1999 jylǵy sáýir aıynyń jıyrmasy. Kóktemniń ortasy bolsa da, qys ońaılyqpen beriletin emes. Ásirese sol kúni bar yzǵaryn aıryqsha tógip turǵan. Soltústikten kóterilgen sýyq jel burynǵy teńizdi bólip salynǵan Kókaral bógetin aýyr tolqyndarmen soqqylaı bastady. Teńiz ústine sup-sýyq, qap-qara aýyr bulttar jer baýyrlaı jyljyp eńseni eze tónip keledi.
Kókaral bógetin úsh jyldan beri salyp jatqan jumysshy-mehanızatorlar jantalasa qımyldaıdy. О́ıtkeni jańa ǵana qysqa jınalys jasaǵan prorab: «Jigitter, oblystan Morozov kelip: «Keshke qaraı teńiz ústinde qatty jel kóterilip, jańbyr jaýýy múmkin, bógetti sý buzyp ketpesin, qalaıda saqtap qalyńdar», dedi. Sondyqtan tynbaı, toqtamaı jumys isteńder», degen bolatyn.
Alaıda tús aýa qutyryna soqqan qatty jelmen birge quıǵan nóser jaýyn saldarynan «ǵasyr keremeti», «álemniń segizinshi keremeti» dep bitpeı jatyp daýryqqan qum bóget alǵashqy soqqan tolqynmen-aq sýǵa shaıylyp kete bardy. Sóıtip, úsh jyl boıy durys aılyq ala almaı, durys tamaq jeı almaı salǵan jumysshy-mehanızatorlardyń eńbegi bir-aq sátte zaıa ketti. Teńiz tolqyny ár soqqan saıyn bógettiń kez kelgen jerin jaryp ótip, adamdar bas saýǵalap qasha bastady. Mashınalar men traktorlar ár jerde sýǵa batyp turyp qaldy. Qatty shoshynǵan adamdar kólikten shyǵyp, jaıaýlaı qashqanymen, sát saıyn jaıyla kóterilgen teńizdiń aǵyn sýy olardyń aldy-artyn orap jaǵaǵa jetkizbedi. Keńirdekten kelgen sý qashýǵa múmkindik bermegennen keıin amalsyz keıin qaıtyp, sý betinde ár jerde qalqı bastaǵan kólikterge jarmasa mindi.
Eńseni basqan qarańǵy tún, saı-súıekti syrqyratqan sýyq jel, tunshyqtyra soqqan aýyr tolqyn tula boıdy qaltyratyp, olar ómirden kúder úzip, qutyrynǵan teńiz qashan jutyp qoıady degen úreımen ajal kútýden basqa amaly qalmady. Bir-birin tas qarańǵy túnekten kóre almaǵan adamdar ár jerden daýystap bir-birimen jylap qoshtasa bastady.
Bul kezde Qaratereń aýyly da dúrligip jatyr edi. Olarǵa habardy jalǵyz K-700 traktorymen qashyp qutylǵan tórt-bes adam jetkizip: «Jıyrma toǵyz adam teńiz ortasynda qalyp qoıdy», dep habarlady. Biraq olar qansha dúrlikkenimen, qarańǵy túnde býyrqanǵan teńiz ortasynda qalǵan adamdarǵa esh qaıran kórsete almaıtyn edi. Aýyl halqy túnimen bosyp ketti. Tasqyn ortasynda qalǵandar arasynda sol aýyldyń teńizden nápaqa tapqan balyqshylary da bar edi.
Kelesi kúni ǵana Qyzylordaǵa rasııamen sýyq habar jetti. «Qyzylorda – Eýro eır» kompanııasy basshylyǵy dereý arada 1-sanatty ushqysh Qaıbaldy Orynbaevqa óz ekıpajy men qutqarýshylardy alyp, apat oshaǵyna ushýǵa buıryq berdi. Biraq oblystyq tótenshe jaǵdaılar mekemesi mundaı jaǵdaıǵa daıyn emes ekenin kórsetti. Olardyń daıyndalǵan jaýyngerleri túgili temir arqany da joq eken. Bar salmaq ózderine túskenin sezgen komandır Qaıbaldy Orynbaev ekıpaj músheleri, ekinshi pılot Per Ogaı men bort mehanık Dáýirhan Isaevty alyp, Aral aýdanynyń Qaratereń balyqshylar aýylyna jedel ushyp jetip, aýyl adamdarynan sýda qalǵandardyń qaı baǵytta qalǵanyn bildi de, qaıta kóterilip Kókaral bógetiniń ústin súze tintip, bógettiń arǵy betine jetti. Biraq eshqandaı adam kórinbedi. «Olardyń sýda qalǵanyna ekinshi táýlik, bálkim teńiz jutyp tyndy ma?» degen sýyq oı da kelgen. Biraq júrek senbeıdi, sonshama adamnan bir belgi qalmaýy múmkin emes degen oımen endi darııa baǵytyn betke alyp ushty. Teńizge qaraýdyń ózi óte qorqynyshty, asaý tolqyndary alasuryp jatyr, taýdaı bolyp kóterilip, tóńkerile soǵyp, jutyp jibererdeı qutyrynady. Onyń ústine shelektep quıǵan nóser tikushaq áınegin buldyratyp, aınalany durys kórsetpeıdi.
Qaıbaldy jelmen jarysqandaı áýe kemesin bar ekpinimen ushyrdy, óıtkeni sál baıaýlasa qatty soqqan jel aýdaryp keterdeı joǵary, tómen shaıqaıdy. Bir kezde baılanysta otyrǵan áýejaı basshylyǵy aýa raıynyń kúrt buzylýyna baılanysty odan ári ushý ózderine de, qymbat tikushaqqa da óte qaýipti ekenin eskertip, izdeýdi toqtatýdy talap etti. Biraq MI-8 komandıri bul buıryqty oryndamady. Áskerı ortada buıryqqa baǵynbaý – erejeni buzý. Komandırdi asa qatań jazamen jumystan shyǵarý qaýpi kútip tur edi. Bar jaýapkershilikti moınyna alǵan ushqyshtyń bar tilegi – sýǵa yqqan adamdardy taýyp, olardy qalaıda qutqarý edi. Eger buıryqqa baǵynyp keıin qaıtsa, sýda qalǵan adamdar túgel qyrylatyny aıdan anyq ekenin júregimen sezdi.
Kókaral bógetiniń uzyndyǵy – 13 shaqyrymdaı, sony tolqyn úsh jerden buzyp ótken. Adamdar bolady-aý degen jerdiń bárin sholǵan Qaıbaldy endi baǵytyn kúrt ózgertip, uly teńizge qaraı 5-6 shaqyrymdaı ushqan kezde buldyraǵan terezeden sý betindegi qaraıǵan noqattardy baıqap qaldy. Júregi attaı týlap ketti: «O, toba, mynalar shynymen adamdar ma, tiri sııaqty ǵoı», dep oılap úlgermeı, sýǵa batqan mashına, traktor, ekskavatorlardyń qyltıǵan tóbelerine, murjalaryna, uzyn moıyndaryna jabysyp alyp, qol bulǵaǵan adamdardy kórdi. Keıbirinen ál ketken bolsa kerek, janyndaǵy adamdar olardy sýǵa jibermeı ustap tur.
Endi adamdardy qutqaraıyn dese, tikushaq qonatyn jer tabylmady, adamdardy kóterip alaıyn dese, uzyndyǵy bir metr bolatyn temir satydan basqa eshteńe joq. Sodan olar aýylǵa qaıta ushyp baryp, turǵyndardan kómek suraýdy durys kórdi.
– Aǵaıyndar, adamdardy taptyq, olar tiri, biraq óte qaýipti jaǵdaıda. Sondyqtan bizge kómek kerek, eń birinshi asa qaýipti jaǵdaıǵa táýekel ete alatyn qarýly eki azamat kerek. Ekinshiden, myqty uzyn arqan qajet, – dedi Qaıbaldy asyǵa sóılep. Sol sát top ishinen «men baramyn» dep eki azamat ortaǵa shyqty. Olar Shyntemir Áımishov pen Tilepaldy Orynbaev edi. О́zgeniń ómirine bola ajal aýzyna barǵan qaıran erler bul kúnde jaryq dúnıede joq.
Aýyl aqsaqaldarynyń aq batasyn alyp er jigitter qaıta ushty. Sýǵa batyp, shyǵyp turǵan kólik ústinde jantalasqan adamdardyń ústinen taǵy aınalyp, olardyń óz betimen arqanǵa órmelep shyǵýǵa áli joq ekenin kórdi. Endi ne istemek kerek? Sol kezde Qaıbaldy kózsiz erlikke baryp:
– Jigitter, men táýekelge baramyn. Sýda shaıqalyp turǵan mashına kapotyna tikushaq dóńgelegin tıgizip ustap turamyn. Sol kezde ekeýiń sýǵa túsip qolyńa ilikken adamdardy tik ushaq ishine laqtyryńdar. Basqa amal joq, – dedi. Osylaı eki saǵatqa jýyq ólim men ómir arasynda arpalysyp júrip ár kólikte qalqyp ketip bara jatqan jıyrma jeti adamdy qutqardy. Eki adamǵa úlgermedi, olardy teńiz tuńǵıyǵy tartyp áketti.
Mine, osyndaı asa qaterli iske barǵan MI-8 tikushaǵynyń komandıri Qaıbaldy Orynbaevtyń erligi – shyn máninde tarıhta qalar tańǵajaıyp batyrlyq. Ol óz ómirin asa úlken qaterge tige otyryp, qanshama adamnyń úıine aman-saý qaıtýyna sebepshi boldy. Arada 26 jyl ótse de, osy erlik eleýsiz qalyp keledi.
Bul maqala osy qaıǵyly oqıǵanyń tiri kýágerleriniń jáne teńiz irgesinde otyrǵan Qaratereń aýyly turǵyndarynyń ótinishi boıynsha jazylyp otyr. Olar jaryq dúnıeni qaıta kórýge sebepshi bolǵan batyr ushqysh Qaıbaldy Orynbaevtyń kesh bolsa da nazarǵa ilinip, laıyqty baǵasyn alǵanyn qalaıdy.
Jantóre ÁBDIREIIMOV,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi