«Folıant» baspasynan arasyna on jyl salyp sýret ónerine arnalǵan qos tom shyǵarǵan Jeńis Kákenulyn sýretshi ǵana emes, qazirgi ýaqyt ólshemimen altrýıst retinde de tanımyz. Ensıklopedııa sıpatty tanymdyq qos kitap jazýdyń syry nede, ol kásibı sýretshige ne beredi? Jeńis Kákenuly qazaq halqynyń beıneleý álemin sýretshi kózimen baǵalaýdy shynymen maqsat tutqany sanany aýysyp ketken qundylyqtar jaýlap alǵan dıletanttyq dáýir ústemdigine narazylyǵynan buryn bıik ónerge asqan súıispenshiliginen týǵany aıqyn. Jas urpaqtyń sanasyn estetıkalyq sulýlyqqa tartý, tekti murat-múddege baýlý ultqa qyzmet etýdiń shynaıy úlgisi sanalady. Ol sýretshi men kórýshiniń tandemin qalyptastyrýǵa múddeli.
«Aq zer» kitaby maǵan qalaı áser etti ári qandaı ıdeıalar týdyrdy? Jazý men syzý óneri egiz, maqsat-murat, panorama ári taqyryby ortaq aqyn-jazýshylar men sýretshiler bir-birine zárý ekeni daýsyz. Eki óner bir-birin qunarlandyryp, tolyqtyra túsýge tıis. Kitap mazmunyn sýret óneri kerim bederlese, sýretshi qaýym kórkem ádebıetten nár alyp, oı órisi damyp, qııaly shalyqtaı túsedi. Mine, ǵajap tandem! Eń áýeli elimizde mundaı irgeli eńbek bolashaqta ıllıýstrasııa janrynyń órkendeı túsýine bastaıdy dep úmittenemin. Balalary kitap oqıtyn ozyq ultqa aınalý úshin kórkem mátinmen qosa sýret óneri qatar kelýi asa mańyzdy.
Semeılik aqyn Muratbek Ospanov «Prozany oqymaıdy aqyndar» dep jyr jazǵany shyndyqtan alshaq ketpeıdi. Qustyń qos qanatyndaı qatar bitken poezııa men proza bir-birine selqos qaraǵanda, sýretshi Jeńis Kákenuly beıneleý ónerinen tys qoljazba sóz ónerine tereń boılap, esseıstıka janrynda muqııat qalam ustaýy madaqqa bek laıyq. Qazaq halqynyń rýhanı eseıýi, ulttyq mártebeni ósiretin osyndaı mezetterdi qamtıdy.
Keńes zamanynda bastalsa da, bizde kenjelep, oısyrap turǵan sala – ıllıýstrasııa. Jazýshylar jáne sýretshiler óz áleminde jeke-dara jasap jatyr, ózara baılanys az, tandem joq, bir-birine qaıyrylýǵa murshasy, dáliregi, qarjylyq múmkindigi joq bolar. Balalar ádebıetin bezendirýdiń qas sheberi Latıf Qazbekov ózge mádenıettiń baǵyna týǵan qazaq eken. Qazirgi zamanǵy ıllıýstrasııa janrynyń qas sheberi Lıza Aısato bolsa, oǵan serııalyq sýretterge tapsyrys berý úshin Batys Eýropa men Amerıka jazýshylary kezekke turady. Jeńis Kákenuly meniń «Qońyrqaz» atty áńgimemniń jelisimen 40 shaqty sýret saldy, ózi birneshe dana shyǵardy, áıtkenmen bul joba ázirge eskız kúıinde.
Sýretshiler týraly sýretshiniń tabandy túrde talmaı zerttep jazýy órkenıeti ozyq ózge jurtty qaıdam, dál bizdiń qazaqta joqtyń qasy. Jeńis Kákenuly bul rette biregeı avtor. Sýretshiniń ádebıet álemin tereń bilýiniń ózi qısapsyz qazyna. Avtor ózi aıtqandaı, ıgerilmeı jatqan sýret óneriniń aıtýly tulǵalaryn elge tanyta túsý úshin beıneleý óneriniń ishinen bólek qos tikkeni – erekshe márttik qubylys. Erterekte «Býyrqanǵan boıaýlar» atty esseler kitabyn belgili sóz sheberi Jarylqap Beısenbaıuly jaryqqa shyǵardy, basym bóligi sheteldik sýretshilerge arnalǵan jáne qazaqtyń úsh tulǵasy bar.
«Aq zer» – Jeńis Kákenulynyń «Meniń sýretshilerim» serııasymen shyqqan sıkldik ekinshi kitabyna (2023) 18 sheber engen, sýretshiler, zerger, gobelenshi, músinshiler. Oral Tańsyqbaev, Ábýbákir Ysmaıylov, Ǵalym Qarjas, Ǵanı Baıanov, Raıgúl Ahmetjanova, Alpysbaı Qazǵulov, Batýhan Báımen, Murat Sydyqov, Erkin Nurazhan, Eraly Ospanuly, Berik Álibaı, Serjan Bashırov, Zeınelhan Muhamedjan, Vıacheslav Lıýı-Ko, Sembiǵalı Smaǵulov, Quttybek Jaqyp, Fedor Vasılev, Mıhaıl Vrýbel.
Olar týraly qyzyǵa oqyp shyǵyp, shyǵarmashylyq erekshelikterine mán berip, buryn bile qoımaıtyn sheberlerdi tanydym. Avtor árbir portret – ár sýretshiniń keskinin grafıktik úlgide beınelep, sózben ǵana emes, sýret arqyly qosarlaı berýi áriptesterine degen shynaıy qadir-qurmetin tanytyp qana qoımaıdy. Munshalyq ystyq yqylas jan jomarttyǵy emeı ne!
Zer – qymbat metall, altyn tillá. Ekinshi maǵynasy zeıin, yqylas, kóńil, qazaq zer saldy deıdi. Kitap ataýy dóp, avtor qyrýar aqyl-oı, ynta-jigerin qos kitapqa tógip, qazaqtyń ıntellektýaldyq qorjynyn toltyrdy. Aınalyp kelgende, ózi úshin emes, jurtshylyq úshin ter tókti. «Kógeris órnek salý» degen sózdi alǵash ret jyl buryn ómirden ozǵan grafık sýretshi Nurbulan О́tepbaevtan estigen edim. Eskide kógergen shóp, gúl beınesin oıýlap órnekteýdi aıtsa kerek.
Nazerke qyzym kásibı sýretshi bolǵasyn sońǵy onjyldyqta sýret álemine, ıllıýstrasııa salýǵa esim kete qyzyǵatyn boldym, túp sebebi úıdegi keskindeme óneri energetıkasy – sýret, músin ónerine qajetti quraldar, nebir boıaýlardyń tańǵajaıyp áseri eken. Synyqtan basqanyń bári juǵady dep beker aıtpasa kerek. Biraq bul – men úshin usynsam qol jetpes kıeli óner. О́z basym 12 sýretshiniń shyǵarmashylyq portretin jazdym, onda V kýrsta jeke sýret kórmesi ótken óz qyzym da bar, sonyń biri Jeńis Kákenuly («Jylqy bekzat janýar». «Qazaq ádebıeti», №8. 21.02.2014; A.Kemelbaeva. «Papırýs», 2020). Jeńistiń óz shyǵarmashylyǵynda tańbaly tas elementteri, sana túpkirindegi túısik, tektik qasıetter mol kórinis tapqan, grafıka men keskindemeni qatar ıemdengen. Japanǵa bitken janýar, múıizi kókke shanshyla bitken týr – jabaıy buqalar beınesin salady, Torǵaı dalasynyń ataýy sodan shyqqan desedi. Qazaqstannyń sýret óneriniń álemge taralý joldaryn, bul salada istelip jatqan memlekettik isterdi avtor sóz basynda aıtyp ótken. Beıneleý ónerinde júıesizdik meńdep bara jatyr dep qynjylady. Teorııalyq taldaý, zertteý jazý úshin syrt kózden góri sol salanyń mamany jazǵany ǵanıbet. Sýretshiniń sýretshiler týraly jazýy – muqııat kórý, detaldardy qalt jibermeý, beıneleý ónerin ashatyn sózdik qor, ár sýretshiniń epostyq qarymyn, folklorlyq zerdesin, mıftik oılaý júıesin, klassıkalyq, sıýrrealıstik, moderndik qoltańbasyn anyq taný. Jeńistiń sóz saptaýynda jyraýlar saryny bar. Avtor rıtorıkalyq saýaldarmen jazady. Ol Eraly Ospanulynyń qoltańbasyn bylaı sıpattaıdy: «Jan torsyq tóńkerilgeni qandaı, tasbaqanyń domalaǵany qalaı? Qarǵany ıtelgi tebe me, attary kisinep, kókke úni jete me? Jaqtyń adyrnasy úzilip, qorqaýdy ilbisin jara ma?». Sýretshi-zerger Berik Álibaıdyń shyǵarmashylyǵyn taldaýda qazaq halqynyń kúmissiz kún kórmegen baıaǵy qazynaly álemi kózge elesteıdi. Sembiǵalı Smaǵulovtyń tórt at jekken músini Dashı Namdakovtan nesi kem? Qyrshyn jas Fedor Vasılev klassıkalyq orys ádebıetin qylqalam qudiretimen tolyqtyra túskeni ǵajap. Dúnıede Nıkolıa Oktav Tassar sııaqty biz bilmeıtin nebir keremet sýretshiler bar. Oıshyldyq qasıetin tanı túsip, Jeńis Kákenulyn oqý arqyly túıgenim, baıaǵyda súıegi qýrap qalǵan naǵyz sýretshilerdi qudaı qalasa, ýaqyty kelgende buqara halyqqa qaıta ashatyn sýretshilerdiń naq ózderi bolyp shyqty.
Soltústik Kıprden shyqqan mıllıoner Sýat Gıýnsel myrza Jerorta teńiziniń jaǵalaýynda Nıkosııada «Qazirgi zaman óner mýzeıin» turǵyzyp, júzdegen qazaq sýretshisin óz qarjysyna shaqyryp, mýzeı qoryna kartınalar salǵyzyp alǵanyn Jeńis Kákenuly súıinishpen jazady. Demeýshilik neden týady? Oı arıstokratııasynan, sana bekzattyǵynan týady. Mesenat, Atymtaı Jomart sııaqty attary óshpeıdi, olar jarlylyq meńdep, jarty lashyqta qor bolǵan qas daryndardy jarty álemge tanytýǵa bastaıdy.
«Aq zer» atty qos kitap tanymal sýretshi Jeńis Kákenulynyń teńdesi joq qaıratkerligi dep qabyldaımyn.
Aıgúl Kemelbaeva,
jazýshy