshi bul tyıymnyń zııanyn úsh sebeppen túsindirgen jáne bul sebepter búginde Qazaqstanda da qaıtalanyp otyr.
«Birinshiden, aqsha kóleńkege ketedi. Bankterde tabys kórmegen klıentter ótimdilikti aqsha naryǵy qorlaryna shyǵarady. Tyıym bankterdi qorǵamady, kerisinshe, olardy qorlandyrý bazasynan aıyrdy. Qazaqstanda qazir valıýtalyq depozıtter men qaldyqtar boıynsha dál osyndaı jaǵdaı bolyp jatyr: adamdar ótimdilikti sheteldik qor naryǵyna nemese qolma-qol aqshaǵa shyǵaryp jatyr.
Ekinshiden, «baldaq ekonomıkasy» paıda bolady. Tyıymdy aınalyp ótý úshin bankter men korporasııalar kúrdeli shemalar jasaıdy: aqsha túnde tabysty shotqa avtomatty túrde aýystyrylyp, tańerteń qaıtadan aǵymdaǵy shotqa qaıtarylady. Bul ekonomıkalyq máni joq, ınfraqurylymǵa artyq salmaq túsiredi. Qazir kóptegen bank mundaı qyzmetti iri kompanııalarǵa usynyp otyr, al Freedom Bank depozıttik shotqa baılanǵan kartany iske qosty.
Úshinshiden, shaǵyn bıznestiń bási tómendeıdi. Iri korporasııalar tyıymdy aınalyp óte alady, al shaǵyn bıznes aqshasyn 0% mólsherlememen ustaýǵa májbúr. Qazaqstanda buǵan qosa bıýdjettik uıymdar da zardap shegip otyr: olarǵa zań boıynsha depozıtke aqsha ornalastyrýǵa tyıym salynǵan. Sonyń saldarynan bıýdjet jylyna orta eseppen 200-300 mlrd teńge tabystan qaǵylady, al bul qarajat bankterdiń paıdasyna ketedi», deıdi qarjyger.
Monopolııanyń kúsheıýi jáne rekordtyq paıdaQarjygerdiń aıtýynsha, qazirgi tásil bank sektorynda aıtarlyqtaı másele týdyrady.
«Qazaqstan búginde osy tájirıbeni elemeı otyr. Naryqqa adal baǵa qalyptastyrýdyń ornyna, biz klıentterdi artyq qımyl jasaýǵa májbúrleımiz: aqshany kartadan depozıtke, depozıtten kartaǵa qaıta-qaıta aýdarý nemese bankterge tegin resýrs syılaý.
Bazalyq mólsherleme 18% bolǵan jaǵdaıda, bankter shamamen 6 trln teńge kólemindegi aǵymdaǵy shottar arqyly 0-1% mólsherlememen qarjylanady. Bul bank sektoryna anomaldy tabys ákelip otyr. 2025 jyldyń 11 aıynda bankterdiń taza paıdasy 2,5 trln teńgeden asty, al menshikti kapıtaldyń tabystylyǵy 30%-ǵa jetti. Bul Qazaqstannyń iri bankterin álemdegi eń tabysty qarjy ınstıtýttaryna aınaldyryp otyr, mundaı tabystylyq qazir birde-bir iri halyqaralyq bankte joq», deıdi qarjyger.
Qarjygerdiń aıtýynsha, bul jaǵdaı naryqtaǵy shoǵyrlanýdy kúsheıtedi. Sonymen qatar paıdany ishinara alý úshin valıýtalyq depozıtterge mindetti rezervtik talaptar (MRT) mólsherlemesin kóterý de máselege aınalady.
«Aǵymdaǵy shottar teń bólinbegen, olar negizinen alǵashqy bes bankke shoǵyrlanǵan. Iri bankter tegin aqshanyń úlken kólemine qol jetkizip, odan ári kúsheıip keledi. Al orta jáne shaǵyn bankterde mundaı tranzaksııalyq baza joq, olar qymbat depozıt tartýǵa májbúr bolyp, marjınaldylyqta utylady. Paıdany ishinara alý valıýtalyq depozıtterge joǵary MRT engizý arqyly jasalmaq. Alaıda bul eki máselege alyp keledi. Birinshiden, MRT búkil sektorǵa qoldanylady, al artyq tabys tek alǵashqy bes bankte shoǵyrlanǵan. Sonyń saldarynan MRT shyn máninde shaǵyn jáne orta bankterge soqqy bolyp tıedi jáne sektorǵa kirýdi odan ári qıyndatady. Bul óz kezeginde naryqtaǵy monopolııany kúsheıtedi», deıdi Ǵalym Qusaıynov.
Túıindeı kelgende, bankterdiń baǵy janyp, halyqtyń qaltasy qaǵylǵan zamanda, «erekshe jol» emes, ádil naryq qana qutqarady. Áıtpese, 2,5 trıllıon teńge paıda tapqan bankterdiń qasynda halyqtyń naqty tabysynyń 2%-ǵa tómendeýi – úlken tragedııa.