Bilim mıgrasııasy: Kúngeıi men kóleńkesi

Zerdelep kórsek, bilim mıg­ra­sııa­synyń ózindik sebep­teri bar eken. Birinshiden, da­myǵan elderdegi ýnıver­sıtetter­diń akademııalyq bedeli men ǵyly­mı ınfraqurylymy. Sonyń ishinde zerthana, kitaphana, akade­mııalyq erkindik, halyqaralyq professor­lar quramy bar. Munyń bári – jas zert­teýshiler men stýdentter úshin mańyzdy faktor. Ekinshiden, buǵan ­eńbek naryǵyndaǵy bolashaq múm­kin­dik­terdi qosa ketińiz. Kóptegen jas sheteldik ­dıplom bolashaqta jo­ǵary jalaqy ­men kásibı ósýge jol asha­tynyna senim­di. Úshinshiden, el ishindegi bilim júıe­sine qatysty syn men túsinik. Tara­typ aıtsaq, oqý baǵ­darlamalarynyń ­eskirýi, táji­rıbelik bilimniń azdyǵy, ǵylym ­men óndiris ara­syndaǵy alshaqtyq jas­tardy shetelge qaraı jeteleıdi.

Astana IT ýnıversıtetiniń aǵa oqy­týshysy Ásem Qusmanovanyń aıtýynsha, damýdyń basty qozǵaýshy kúshi – ártúrlilik. Eger bir mádenı ortada ósken adam ózge bir mádenı keńistikte bilim men tájirıbe jınap, óziniń áýelgi azamattyq biregeıligin saqtaı alsa, bul jaǵdaı onyń mádenıetine, bilimine, oı-sanasyna úlken áser etedi. О́ıtkeni mundaı tulǵa bilim, daǵdy men tájirıbeniń ozyq úlgi­sin boıyna sińiredi.

– Sheteldik stýdentterge esigin aıqara ashatyn kez kelgen el, ádette, eki negizgi múddeni kózdeıdi. Birinshisi – ekonomıkalyq múdde. Sheteldik stýdent – olarǵa qarjylyq qaınar, anyqtaı aıtsaq, oqý aqysyn tóleý, turý, kúndelikti tutyný shyǵyndary. Al eger bilim berý tegin bolsa, memleket kóbine túlekti keıin óz eńbek naryǵyna ıntegrasııalaýǵa nemese «jumsaq kúsh» (soft power) dep atalatyn tetikke paıdalanady. Bul – bilim alǵan elge, onyń ınstıtýttaryna degen oń kózqarasty qalyptastyrý degen sóz. Ekinshiden, bilim mıgrasııasy zııatkerlik kapıtaldyń syrtqa ketýine ákeledi. Shetelge oqýǵa baratyndar – belgili bir deńgeıde saýatty, maqsatshyl ári ómirlik energııasy mol azamattar. Ekonomıkasy damyǵan elde bilim alǵan adamnyń sol memlekette qalý yqtımaldylyǵy árdaıym joǵary», – deıdi Ásem Qusmanova.

Bilim mıgrasııasynyń eń úlken qateri – «brain drain», ıaǵnı talant pen eńbek kúshiniń elden ketýi, syrtqa aǵylýy. Mysaly, «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasymen oqy­ǵan keı azamattar shetelde bilim al­ǵan soń, sol elde turaqtap qaldy. Bul memleket qarjysy men qoǵamnyń úmiti jelge ushqanmen birdeı. Bul, ásirese ǵylym, medısına, ınjenerııa, IT sııaqty strategııalyq salalarda anyq seziledi. Sondaı-aq onyń demografııalyq, áleýmettik saldary da bar. Belsendi, bilimdi jastardyń azaıýy el ishindegi jańashyldyqtyń baıaýlaýyna, áleýmettik ınersııaǵa ákelýi múmkin.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıteti Jýrnalıstıka fakýl­tetiniń qaýymdastyrylǵan professory Qarlyǵa Mysaevanyń aıtýynsha, qazir kóptegen jas bilim men mansap izdep shetel asyp jatyr. Bul – jahandaný yqpalymen qarqyny kúsheıip kele jatqan álemdik úrdis. Basqa elden «bilim izdeý» úderisi buryn da bolǵan. Uly oıshyl Ál-Farabı babamyzdyń taǵ­dyr-talaıy osynyń dáleli. Sol sebepti bilim mıgrasııasyn ulttyq ári jahan­dyq yqpal etýdiń kózi degen abzal.

– Resmı statıstıkaǵa súıensek, jyl saıyn myńdaǵan adam elden ketedi, onyń basym bóligi – joǵary bilimdi azamat­­­tar. Keıingi jyldary júrgizilgen áleýmet­­tik saýalnamalar el turǵyndarynyń ­shamamen 20 paıyzy, ásirese jastar, shetelge kóshý múmkindigin qarastyraty­nyn kórsetedi. Ondaǵan myń stýdent shetel ýnıversıtetterinde bilim alýda, bi­raq olardyń barlyǵy birdeı elge oral­­maıdy. Buǵan joǵary jalaqy, da­my­ǵan ǵylymı ınfraqurylym jáne man­­saptyq múmkindikter negizgi se­bep ekeni aqıqat. Basqasha aıt­qan­da, el­degi ózgeristerdiń Ál-Farabı dáýi­ri­nen aıyrmashylyǵy, qazirgi ın­tel­lektýaldyq kóshi-qon kóbine bir­jaqty sıpatqa ıe. Iаǵnı bul «bilim aına­ly­mynan» góri damyǵan elderdiń zııat­kerlik áleýetiniń artýyna, damýshy mem­le­ketterdiń bilikti mamandarynan qol úzýine ákeledi, – deıdi Qarlyǵa Naqysbekqyzy.

Jahandaný dáýirinde mıgrasııa men bilim bir-birimen tyǵyz baılanys­ta damyp keledi. Ásirese damýshy elder úshin bilikti kadrlardyń shetelge ketýi qoǵamda qyzý pikirtalas týdyryp otyr. Bul úderis eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna qaýip tóndire me, álde jańa múmkindikterge jol asha ma? Ekonomıkalyq zertteýler bul suraqqa birjaqty jaýap bere almaıdy. Zııatkerlik kóshtiń saldary joǵary bilikti mamandardyń emıgrasııasy keıbir elderde ónimdiliktiń tómendeýine, medısına, bilim, ınjenerııa sııaqty mańyzdy qoǵamdyq qyzmetterdiń álsireýine ákelýi múmkin. Ásirese shaǵyn ári kedeı memleketterge – aýyr soqqy.

Muǵalimder men dárigerlerdiń emıgrasııasy keı elderde maman tap­shylyǵyn kúsheıtip, qyzmet sapasyna keri áser etken jaǵdaı da joq emes. Mundaıda úkimettiń joǵary bilimge degen uzaqmerzimdi qoldaýy álsireýi múmkin. Sheteldik zertteýshilerdiń pikirinshe, basty másele – mıgrasııa­nyń ózin toqtatýda emes, ony tıimdi bas­qarýda. Úkimetter bilim, densaý­lyq saqtaý jáne qaýymdyq jobalarǵa baǵyttaýda belsendi ról atqara alady.

Ásem Qusmanovanyń aıtýynsha, shetelde oqý barysynda izdenýshi bilim alǵan eldiń baǵyttarymen ómir súredi: onyń saıası, ekonomıkalyq úderisterin baqylaıdy. Al sonyń saldarynan óz elindegi jaǵdaıdan beıhabar qalýy yqtımal. Bul azamattyq biregeıliktiń álsireýine, sondaı-aq elge oralǵannan keıin jumysqa ornalasý, óz áleýetin júzege asyrý barysynda qıyndyq týdyrady. Sebebi árbir bilim berý júıesi, eń aldymen, óz eliniń eńbek naryǵyna beıimdelgen mamandardy daıarlaıdy.

Al Túrkııada alty jyldan beri bi­lim alatyn, Ankaradaǵy «Birlik» stý­­dentter uıymynyń basshysy Quraq­baı Nurqanat bilim mıgrasııa­sy elge qaýip degen pikirmen múlde kelis­peı­tinin jetkizdi. Onyń pikirinshe, shetelde oqyǵan jastar sol eldiń joǵary jalaqysy men ómir súrý deńgeıin kó­rip, qalyp qoıady deý – jańsaq pikir. «Ata-babadan qalǵan baılyǵymyz tek keń baıtaq jermen, qazba baılyǵymen ólshenbeıdi. Ol – ıilmeıtin rýh, elge degen ińkárlik, jaýapkershilik sezimi. Shetelde júrgen jastar sol rýhty joǵaltpaı, kerisinshe, damyǵan memleketterdiń ozyq tájirıbesin, basqarý mádenıetin, eńbek etıkasyn boıyna sińiredi. Olar elge tek dıplommen ǵana emes, jańasha oımen, naqty usynyspen, úlken jigermen oralady. Alaıda másele osy tustan bastalady. Elge oralǵan jas mamandardyń ozyq bastamasyn iske asyrýǵa múmkindik beretin alań jetispeıdi. Jastardyń áleýeti bar, biraq sony tolyq ashýǵa jaǵdaı jasalmaǵan. Eger memleket pen qoǵam qoldaý kórsetip, shetelde oqyp kelgen jastardyń basyn qosatyn naqty tetikter – komıtetter, platformalar, jobalar qurylsa, nátıjeli bolar edi. Osy turǵydan alǵanda, bilim mıgrasııasy durys baǵytta paıdalanylsa, ol – elimizdiń jarqyn bolashaǵyna ­bastaıtyn úlken múmkindik. Eń bastysy, jastarǵa sený, olardyń kúshine serpin berý, el damýyna qosar úlesin baǵalaı bilý», deıdi ol.

Keıingi jyldary shetelde bilim alýdy tańdaǵan úndistandyq stýdentterdiń sany aıtarlyqtaı artqan. Úndistannyń Immıgrasııa bıýrosynyń (Bureau of Immigration) deregine sáıkes, 2023 jyldyń qazanyna deıin elden 765 myń stýdent shetelge bilim izdep ketken. Saralasaq, bul úrdis birneshe faktorǵa baılanysty eken. Olardyń qatarynda jahandyq deńgeıdegi bilim alýǵa umtylý, mansaptyq múm­kin­dikterdiń keńdigi jáne ózge mádenıet­terdiń ozyq tusyn úırený. Kóptegen úndi stýdenti shetelde joǵary bilim alýdy eń aldymen akademııalyq baǵdar­lamalardyń joǵary sapasyna baılanysty tańdaıdy. AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Aýstralııa, Kanada sııaqty elderdegi bedeldi ýnıversıtetter táji­rıbege negizdelgen, daǵdy qalyp­tas­tyrýǵa baǵyttalǵan keshendi oqý baǵ­darlamalaryn usynady.

Bul elderdiń dıplomdary men sertıfıkattary álemniń jetekshi bilim mekemeleri tarapynan moıyndalyp, túlektiń kásibı bedelin arttyrady. Árıne, shetelde bilim alýdyń artyqshylyqtarymen qatar belgili bir qıyndyǵy bar. Týǵan eldi saǵyný, mádenı kúızelis, tildik kedergiler men qarjylyq aýyrtpalyq – stýdentter jıi kezdesetin máseleler. Degenmen muqııat daıyndyq, senimdi qoldaý ortasy jáne pozıtıvti kózqaras arqyly bul qıyndyqty eńserip, shetelde bilim alý jolyn ómirdegi asa qundy ári nátıjeli tájirıbege aınaldyrýǵa bolady.

Qarlyǵa Naqysbekqyzynyń sózin­she Ál-Farabı týǵan jerin fızı­ka­­lyq turǵyda tastap ketkeni­men, ıntel­lek­týaldyq turǵydan atajurtymen baılanysyn úzgen joq. Onyń mysalynda elden ketken árbir bilimdi azamatty «joǵalǵan resýrs» dep emes, eldiń atyn álemge tanytatyn múmkindik retinde qarastyrýǵa bolatynyn kórsetedi. Sol sebepti bilim mıgrasııasyn olqylyq retinde emes, otandyq ǵalymdar men mamandardyń álemdik bilim men ǵylym keńistigine ıntegrasııalanýy arqyly eldi damytý tetigi retinde baǵalaý mańyzdy.