Byltyr Ortalyq mýzeıde Hákim Naýryzbaevtyń 100 jyldyǵyna, Moldahmet Kenbaevtyń 100 jyldyǵyna, Nıkolaı Hlýdovtyń 175 jyldyǵyna, Evgenıı Sıdorkınniń 95 jyldyǵyna, Erkin Mergenovtiń jáne Tólegen Dosmaǵambetovtiń 85 jyldyǵyna arnalǵan «Ýaqyt jańǵyryǵy» atty esep berý kórmesi ashyldy. Onda Almaty qalasynyń sýretshileri, basqa da óńirlerden kelgen sýretshiler týyndylarymen qatysty. Kórmege 112 jumys qoıyldy.
Al A.Ahamannyń «Únsizdik» kartınasynda adam beıneleriniń plastıkasy arhaıkalyq totemder men tastan qashalǵan putqa uqsas. Kartınadaǵy fıgýralardyń ornalasýy rıtýaldy qımylda, ýaqyt beınelenbegen mıfologııalyq keńistik kórsetilgen. Adam balasy paıda bolǵanda birinshi sóz boldy ma, joq álde qımyl boldy ma degen fılosofııalyq saýal áli kúnge óz jaýabyn taba almaı keledi. Degenmen osy ekeýiniń de adam emosııasyn bildirýshi qural ekeni anyq. Bul kartına da osyny meńzeıtindeı. Sóıleý qabileti damyǵanymen, keıde adam balasy óziniń ishki syryn aıta almaıtyn halge túsedi. Kartınadaǵy búrsıip, qoldaryn tóbesine qoıǵan fıgýralardyń artqy aıasynda aýyz ornyna ishke qaraı tistene jumylǵan bir syzyqty úlken bas beınelengen. Bul shegine jetken únsizdik – búgingi adamnyń jalǵyzdyq kúıi. Búgingi tehnogendi dáýirde adamdardyń bir-birimen baılanysynyń álsireı túskeninen de habar beredi.
Eki avtor kartınalarynyń «Únsizdik» dep atalýyna qaramastan, Zakır Akkalıde adamnyń jeke, ekzıstensııaldy túrde bastan keshiretin ishki kúıi, al Asqar Ahamannyń jumysynda álemniń arhetıptik qurylymy, tilge deıingi, ujymdyq kúı retinde kórinis tapqan.
J.Qaırambaev «Ana Táńiri», A.Abılhaı men R.Aıtmýrzaevtardyń «Qurbandyq shalý» kartınalary kıeli muramen baılanysty. Tanymal keskindemeshi J.Qaırambaevtyń jazý tásilinde qoıý túster tereń fılosofııalyq-sımvoldy maǵynaǵa ıe. Bul jumystan aldyńǵy týyndylarynan kóretin jolaýshy syndy tanys keıipkerlerdi de kezdestiremiz. Degenmen J.Qaırambaev óziniń oıyn kartınada jaıyp salmaıdy, ony adamǵa túsinýge, izdenýge, zertteýge oryn qaldyrady. Keńistik shynaıylyqtan góri mıstıkaǵa toly nemese keıbir keıipkerlerin qaıtalap, ómirdiń adam jadysynda óshpesteı iz qaldyratyn sátterin jáne ony adam sanasynda máńgi qaıtalanyp turatynyna meńzegendeı. M.Nysanbaevtyń «Aýyl tynysy» grafıkalyq jumysy adamǵa tynyshtyq, ádemilik sezimin syılaıdy.
B.Seısenhanuly «Keshki saıahat» kartınasyna batyl ashyq túster arqyly dınamıkaly jáne ekspressııaly sıpat bergen.
Zakır Akkalı. Únsizdik. Kenep, maıly boıaý. 2025
Sýretshi Zakır Akkalı «Únsizdik» kartınasynda basy men ıyǵy salbyrap, unjyrǵasy túsken adamnyń qorshaǵan ortasynan qol úzip, jalǵyzdyqta qalǵan kúıi beınelegen. Bul – naqty bir adamǵa qatyssyz, kóńil kúıdegi «únsizdik», ómirdiń mánine úńilgen ekzıstensııaly kúı. Kartınadaǵy kókshil-sur, jasyl-qońyrqaı kómeski reńder beıneni odan ármen aýyrlatyp, meńireý jáne mylqaý sezimdi kúsheıtedi. Unjyrǵasy túsken adam beınesiniń artqy aıaǵyna qarap, naqty qaı keńistikte ekenin anyqtaı almaımyz, shynaıy álem men mıftik shekaralyq keıipke meńzeıdi. Boıaý tústeriniń batyldyǵy, bederi, ádeıilep qaldyrylǵan kedir-budyrlary, ishki kúshti kernep, únsiz qarsylyq sezimin arttyra túsken. О́z-ózimen tuıyqtalǵan, sóıleýden bas tartqan keıipker. Tynyshtyq onyń ómir súrý formasyna aınalǵan jáne bul únsizdik – ishki psıhologııalyq kúıdiń belgisi. Adam ózimen-ózi jalǵyz qalǵanda únsizdik haldegi jan dúnıesiniń kúıin tasymaldaýshysy dene men pishin bolmaq.
Baqyt Seısenhanuly. Keshki saıahat. Kenep, maıly boıaý. 2025
Sýretshilerdiń saýsaq ushtarymen sezinip júnnen basylyp, gobelende toqylyp, keramıkada jasalyp, lınogravıýrada oıylatyn dástúrli materıaldarmen oryndalǵan shyǵarmalary kórme tujyrymdamasynda zamanaýı mánge ıe bolǵan. Qolmen ustalatyn dástúrli materıaldar adam sanasynyń tereńindegi estelikterdi qaıta oıatqandaı. Aıtalyq, kompozısııalyq, tústik, taqyryptyq sheshimi ulttyq naqyshtaǵy M.Zeınelhannyń kesteli óneri búgingi zamanǵa laıyq qabyldanady. Keste tigý tásilderin keremet úılestirgen «Buǵalyq» jumysy álemdi dóńgelene tuıyqtalǵan kompozısııada máńgi qozǵalysty sımvoldy mánde kestelegen. Tereń fılosofııalyq oıdyń tuńǵıyǵyna túspesten, ómirdiń shynaıy qozǵalys sheńberine túskendeı bolasyń.
B.Jumabaevtyń «Ájeılerdiń órkeshi» jumysynda ájesiniń arqasynda otyrǵan kishkentaı bala taýǵa shyqqandaı bárinen bıik, jumyr jer men aspannyń birikken kókjıeginen kózin tigip, bar álemdi ájesiniń arqasynan kórgendeı sátti keremet bere bilgen.
Bekjan Jumabaev. «Ájeılerdiń órkeshi». Kenep, maıly boıaý. 2025
Osy kórmede áleýmettik synı taqyrypty ájýa (grotesk) janrynda jazǵan erekshe jumystyń biri – O.Esenbekovtiń «Tegin palaý» kartınasy. Tabaqtaryn tegin palaýǵa sozǵandar kezekke de, tártipke de qaramastan tegin taratylǵan palaýǵa umtylǵan adamdardan búgingi moral, etıket, tárbıe degen qundylyqtardyń deńgeıin kóremiz. Kompozısııanyń ortasynda turǵan palaý taratýshy basqalardan úlken ári qoldaryn sozǵandarǵa masattana qaraıtyndaı. Kartınanyń beti tek adamdardyń ber-ber degen kelbetine tolǵan, ol arqyly sýretshi qoǵamdaǵy ashkózdikti kórsetkisi kelse kerek.
Sonymen, kórmege qoıylǵan jumystardyń taqyryptary men materıalyna, tásiline jasalǵan taldaý boıynsha týyndylardyń beınesi aıqyn, avtorlyq pozısııalardyń da beıtaraptyǵy bul jumystardaǵy dástúrdi saqtaý men ony kórkem paıymdaý shekarasy nede, qaıda degen saýal týady. Kóptegen jumystardan akademııalyq daıyndyq, ıaǵnı turaqty plastıkalyq jazý máneri kórinedi. Al turaqtylyq sýretshiniń saqtyǵymen para-par keledi, bul degenimiz sýretshi úshin mańyzdy eksperımentter men sýretshige tán qyraǵylyqty tómendete túseri de anyq. Ol ásirese peızaj janryndaǵy, sıýjetti kompozısııaly jumystardan aıqyn kórinedi. Keıbir jumystarda eksperıment jasaýǵa degen táýekelden aýlaq, beıneleýdiń tájirıbesinen ótken ádisterdi qoldanady. Kórmege qoıylǵan jumystarynda zamanaýı beıneler metaforalarǵa uqsas kórinis tapqan. Qoǵamdaǵy shıelenister joqtyń qasy, sondyqtan sýretshiler túrli tarıhı taqyryptarǵa, sımvoldarǵa oralady. Bul búgingi ónerdegi kórkem oılaý ereksheligin kórsetedi. Sodan baryp sýretshilerdiń taqyrypqa kóp kóńil bóletinin jáne usynǵan jumystarda formaldy turaqtylyq basym degen qorytyndyǵa kelemiz. Dástúr men arhetıptik motıvterge qaıta oralý mańyzdy kórkemónerdiń resýrstary bolǵanymen, keıbir jaǵdaıda avtorlyq mán-maǵyna berý kerek bolady. Jalpy, Sýretshiler odaǵynyń byltyrǵy «Ýaqyt jańǵyryǵy» esep berý kórmesiniń ereksheligi – eshqandaı shıeleniske qurylmaǵan, ishki kóńil kúı turaqtylyǵy. Sýretshiler paıymdaý men araqashyqtyqty sanaly túrde saqtap, ótkir oılardy aıtýdan kidirgendeı. Turaqtylyq, tynyshtyq, únsizdik – kórmeniń aıtatyn oıy.
Qaldygúl Orazqulova,
ónertanýshy