Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Úkimettiń keńeıtilgen otyrysy ótti. Jıynda elimizdiń 2025 jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary talqylanyp, aldaǵy kezeńge arnalǵan negizgi mindetteri belgilendi. Sondaı-aq Premer-mınıstr Oljas Bektenov, Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov, Premer-mınıstrdiń orynbasary – Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıev baıandama jasady.
Jańa Konstıtýsııa jobasyna asa qajetti ári ozyq normalar engizilgen
– Bárińizge málim, Qazaqstan ótpeli kezeńge aıaq basty. Biz el taǵdyryna áser etetin aýqymdy ózgeristerdi júzege asyryp jatyrmyz. Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda konstıtýsııalyq reformanyń mańyzdy tustary týraly aıtqanymdy bilesizder. Qoǵamda keshe ǵana emes, jarty jyldan beri Konstıtýsııaǵa qatysty jan-jaqty pikir almasý júrip jatyr. Barlyq usynysty júıelep, saralaý úshin 130 adamnan turatyn Konstıtýsııalyq komıssııa quryldy. Bul – aýqymy jaǵynan da, kásibı deńgeıi turǵysynan alyp qarasaq ta, elimiz úshin teńdesi joq komıssııa. Osy joly Komıssııa quramynda shetel mamandary joq. Jalpy, byltyr qazan aıynan bastap azamattarǵa óz pikirin bildirýge tolyq múmkindik berildi. Sol ýaqyttan beri eGov jáne eOtinish memlekettik sıfrlyq platformalary arqyly birneshe myń usynys kelip tústi. Komıssııa ótinishtiń bárin muqııat qarap, qorytyp, tıisti túzetýlerdi ázirledi. Konstıtýsııalyq komıssııanyń jumysy barynsha ashyq júrgizildi. Muny aıtyp ótý óte mańyzdy. Sebebi elimizdegi reformalar buryn-sońdy eshqashan dál osylaı jan-jaqty talqylanyp, tikeleı efır arqyly jurtshylyqtyń nazaryna usynylmaǵan, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» retinde sıfrlyq platformalar keńinen qoldanyldy. Konstıtýsııalyq reformaǵa baılanysty azamattarmen baılanys jelileri tıimdi jumys istedi. Sonyń arqasynda shyn máninde jalpyulttyq aýqymdaǵy talqylaý boldy desek, durys bolar. Bul – Ádiletti Qazaqstan qurylysynyń aıqyn kórinisi. Osyǵan deıin Konstıtýsııalyq komıssııanyń on otyrysy ótti. Komıssııa músheleri túzetýlerdiń asa kóptigin eskere otyryp, ortaq paıymǵa keldi. «Ata zańǵa jekelegen ózgeris engizý jetkiliksiz, qazirgi jaǵdaıda jańa Konstıtýsııa qabyldaǵan jón» degen baılam jasady. Soǵan sáıkes qańtar aıynda jańa Konstıtýsııanyń alǵashqy nusqasy jarııalandy.
– Bul bastama qoǵamnyń aıryqsha nazaryn aýdardy. Men muny óte jaqsy úrdis dep sanaımyn. Azamattarymyz Konstıtýsııa jobasynyń túrli baptaryn qyzý talqylap jatyr. Qoǵamnyń saıası mádenıeti jáne belsendiligi artyp keledi. Bul – meniń saıası baǵdarymda kórsetilgen negizgi mindetterdiń biri. Elimiz úshin «Ártúrli kózqaras – birtutas ult» jáne «plıýralızmge – ashyqpyz, ekstremızmnen – qashyqpyz» qaǵıdattary óte mańyzdy. Sol arqyly qoǵamdyq dıalogtiń damýyna, elimizdiń úzdiksiz alǵa basýyna jol ashylady. Qazirdiń ózinde bir nárseni kúmánsiz aıtýǵa bolady: jurtshylyq nazaryna múlde jańa qujat usynylyp otyr. Bul qujat memleketimiz damýdyń dańǵyl jolyna túskenin, ıaǵnı sapalyq turǵydan jańa deńgeıge kóterilgenin kórsetedi, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent Jańa Konstıtýsııa jobasyna engen normalar Qazaqstannyń saıası júıesiniń damý qısyny men birizdiligin bekitetinin aıtty. Ol, eń aldymen, «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyna negizdeledi. Keıingi jyldardaǵy saıası reformalarǵa keńinen qarasaq, Qazaqstan sýperprezıdenttik bılik formasynan túbegeıli bas tartyp, bedeldi ári yqpaldy Parlamenti bar prezıdenttik respýblıka úlgisine kóshkenine kóz jetkizýge bolady. Usynylyp otyrǵan ózgerister – osy úderistiń zańdy jalǵasy. Keıingi jyldardaǵy saıası jańǵyrtýlar, sonyń ishinde 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma memleketimizdiń konstıtýsııalyq negizin tolyq qaıta qurý qajet ekenin kórsetedi. Shyn máninde, bul – memleketti basqarýdyń jańa júıesin qalyptastyrý degen sóz. Usynylǵan túzetýler bılik quzyretterin qaıta bólýge, tejemelik jáne tepe-teńdik júıesindegi teńgerimdi kúsheıtýge, eń bastysy, barlyq saıası ınstıtýttardyń tıimdiligi men ornyqtylyǵyn jaqsartýǵa múmkindik beredi.
– Jańa Konstıtýsııa jobasynda «adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» qaǵıdaty aıqyndala tústi. Biz 2019 jyldan beri dáıekti túrde osy jolmen júrip kelemiz. Túptep kelgende, usynylyp otyrǵan ózgeristerdiń arqaýy – bir. Bul – adamdardyń jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý. Bul – jalań sóz emes. Biz adam quqyǵynyń qorǵalýyna kepildik beretin jáne onyń naqty joldary aıqyn kórsetiletin birtutas júıe qalyptastyramyz. Mysaly, advokattardyń usynysymen Ata zań jobasyna advokatýra týraly jeke bap qosyldy. Jańa Konstıtýsııa jobasynda bilim berý júıesine basa mán berý arqyly memlekettiń zaıyrly sıpaty da naqtylana tústi. Al «Neke – erkek pen áıeldiń erikti jáne teńquqyly birlestigi, ıaǵnı odaǵy» degen tujyrym arqyly qoǵamdaǵy dástúrli qundylyqtardy saqtap qalý maqsaty kózdeldi. Konstıtýsııa jobasynda tabıǵatty qorǵaý máselesine de nazar aýdaryldy. Menińshe, bul – óte mańyzdy nárse, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, túzetýlerdiń ishine taǵy bir asa qajetti normany engizý kerek. Qazirgi Konstıtýsııada «Turǵyn úıge qol suǵýǵa bolmaıdy. Sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa jol berilmeıdi» degen ereje bar. Osy erejeni «turǵyn úıden májbúrlep shyǵarýǵa» da sot sheshiminsiz jol berilmeıdi dep tolyqtyrǵan jón.
– Menińshe, bul – jańa Konstıtýsııanyń sıpatyna tolyq saı keletin áleýmettik norma. Konstıtýsııalyq komıssııa múshelerinen osy usynysty qaraýdy suraımyn. Tutastaı alǵanda, Negizgi zań jobasynda Qazaqstannyń qarqyndy damýyna, ultymyzdyń uıysýyna qajetti irgeli qaǵıdattar men qundylyqtar tolyq qamtylǵan. Ádiletti Qazaqstan, Zań men tártip, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtary múltiksiz saqtalatyny sııaqty negizgi qaǵıdattar naqty kórsetilgen. Bilim, ǵylym, ınnovasııalar jáne mádenıet elimizdiń teńdessiz basymdyqtary retinde aıqyndaldy. Táýelsizdigimiz, egemendigimiz jáne aýmaqtyq tutastyǵymyz myzǵymas qundylyqtar bolyp qala beredi jáne elimizdiń ýnıtarlyǵy, jeriniń tutastyǵy men basqarý nysany eshqashan ózgermeıdi degen asa mańyzdy sózder bar. Ata zańymyzda birlik pen kelisimniń negizderi nyǵaıa túsedi. Bas qujatta jaýapty ári jasampaz otanshyldyq uǵymy naqty jazylady, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, jańa Konstıtýsııa jobasyn shyn máninde ozyq, ıaǵnı túbegeıli jańarǵan, árbir tusy saraptalǵan, sapaly jazylǵan mátin dep ataýǵa tolyq negiz bar. Onda konstıtýsııalyq qurylysqa qatysty álemdegi úzdik tájirıbeler kórinis tapqan, adam quqyqtary jáne ulttyq múddemiz tolyq qorǵalǵan. Árıne, qazirgi Konstıtýsııamyzdyń mán-mańyzyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Sońǵy 30 jylda jetken barlyq jetistigimizdiń bastaýynda Ata zańymyz turǵany sózsiz. Bul – tuńǵysh Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tabandy eńbeginiń arqasy. Degenmen bul qujat elimiz endi ǵana eńsesin tikteı bastaǵan kezde qabyldanǵanyn eskergen jón. Onda Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi qıyn kúnderdiń izi bar. Solaı bolýy da zańdy.
Sol kezden beri elimiz adam tanymastaı ózgerdi. Bolashaǵymyzǵa kóbi kúmánmen qarasa da, Qazaqstan halyqaralyq bedeli joǵary, myqty memleketke aınaldy. Qazir álemdegi geosaıası, geoekonomıkalyq, tehnologııalyq ahýal túbegeıli ózgerip jatyr. Keıingi jyldary Qazaqstan da kóptegen ózgeristi bastan ótkerdi. Bul ózgerister ult sanasyna yqpal etti, tipti zor silkinis ákeldi desek, qate bolmas. Sondyqtan elimizdiń maqsat-mindetterin, qundylyqtary men qaǵıdattaryn zaman talabyna saı, konstıtýsııalyq deńgeıde jańǵyrtý aıryqsha mańyzdy.
Prezıdent Jańa Konstıtýsııanyń jobasy jekelegen túzetýler engizilgen joba emes ekenin alǵa tartty. Bul ózgeristerdiń basty maqsaty – jańa tarıhı dáýirde memlekettiń negizderin túbegeıli qaıta qurý, qoǵamdyq sanany jańǵyrtý. Jańa Konstıtýsııanyń jobasyna asa qajetti ári ozyq normalar engizilgen. Biz bárimiz bir el bolyp yrys-yntymaǵymyzdy, bereke-birligimizdi saqtaı otyryp, evolıýsııalyq, ıaǵnı tabıǵı jolmen damyp kelemiz. Bul – óte mańyzdy. Budan basqa jol joq. Jańa Konstıtýsııa Qazaqstandy tyń qarqynmen órkendetýge, ár azamattyń áleýetin arttyrýǵa jol ashady dep senemin. Qalaı desek te, Ata zańymyzǵa qatysty túpkilikti sheshim jalpyulttyq referendýmda qabyldanady.
Úkimettiń taıaý aradaǵy mindeti – ónimdilikti arttyrý
Bizdiń basty maqsatymyz – qazirgi kúrdeli kezeńde Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne halyqaralyq áleýetin arttyrý.
– Sarapshylar álem ekonomıkasynyń ósimi baıaýlap, halyqaralyq saýda qarqyny álsireıdi degen boljam jasaýda. Damýshy elderge salynatyn jahandyq ınvestısııa kólemi azaıyp barady. Qarjy salasy toqyraýǵa ushyraýy múmkin. Búginde kóptegen el óz naryǵyn qorǵaý sharalaryn kúsheıtip jatyr. Memleketter arasynda ózara tarıftik shekteý qoıý úrdisi beleń aldy. Jahandaný úderisi keri sıpat ala bastady. Munyń bári álemdegi geosaıası ahýaldy ózgertip jatyr. Biraq negizgi ári sheshýshi oqıǵalar áli alda. Dúnıe júzinde múlde jańa úderister paıda bolýda. Memlekettiń turaqty damýy úshin biz osy ózgeristerge ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan beıimdelýimiz qajet. Bul – asa mańyzdy mindettiń biri. Burynǵy tásilder qazir tıimsiz bolyp qalǵanyn kórip otyrmyz. Ozyq memleketter álem ekonomıkasyn damytýdyń jańa úlgisin ázirleýge kirisip ketti. Biz de bul úderisten shet qalmaýymyz kerek. Ult múddesin qorǵaý úshin ekonomıkany nyǵaıtýǵa jáne damytýǵa arnalǵan naqty jospar bolýǵa tıis. Dúnıe júzindegi ekonomıkalyq ahýalǵa qaramastan, byltyr ekonomıkamyz 6,5 paıyzǵa ósti. Bizdiń mıssııamyz – aıqyn: ekonomıkalyq ósim joǵary sapaǵa ıe bolýy kerek, ıaǵnı eń aldymen, halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, turmysyn jaqsartýǵa tıis. Basqasha aıtsaq, ishki jalpy ónim artqan saıyn azamattardyń naqty tabysy da kóbeıýi kerek. Bul – Úkimettiń aldynda turǵan negizgi mindet, – dedi Prezıdent.
Demek atalǵan maqsatqa jetý úshin bizge buǵan deıingi ósimdi qanaǵat tutpaıtyn, qazirgi syn-qaterlerge jedel jaýap beretin, basymdyqtar egjeı-tegjeıli oılastyrylǵan ekonomıkalyq saıasat qajet. Basqasha aıtqanda, bizge turaqty ósim modeli kerek. Oǵan sáıkes, memleket naryqtyq ekonomıkanyń strategııalyq damý vektoryn naqty anyqtap, qolda bar qarjy resýrstaryn ekonomıkalyq ósim ákeletin basty salalarǵa baǵyttaýy qajet. Mundaı tásil ulttyq tabysty azamattarymyzǵa anaǵurlym tıimdi ári ádil bólýge múmkindik beredi.
– Ashyǵyn aıtqanda, men bul jaıynda kúnde oılanamyn, mamandarmen keńesemin, arnaıy ekonomıkalyq saraptamalardy oqımyn. Ekonomıkalyq jáne qarjylyq saıasatty qaıta jańǵyrtý boıynsha aýqymdy jumys kútip tur. Úkimettiń taıaý aradaǵy mindeti – ónimdilikti arttyrý, tehnologııalyq jańarý jáne adamı kapıtaldy damytý esebinen ósimdi qamtamasyz etý, tabysty el ıgiligine jumsaý. Mundaı modeldi tek ınvestısııa saıasatyn jandandyrý, bıznestiń múddesin turaqty qorǵaý arqyly qurýǵa bolady. Iаǵnı bul saıasattyń túpki nátıjesi halyq tabysyn arttyrý, ekonomıkalyq derbestikti nyǵaıtý bolýǵa tıis. Úkimettiń aldynda ýaqyt ozdyrmaı sheshetin birqatar mindet bar. Atap aıtqanda, turaqty ári qalypty ınflıasııa kórsetkishin jáne memleket qarjysynyń teńgerimdiligin qamtamasyz etý, sondaı-aq byltyrǵy Joldaýymda jarııalanǵan jańa ınvestısııalyq kezeńdi tolyǵymen júzege asyrý, – dedi Memleket basshysy.
Buǵan qosa, jappaı sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellektini engizý kómekshi qyzmet atqarýmen shektelmeı, ekonomıkalyq damýdyń basty arqaýy bolýy kerek ekeni aıtyldy. JI negizinde sıfrlandyrýdyń birqatar basty mindetterin oryndaý qajet. Bul – eńbek ónimdiligin arttyrý, ekonomıkanyń eksportqa baǵdarlanǵan sektorlaryn qalyptastyrý, qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarý jáne Qazaqstandy jahandyq sıfrlyq ekonomıka tizbegine kiriktirý. Jańa ınvestısııalyq kezeńdi iske asyrý elimizdiń ındýstrııa, energetıka, kólik salalaryndaǵy zamanaýı júıesin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Jasandy ıntellektini damytý, – uran emes, bul ekonomıkalyq ıdeologııanyń negizgi tiregi, tipti ulttyq ıdeologııamyzdyń myzǵymas tuǵyry bolýǵa tıis. Osyndaı jaýapty sátte durys, batyl ári tıimdi sheshimderdi der kezinde qabyldaý óte mańyzdy. Shynaıy ómirge túk qatysy joq «qurǵaq» usynystar berý, qysqasy, nátıjesi joq ispen aınalysý múldem bolmaýy qajet.
– Búkil memlekettik apparat naqty nátıjege jetý úshin jumys isteýi kerek jáne onyń ıgiligin búkil qoǵam kórýge tıis. Osy oraıda, qazirgi tańdaǵy asa ózekti máselelerge toqtalaıyn. Birinshiden, ınflıasııany oıǵa qonymdy, qalypty deńgeıge túsirý qajet. Onyń sharyqtap ketýine jol bermeý kerek. Inflıasııanyń ne sebepti joǵary bolyp turǵany belgili, keseldiń sebebi anyqtaldy. Endi osy máseleni sheshý kerek. Biraq usynylatyn sharalar eldiń damýyna keri áserin tıgizbeýi qajet. Dál osy tusta túrli pikir aıtylyp jatyr. Úkimet pen Ulttyq bankke birlesip naqty is-qımyl algorıtmin ázirleýdi tapsyramyn. Osy mańyzdy jumysqa barlyq mekeme ókilderi men sarapshylar qatysýǵa tıis. Taǵy da qaıtalap aıtamyn: qolaısyz ahýaldy shuǵyl retke keltirý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent bıyldan bastap úsh jyl qatarynan ınflıasııany tómendetý úshin naqty sharalar qabyldaý kerek degen tapsyrma berdi. Aıtýynsha, birlesken is-qımyl baǵdarlamasyn sapaly oryndaý aıryqsha mańyzdy. Máseleni sheshýdiń ornyna bos sózdi kóbeıtip, qajetsiz «jol kartalaryn» ázirleý – jaýapkershilikten qashý degen sóz. Aldyn ala eskertý: ondaı jaǵdaıda qatań shara qoldanylady. Halyqtyń tabysy artsa ǵana, naqty nátıjege qol jetkizdik dep sanaýǵa bolady.
Jazalaýshy mentalıtetten arylatyn kez keldi
– Ekinshi. Jańa Salyq kodeksiniń tıimdi engizilýin qamtamasyz etý kerek. Jańa salyq-bıýdjet saıasaty teńgerimdi sıpat alyp, ekonomıkany ornyqty damytýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵdarlanýy qajet. Bıyl kúshine engen Salyq kodeksi ekonomıkadaǵy ashyqtyq pen tártipti kúsheıtýge yntalandyrady. Qazirdiń ózinde alǵashqy oń nátıjelerin kórip otyrmyz. Ekonomıka mınıstrliginiń málimetine sáıkes, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa arnalǵan jańa salyq rejimi iske qosylǵaly beri 180 myńnan astam jańa salyq tóleýshi zań aıasynda áreket ete bastady. Úkimettiń baǵalaýynsha, salyq reformasynyń nátıjesinde bıyl bıýdjetke qosymsha 4,4 trln teńge túsedi. Jospar, álbette, kóńilge senim uıalatady. Biraq qaıtalap aıtamyn: belgilengen kórsetkishterge shamadan tys salyq salý, bıznesti zańsyz nemese negizsiz qyspaqqa alý esebinen jetýge bolmaıdy. Bıýdjetti tıimdi salyqtyq ákimshilendirý arqyly tolyqtyrýǵa bolady dep oılaımyn. Sondyqtan salyq júıesin jappaı sıfrlandyrýǵa shuǵyl kirisken jón, – dedi Prezıdent.
Sonymen qatar jazalaýshy mentalıtetten arylatyn kez kelgenin eskertti Memleket basshysy. Salyq organdary men salyq tóleýshiler arasynda seriktestik jáne ózara senim qaǵıdaty ornyǵýǵa tıis. Memleket pen bıznestiń tıimdi yqpaldastyǵyn jolǵa qoıý kerek.
– Seriktestik ádildikke, ózara tıimdilikke, tipti ekonomıkany damytýdyń mańyzyn túsiný turǵysynan alǵanda jaýapkershilikke qurylýǵa tıis dep oılaımyn. Bul jóninde jaqynda «Turkistan» gazetine bergen suhbatymda aıttym. Úkimettiń keıbir múshelerimen áńgimeden uqqanym, ony bári birdeı yqylas qoıyp oqymaǵan sekildi. Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaı otyrysyndaǵy sózimdi de tolyq túsinbegenderińiz baıqalady. Internet uzaq mátinderdi oqýdan alystatty. Onyń ústine mátindi, kitaptar men maqalalardy oqymaı-aq, mazmunyn tyńdaı salatyn múmkindik paıda boldy. Biraq bul memlekettik qyzmetkerlerge jaraspaıtyn ádet. Oqý kerek. Áıtpese, zeınet jasyna jetken kezde, oılaný qabiletinen aıyrylyp qalasyzdar. Bul óte qaýipti. Sondyqtan kóp oqyńyzdar, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, bankter, agregatorlar men marketpleıster salyqtyq ákimshilendirýdiń áreket etý aıasyna tolyqtaı enip, salyq agentteri mindetin atqarýǵa tıis. Memlekettik kirister komıtetine tolyq sıfrlyq rejimde jumys isteıtin «fıskaldyq derekter fabrıkasyna» aınalý mindeti júkteldi. Búkil máseleni sheshýdiń jalǵyz durys joly – osy. 2027 jyldyń sońyna deıin salyq jáne keden júıesin basqarýdyń sıfrlyq tásilin engizý qajet. Bul – strategııalyq mańyzy bar mindet.
Sonymen qatar Ulttyq taýarlar katalogy men Otandyq taýar óndirýshileri reestrin jedel iske qosyp, taýarlardy sıfrlyq tańbalaý júıesin keńeıtken jón. Biraq taýar tańbalaýdy josparlanǵan óndiriske zııanyn tıgizbeı jasaý kerek. Mınıstrlikter qabyldaǵan jańa erejeler men sheshimder sheteldik jáne otandyq kompanııalardyń qyzmetine keri áser etpeýge tıis. Mundaı jaıt elimizdegi ınvestısııalyq klımatty nasharlatady. Otandyq jáne sheteldik kompanııalar bul máselege alańdaýshylyq bildirip, hat jazyp jatqanyn aıtty Prezıdent.
– Fıskaldyq saıasattyń tıimdiligine, eń aldymen, bıýdjetti retke keltirip, qarjy tártibin qatań saqtaý arqyly qol jetkizýge bolady. Memlekettiń tıimsiz shyǵyndaryn barynsha qysqartý úshin qoldanystaǵy bıýdjet baǵdarlamalaryn bastan-aıaq qaıta qaraý qajet. Biz bul jaıynda buǵan deıin aıtqan bolatynbyz, taǵy qaıtalaýǵa týra kelip tur. Bul – óte mańyzdy mindet. Muny oryndaýdy sozbalańǵa salmańyzdar. Bul iste Qarjy jáne Ekonomıka mınıstrlikteri qatańdyq pen tabandylyq, kásibılik tanytýy kerek. Basymdyqtardyń qaısysy birinshi, qaısysy keıin ekenin naqty belgilep alý qajet.
Bıýdjet qarjysyn ıgerýdiń qazirgi krıterııinen bas tartyp, memlekettik ınvestısııanyń tıimdiligin basqarýdy kúsheıtkenimiz durys. Bul – mańyzdy mindet. Jalpy, bıýdjetti asyǵys ıgerý durys emes. Muny kim shyǵaryp júr? Jyldyń sońynda bıýdjetti ıgerý kerek degen jarys bastalady. Basqasha aıtsaq, bul qarjyny ońdy-soldy shashý degen sóz. Jumys tártibin qaıta qarańyzdar. О́ıtkeni qazir zaman basqa.
Úkimet pen ákimder bıýdjettiń ıgerilmeı qalýynan qaýiptenip, jobalarǵa qarjy bólý tájirıbesin doǵaratyn kez keldi. Eń soraqysy, mundaı sheshimder sýbektıvti túrde qabyldanyp, qarjy tańdaýlylarǵa ǵana beriledi. Toqeteri, árkim óz bilgenin jasaǵandy qoıý kerek. Endi mundaıdy memleket múddesine qasaqana qarsy áreket etý dep qarastyramyz. Bıýdjet qarjysy azamattarymyzǵa naqty paıda ákeletin jáne ulttyq ekonomıkanyń damýyna septigin tıgizetin jobalarǵa berilýge tıis. Úkimetke bıyl 1 mamyrǵa deıin bıýdjet baǵdarlamalaryna revızııa júrgizip, memleket esebinen qarjylandyrylatyn jobalardy irikteý mehanızmin jetildirý tapsyrylady. Bul kvazımemlekettik sektorǵa da qatysty. Men Joldaýda bul másele týraly aıttym: bıýdjettik shyǵyndardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin, ıaǵnı qarjynyń qaıda, qalaı jáne ne úshin jumsalyp jatqany aıqyn bolýy úshin sıfrlyq teńgeni belsendi paıdalaný qajet. Qazirgi tańda bul tásil memlekettik satyp alý júıesinde, sýbsıdııalaý kezinde, sondaı-aq Ulttyq qordan iri jobalarǵa qarajat bólý barysynda tıimdi qoldanylyp júr. Bul quraldy basqa da salalarǵa engizip, aıasyn keńeıtý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy taǵy bir mańyzdy máselege nazar aýdardy. Sonyń biri – aımaqtardaǵy bıýdjettik josparlaýdy sapaly júrgizýge basa mán berý.
– Keıingi jyldary aımaqtardyń kiris qory aıtarlyqtaı artty, birqatar salyq pen tólem túrleri respýblıkalyq deńgeıden aımaqqa berildi. Sonyń saldarynan jetkilikti qarjy bólmeı, jergilikti bıýdjetke qosymsha shyǵyndardy artyp qoıý jaǵdaılary jıilep ketti. Mundaı tájirıbe bıýdjetaralyq qatynastardyń qısynyna qaıshy ári qabyldanyp jatqan sheshimderge senimdi joǵaltady. Sondyqtan jergilikti atqarýshy organdarǵa beriletin qarjy resýrstary men olardyń mindettemeleri bir-birimen mólsherles bolýyn eskerý óte mańyzdy. Eger bilikterińiz jetse, muny oryndaý asa qıyn emes. Qazaqstan – bir ortalyqtan basqarylatyn ýnıtarly, birtutas el. Sol sebepti elimizdiń áleýetin nyǵaıtýdy, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýdy basty maqsat etip, aqyl-parasatpen, bir qoldyń salasyndaı jumylyp jumys isteý qajet, – dedi Prezıdent.
Sondaı-aq Memleket basshysynyń aıtýynsha, bıýdjetaralyq qatynastar naqtylyq jáne barlyq bıýdjet deńgeıindegi jaýapkershilik turǵysynan qaıta qaraldy. Endi osy normalar óńirlerde is júzinde qalaı jumys isteıtinin baıqap kórý kerek. Eger qoldanystaǵy quraldar tıimsiz ekenin kórsetse, ony túzetý qajet.
– Túptiń túbinde, bul kıeli kitap emes qoı. Munda eshqandaı kúmán joq. Sheshimdi tez ári batyl qabyldaý qajet. Ýaqyttyń talaby sondaı. Jańa erejeler óńirlerdiń qarjylyq derbestigine tusaý bolmaýǵa tıis. Eń bastysy, olardyń kiris kózderin ulǵaıtýǵa degen ynta-jigerine keri áser etpeýi kerek. Munyń mańyzy zor. Eger óńirlerdiń kiris bazasyn ulǵaıtýǵa kedergi keltirsek, onyń saldary qıynǵa soǵady. Osyny da oılańyzdar. Úkimet aımaqtardyń qarjylyq ornyqtylyǵyn nyǵaıtý sharalaryn qabyldaýǵa mindetti. Bul – strategııalyq sıpaty bar maqsat. Basqarýdyń túrli deńgeıi arasyndaǵy jaýapkershilikke salǵyrt qaraýǵa bolmaıdy. Meniń tapsyrmammen byltyr 2030 jylǵa deıin aımaqtardy damytýǵa arnalǵan tujyrymdama bekitildi. Basty maqsat – óńirler arasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdikti azaıtyp, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý. О́tken jylǵy damý qorytyndysy týraly aıtar bolsaq, aımaqtardyń ekonomıkasy turaqty ósip-órkendep keledi. Biraq sheshimin tappaǵan máseleler bar. Aımaqtardyń ınfraqurylymmen qamtylý deńgeıi ortasha eseppen alǵanda – 64,1 paıyz. Bul kórsetkish ár óńirde ártúrli, aıtarlyqtaı alshaqtyq bar, – dedi Prezıdent.
Qajetti ınfraqurylymnyń bolmaýy oblystardyń damýyna jáne halyqtyń turmys sapasyna keri áserin tıgizip otyr. Ásirese jańadan qurylǵan Abaı jáne Ulytaý oblystarynda ınfraqurylym jetkiliksiz. Almaty oblysynda da ahýal máz emes. Bul aımaqtardyń damýyna aıryqsha nazar aýdarý qajet.
Aımaq basshylary ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jáne azamattardyń tabysyn arttyrýǵa basa mán berýge tıis. Inflıasııany tómendetý úshin tıimdi sharalar qabyldap, sapaly ınvestısııa tartýy kerek, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý arqyly jańa jumys oryndaryn ashýy qajet.
Biryńǵaı sıfrlyq platformaǵa kóshý – ózekti
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev, úshinshiden, Sıfrlyq memleket qurý máselesine aıryqsha kóńil bóldi. Bul Qazaqstannyń bolashaǵyna tikeleı áser etedi.
– Jańa ǵana bul salanyń elimiz úshin strategııalyq mańyzy týraly aıtyp kettim, barshaǵa túsinikti dep oılaımyn. Sondyqtan jumysqa selqos qarap, jaıbaraqat júrýge bolmaıdy. Áıtpese qoldaǵy múmkindikten aıyrylyp qalamyz. Sıfrlyq tásilder arqyly artyq shyǵyndy qysqartyp, ákimshilik kedergilerdi eńsere alamyz. Basqarý isindegi tıimsiz sheshimderdi barynsha azaıtýǵa bolady. Jasandy ıntellektini tolyqqandy engizý búkil sıfrlandyrý saıasatynyń ózegi bolýǵa tıis. Jasandy ıntellektige negizdelgen asa mańyzdy sıfrlyq jobalardy júzege asyrý máselesin aıryqsha nazarda ustaý kerek. Úkimet mundaı jobalardy tolyq ári ýaqtyly qarjylandyrý úshin negizgi basymdyqtardy naqty belgilep alýy qajet. Áıtpese aýqymdy jospardyń bári qaǵaz júzinde qalyp qoıady. Aldymyzda aıqyn baǵdar bolmasa, qandaı strategııamen de maqsatqa jetý ońaı bolmaıdy, – dedi ol.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, taǵy bir kemshilik kózge anyq kórinedi. Úkimet músheleri men ákimder ózderine senip tapsyrylǵan salalar men oblystardaǵy barlyq olqylyqty sıfrlandyrýǵa «jaba salady». «Jappaı sıfrlandyrý engizilse, Siz kórsetken olqylyqtar men kemshilikter ózdiginen joıylady» deıdi. Bul arada ne aıtýǵa bolady? Adamdar ózin qorǵaýdyń, basyn arashalap alýdyń nebir quıtyrqy ádisin tabady.
– Taǵy bir mańyzdy másele. Sapaly sıfrlyq damý úderisin jeke sektormen tyǵyz baılanysta qaraǵan jón. Úkimet bıznes salasyna sıfrlyq tásilderdi belsendi túrde engizýge múmkindik beretin arnaıy qoldaý sharalaryn ázirleýge tıis. Qazir memleket kórsetetin qyzmetterdi sıfrlandyrý, memlekettik bazalardy ózara kiriktirý jumysy júrip jatyr. Biraq munyń bári málimetterdi basqarý isiniń sapasyn jaqsarta almaı otyr. Ázirge oń ózgerister kórinbeıdi. Biryńǵaı standart engizip, málimetterdi memlekettiń strategııalyq resýrsy retinde basqarýǵa kóshý óte mańyzdy. Úkimetke Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigimen, sondaı-aq Ulttyq bankpen birlesip jyl sońyna deıin memlekettik málimetterdi basqarýdyń birtutas júıesin qurýdy tapsyramyn. Sońǵy kezde memlekettik sıfrlyq júıelerdiń jumysynan aqaý shyǵyp júr. Bul qazirgi IT-tásilderdiń tehnologııalyq jaǵynan eskirgenin jáne basqarý sapasynyń tómendigin kórsetedi. Mundaı olqylyqtar memlekettiń bıznes ókilderimen jáne azamattarmen qarym-qatynasyna keri áserin tıgizedi. Sondaı-aq tıimdi sıfrlyq orta qalyptastyrý jumysyn tejeıdi. Sıfrlyq ózgeristiń bári QazTech platformasynyń negizinde jasalýǵa tıis. Búgin bul máseleni biraz talqyladyq, – dedi Prezıdent.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke biryńǵaı sıfrlyq platformaǵa kóshýge týra keletinin aıtty. Bul – mańyzdy mindet. Buǵan deıin vedomstvolardyń bári sıfrlandyrýmen eshqandaı baqylaýsyz, óz betinshe aınalysyp keldi. Bul tehnıkalyq problemalardy kóbeıtip qoımaı, qazyna qarjysyn ońdy-soldy shashýǵa ákep soqty.
– Bas prokýratýrada ótken jıynda Úkimet músheleri shashyrańqy júıelerdiń basyn biriktirýge qansha qarjy qajet ekenin jarııa etti. Basyn ashyp aıtaıyn, mundaı aqsha jumsalýy múmkin emes. El aýzynda júrgen bir qurylysshy-sheneýnik aıtqandaı, aqshasy bolsa, ǵımaratty aqymaq ta salady, al osy mindetti qarjysyz sheshýge sheberlik qajet. Al sheberlikterińizdi kórsetińizder. Úkimet bıýdjetten qyrýar qarajat shyǵyndamaı, tapsyrmany oryndaýdyń josparyn usynýǵa tıis. Problemany qoldan jasap, ony sheshý úshin memleketten aýqymdy ınvestısııa bólemiz. Bulaı bolmaıdy. Sıfrlyq transformasııa kezeńinde, eń aldymen, jeke adamnyń múddesine nuqsan kelýi múmkin. Sondyqtan derbes derekterdiń senimdi qorǵalýyn qamtamasyz etýge aıryqsha nazar aýdarý kerek. Derbes derekterdiń tarap ketýi, onlaın-alaıaqtyq, jasandy ıntellektini qylmys quraly retinde paıdalaný – munyń bári bizdiń elde de, shetelde de qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Biz Qarjylyq monıtorıng agenttigi men basqa da quqyq qorǵaý organdaryn jumyldyryp, kıberqylmyspen jáne alaıaqtyqpen kúresý úshin naqty sharalar qabyldap jatyrmyz. Ulttyq antıfrod-ortalyǵy 90 myń azamatty alaıaqtardyń arbaýynan saqtap qaldy. Úkimetke tıisti mekemelermen birge kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne azamattardyń derekterin qorǵaý máselesin keshendi túrde muqııat saralap, qaraýdy tapsyramyn. Budan bólek, jaqynda Ulttyq quryltaıda atap ótkenimdeı, sıfrlyq derbes derekterdi qorǵaý máselesi konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilip, aıqyndalýy kerek, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, áleýmettik salany sıfrlandyrý máselesi de óte mańyzdy. Byltyr respýblıkalyq bıýdjettiń 40 paıyzǵa jýyǵy osy salaǵa bólindi. Biraq bul qarajat qanshalyqty tıimdi jumsaldy degen oryndy suraq týyndaıdy. Sondyqtan Úkimet úı sharýashylyqtarynyń áleýmettik sıfrlyq profılin qalyptastyrýǵa tıis. Sonda áleýmettik kómek te shyn máninde kómekke muqtaj adamdarǵa beriledi.
Qarjylaı tólemaqydan bastap, azyq-túlik, dári-dármek, baspana nemese bilim alýǵa beriletin vaýcherlerge deıingi qoldaýdyń barlyq túri bank jáne tólem ınfraqurylymymen tyǵyz baılanysqan «Áleýmettik ámııan» arqyly berilýge tıis. Úkimet ákimdiktermen birge osy tájirıbeni barlyq jerde keńinen qoldanýy kerek. Sondaı-aq bul tásildi jyl sońyna deıin tezdetip iske qosýy qajet.
– Meniń baıqaýymsha, Úkimet otandyq Aitu messendjerine tıisti deńgeıde kóńil bólmeı otyr. Tipti ony memlekettik qyzmetkerler de paıdalanbaıdy. EGov AI dep atalatyn ámbebap jasandy ıntellekt-kómekshisin (assıstentin) ázirleý kerek. Barlyq azamatqa qoljetimdi bolatyn osy júıe birtindep Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń ornyn basady. Áleýmettik qoldaý sharalaryn basqaratyn ınfraqurylymdy, ıaǵnı Biryńǵaı sıfrlyq áleýmettik qorǵaý platformasyn naqty aıqyndap alý qajet. Bilim salasynda birqatar júıelik problemalar bar ekenin Ulttyq quryltaı otyrysynda aıttym. Olar jekemenshik bilim berý uıymdaryn qoldaýǵa da, memlekettiń mektepter men joǵary oqý oryndaryn qarjylandyrý tetikterine de qatysty, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memlekettik qarjylandyrýdyń tıimdiligi
Prezıdenttiń aıtýynsha, bilim salasyndaǵy «ekonomızasııa», ıaǵnı qarjyny tekke shashpaı, júıeli jumsaý úderisin jalǵastyrǵan jón. Bul rette balabaqshadan bastap ýnıversıtetterge deıingi barlyq deńgeıde memlekettik qarjylandyrýdyń tıimdiligin túbegeıli arttyrýǵa basa mán berý qajet. Jańa derekter anyqtalǵannan keıin bul mańyzdy mindetke aınaldy.
Maman daıarlaý isi ekonomıkanyń naqty sektorlarynda jasandy ıntellekti men jańa tehnologııalardy ıgerý qarqynyna ilese almaı otyr. Oqý baǵdarlamalary men standarttary jańaryp úlgergenshe, mamandyqtar ózgerip ketip jatyr. Demek, jaı ǵana IT-mamandardyń sanyn kóbeıtý jáne jalpy sıfrlyq daǵdylardy úıretý jetkiliksiz. Elimizge jasandy ıntellektini kez kelgen salada qoldana biletin kásibı mamandar qajet. Olar naqty jumys oryndaryndaǵy eńbek ónimdiligin arttyrady.
Osyǵan oraı Úkimetke jetekshi kompanııalarmen birlesip, memleket pen jeke seriktestik negizinde Ulttyq mamandyqtar transformasııasy ortalyǵyn qurýdy tapsyrdy. Ol ortalyqty memlekettik emes kompanııalardyń konsorsıýmy basqarǵany durys. О́ıtkeni bıznes tezirek beıimdeledi ári naryq talaptaryn jaqsy biledi. О́z kezeginde, Úkimet erejelerdi aıqyndap, ashyqtyq pen suranysty qamtamasyz etýge, tıimdi sheshimderdi jappaı taratýǵa kómektese alady.
Densaýlyq saqtaý salasynda jeke-jeke jumys isteıtin 30-dan astam aqparattyq júıe bar. Atalǵan júıelerdi bir-birine tolyqqandy baılanystyrýdy buǵan deıin qansha talap etsek te, sol kúıi jasalmady. Bıýdjet qarjysyn jymqyrýdyń basty sebepteriniń biri – osy.
– Salalyq mınıstrlerdiń kóz aldynda buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdaǵy alaıaqtyq ister jasalǵany tańǵaldyrady. Onyń ústine bul áleýmettik salada oryn alyp jatyr. Bas prokýratýra men basqa da ókiletti organdar qylmystyń qashan jasalǵanyna, ony kimderdiń jasyrǵanyna qaramastan, isti egjeı-tegjeıli tekserip, aqıqatty anyqtaýǵa mindetti. Tergeý prosesin óz baqylaýymda ustaımyn. Úkimetke 1 jeltoqsanǵa deıin Biryńǵaı memlekettik medısınalyq aqparattyq júıe qurý jumysyn aıaqtaýdy tapsyramyn. Bul barlyq úderiske baqylaý jasap, basynan aıaǵyna deıin qadaǵalap otyratyn júıe bolýǵa tıis. Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesiniń de barynsha ashyq bolýyn qamtamasyz etý kerek. Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynda jalǵan qujat toltyryp, derekterdi burmalaıtyn qıturqy joldar bar ekeni anyqtaldy. Men Ulttyq quryltaıdyń otyrysynda osy máselege arnaıy toqtaldym. Taǵy da aıtamyn. Bas prokýratýra jáne tıisti quqyq qorǵaý mekemeleri barlyq jymqyrý áreketterine qatysy bar adamdardy zań turǵysynan jaýapqa tartýy qajet, – dep bul salaǵa basa nazar aýdardy.
Memleket basshysynyń sózine súıensek, bilim salasynda da neshe túrli alaıaqtyq áreketter bar bolyp shyqty. Zańdy buzǵan azamattardy mindetti túrde jazaǵa tartý kerek. Úkimetke jyl sońyna deıin Qordyń jumysyn tolyq sıfrlandyrýdy tapsyramyn. Sonda ǵana jumys ashyq júrgiziledi, al qarjy tıimdi jumsalady.
Elektr qýaty óndirisi nazardan tys qaldy
Prezıdent taǵy bir mańyzdy máselege toqtaldy.
– Elektr qýaty turaqty ári jetkilikti kólemde óndirilmese, jasandy ıntellektini engizý jáne jappaı sıfrlandyrýdy júzege asyrý múmkin bolmaıtyny anyq. Bul másele jóninde men Ulttyq quryltaı otyrysynda pikirimdi anyq aıtyp kettim. Elimiz elektr energııasynyń ishki tapshylyǵyn joıý úshin ony jyl saıyn ımporttaýǵa májbúr. Byltyr 3,7 mıllıard kılovatt-saǵat energııany syrttan aldyq. Qýat kózderi men elektr jelileriniń ábden eskirýi de bul saladaǵy ahýaldy ýshyqtyryp tur. О́tken úsh jylda «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasy aıasynda energetıka salasyna 1 trln teńgeden astam qarjy salyndy. Bul qarajattyń negizgi bóligi, ıaǵnı 900 mlrd teńgeden astam qarjy jóndeý jumystaryna jumsaldy. Jańa qýat kózderin iske qosýǵa 140 mlrd teńge ǵana bólingen. Bul uzaq ýaqyt boıy turaqty energojúıeni qamtamasyz etýge jetpeıtini anyq. Elektr qýaty jetkiliksiz bolsa, elimiz oıdaǵydaı damı almaıdy. Osy mańyzdy máseleni eskermeı jospar qurý – esh qısynǵa kelmeıtin sharýa. Energetıka mınıstrliginiń burynǵy basshylary tek munaımen shuǵyldanǵan sııaqty, elektr qýaty óndirisi ekinshi qatarda nazardan tys qaldy. Endi bul olqylyqty tez arada túzetýimiz qajet, – dedi Prezıdent.
Qazir Qazaqstanda 123 mlrd kılovatt-saǵat elektr energııasy óndiriledi. Bul elimiz úshin múldem jetkiliksiz. Úkimet 2029 jyldyń sońyna deıin 13,3 gıgavattyq jańa qýat kózderin iske qosamyz dep josparlap otyr. Onyń 5,9 gıgavaty jańartylatyn qýat kózderinen alynbaq. Sondaı-aq Úkimet kelesi jyly elektr qýatyna degen suranysty tolyq óteýdi kózdep otyr. Tipti 1,3 mlrd kılovatt-saǵat qýatty artyq óndire alamyz degen boljam bar. Biraq bul maqsatqa jetý úshin mindettemeniń bári ýaqtyly oryndalyp, jetkilikti qarajat bólinýge tıis.
Sonymen qatar bizde qýat kózderin iske qosý merzimin qaıta-qaıta keıinge qaldyrý ádetke aınaldy. Mysaly, Almatydaǵy 2-shi jáne 3-shi jylý elektr ortalyǵyn jańǵyrtý merzimi birneshe ret shegerildi. Jumys áli kúnge deıin júrgizilip jatyr. Sondyqtan Úkimet josparlanǵan qýat kózderiniń tolyq iske qosylýyn qamtamasyz etýge tıis. Budan bylaı soza berýge bolmaıdy.
Prezıdent taǵy bir másele – naǵyz energetıka mamandarynyń bolmaýynda dedi. Sebebi energetıka salasyndaǵy máselelermen «alyp bara jatqan ne bar deısiń?» dep, «azdy-kem bilimi bar, biraq ózine degen senimi mol» kez kelgen adam aınalysatyn boldy.
– Men Ulttyq quryltaı otyrysynda Úkimetke eki aıdyń ishinde «taza» kómir óndirisi boıynsha Ulttyq joba ázirleýdi tapsyrdym. Osy baǵytta Qytaıdyń tájirıbesin erekshe atap kórsetýge bolady. Olar «taza kómirden» jalpy kólemi 55 gıgavatt bolatyn 85 energetıkalyq blok salý jumysyn bastap ketti. Bul – álem boıynsha kómirden alynatyn energııa kózderiniń 90 paıyzy degen sóz. Bir sózben, kórshiles el shyn máninde tıimdi, ıaǵnı energetıkalyq qaýipsizdik jáne ekonomıkalyq ósim turǵysynan paıdaly sheshim qabyldap otyr. AQSh ta kómir ıgerý jáne ony paıdalaný saıasatyna kóshetin boldy. Jalpy, ulttyq elektr jelisiniń senimdi jumys isteýine basa nazar aýdarý qajet. Úkimetke kelesi jyldyń sońyna deıin Ońtústiktegi elektr jelilerin damytý jobalaryn júzege asyrý tapsyrylady. Sondaı-aq Batystaǵy qýat júıesin elimizdiń biryńǵaı ulttyq energııa júıesimen biriktirýge tıis. Zamanaýı sıfrlyq tásilderdi engizbesek, elektr qýatyn únemdeý qıyn, energııa júıesiniń úzdiksiz jumys isteýi ekitalaı. Osy salada jasandy ıntellekt kómegimen onlaın-monıtorıng júrgizýdi jedel qolǵa alǵan jón, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Investorlardy qyzyqtyratyn salalarymyz kóp
Prezıdenttiń aıtýynsha, tórtinshiden, tolyqqandy jańa ınvestısııalyq kezeńdi bastaýymyz kerek. Bul – strategııalyq mańyzy bar mindet. Jalpy, qazir eldegi ınvestısııalyq ahýal jaqsy dep aıtýǵa bolady. 2022 jyldan beri jınaqtalǵan tikeleı ınvestısııa kólemi 84 mıllıard dollardan asty. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa shamamen 50 paıyzǵa artty. Biraq byltyr elimizge tartylǵan tikeleı ınvestısııanyń kólemi ósse de, onyń qarqyny áli de baıaý bolyp tur.
Memleket jeke kapıtal rólin ózine alýdan bas tartýy qajet. Jeke kapıtal tartýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý úshin biraz eńbektený qajet. Al qarjyny qazynadan alyp, ony ınvestısııa dep kórsete salý áldeqaıda ońaı. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrmeı, naryqtyq ekonomıka qaǵıdattaryna baǵyný qajet.
Bizge jańa ári sapaly ınvestısııa tartýǵa arnalǵan birtutas strategııa qajet. Bul strategııada, eń aldymen, joǵary tehnologııasy bar zamanaýı óndirister ashýǵa basymdyq berilýge tıis. Osy turǵydan alǵanda, jeke bıznes aıryqsha ról atqarady. Kásipkerler ekonomıkamyzǵa sapaly ınvestısııa salý arqyly jumys oryndaryn ashady, jurttyń tabysyn arttyrýǵa úles qosady.
– Biz «Báıterekti» ınvestısııalyq holdıng retinde qaıta qurdyq. Mundaı qadamnyń naqty sebebi boldy. Holdıng naryqtyq ekonomıkaǵa serpin berýde, biraq bul qadam jeke bastamalardy shektemeýge tıis. «Samuryq-Qazyna» qoryna da dál osyndaı talap qoıylady. «Samuryq-Qazyna» qory jáne birqatar ulttyq kompanııa basshylarymen qatań áńgime boldy. Kompanııalardyń qurylymyn túbegeıli qaıta qarap, jańa zamanǵa beıimdeý kerek. Meniń oıymsha, qosshydan basshy kóp. Basshylyq quramy el aıtyp júrgendeı «Sol jaǵalaýdyń» adamdaryna tolyp qalǵan. Olardyń jumysqa kómilip jatqan eshteńesi joq. Keıde ne isterin bilmeı, áleýmettik jelilerde árkimmen pikir talastyryp otyrady. Bul túbi jaqsylyqqa aparmaıdy, – dep eskertti Memleket basshysy.
Sonymen qatar Prezıdent ınflıasııa deńgeıi turaqtalyp, tómendegennen keıin naryq qaǵıdattaryn kúsheıtý kerek bolady dedi. Damý ınstıtýttary bıznespen jáne qarjy sektorymen tıimdi qarym-qatynas ornatýy qajet. Bul qatynas básekelestikke emes, ózara seriktestikke negizdelýi kerek.
– Elimizde ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyratyn salalar kóp. Osy salalardy damytý úshin memleket pen bıznes arasynda syndarly yntymaqtastyq bolýǵa tıis. Ásirese, sırek kezdesetin metaldar, munaı-gaz hımııasy, sıfrlyq ınfraqurylym, jańartylatyn energııa kózderi, kólik jáne agroóńdeý salalaryna basa mán bergen jón. Mysaly, qazir tehnologııalar qarqyndy damyp jatqan kezde asa qajetti materıaldarǵa, ıaǵnı sırek metaldarǵa suranys kúrt artyp keledi. Qazaqstanda mundaı jobalardy júzege asyrýǵa Batys elderi jáne basqa da damyǵan memleketterdiń ınvestorlary zor qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Bul – Qazaqstannyń jahandyq básekedegi artyqshylyǵy. Osy artyqshylyqty tıimdi paıdalanýymyz kerek, ony el ıgiligine jaratý qajet. Biraq ashyǵyn aıtýymyz kerek, ınvestorlarmen jumystyń qazirgi tásilderi sapaly ınvestısııa tartýǵa kedergi keltirip otyr. Qaǵazbastylyq áli kóp, bir mindet birneshe organǵa qatar júktelgen. Men byltyrǵy Joldaýymda bul máselege arnaıy toqtaldym. Osyndaı tıimsiz jumysty doǵarý qajet. Mekemeler arasynda birtutas ári ózara kelisilgen baılanys júıesin qalyptastyrý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Onyń aıtýynsha, sheshim qabyldaý jáne úılestirý jumysy bir jerden júzege asyrylýǵa tıis. Sheshim qabyldaý úderisin sozýǵa bolmaıdy, ony tezdetý kerek. Investısııalyq shtab Roman Sklıardyń arqasynda óz jumysyn jalpy tıimdi atqaryp otyr. Kóp nárse birinshi basshyǵa baılanysty. Olar ınvestısııalyq jobalardyń tıimdi júzege asyrylýyn qamtamasyz etýge tıis. Joba iske qosylǵannan keıin de ınvestorǵa qoldaý kórsete berý kerek. Jumys barysyna únemi monıtorıng júrgizip, ákimshilik kedergilerge jol bermeý qajet.
Memleket basshysy ınvestısııalar máselesimen aınalysatyn arnaıy kómekshi taǵaıyndady. Aıtýynsha, sheteldik nemese otandyq ınvestorlardyń suraqtary bolsa, Murat Nurtileýge «Focal point» retinde shaǵymdanýǵa bolady.
Al halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń tóraǵasy – Prezıdenttiń keńesshisi Áset Erǵalıev baılanysta bolady.
Investısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa múmkindik beretin mańyzdy tásildiń biri – uzaq merzimge arnalǵan ofteık-kelisimsharttar jasaý. Biraq qazir elimizde mundaı kelisimshart jasaýdyń biryńǵaı ári túsinikti erejesi joq. Onyń ústine, memlekettik organdar selqostyq tanytýda. Sonyń saldarynan strategııalyq mańyzy bar birqatar ınvestısııalyq joba iske aspaı jatyr. Sondyqtan da Prezıdent Úkimet pen Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigine osy máseleni sheshý úshin tıimdi sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.
– Men Joldaýda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń áleýetin tolyq paıdalaný qajettigi týraly aıttym. Qytaıda jáne Vetnamda mundaı aımaqtar ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi sanalady. Al bizdiń eldegi arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń tıimdiligi áli kúnge deıin tómen. Bul mekemeler ekonomıkanyń qurylymyn ózgertýge qaýqarsyz. Shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń ishki jalpy ónimge qosqan úlesi 1 paıyzdan sál ǵana asady. Onyń 0,3 paıyzy – eksportqa, 0,9 paıyzy shetel ınvestısııasyna tıesili. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń qazirgi jumys tásili múlde jaramsyz deýge bolady. Olar ınvestısııa tartatyn alań bolýǵa tıis. Jańa normalar, quraldar, servıstik sheshimder sol jerde synaqtan ótip, odan ári keń taralýy qajet. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń qazirgi ınfraqurylymyn damytýǵa úsh jyl ishinde bir trıllıon teńge zaım qarajatyn jumsaý usynylyp otyr. Aldymen olardyń damý modelin qaıta qurý kerek dep sanaımyn. Onsyz mundaı aýqymdy ınvestısııa júıedegi qordalanǵan máselelerdi sheshe almaıdy. Túptep kelgende, eger naqty nátıjege jetemin degen nıet bolsa, bul máseleni Túrkistan oblysynyń burynǵy ákimi Darhan Satybaldy sııaqty qolda bar qarjymen de sheshýge bolady. Astanada da jaqsy tájirıbe bar, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy Úkimet úsh aıdyń ishinde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy damytýdyń jańa úlgisin bekitýi kerek degen tapsyrma da berdi.
– Meniń shetelge saparlarym jáne ınvestorlarmen kezdesýlerim barysynda qol jetkizilgen kelisimderdiń oryndalýyna basa mán berý qajet. Kommersııalyq kelisimderdiń jalpy quny byltyrdyń ózinde shamamen 75 mlrd dollar boldy. Jumysty sozbalańǵa salý jáne qol qoıylǵan kelisimderdi oryndamaý degen másele bolmaýǵa tıis. Bul jumysty oryndaýǵa Prezıdent Ákimshiligi de jaýapty. Ashyǵyn aıtý kerek, bizde mynadaı jaǵymsyz úrdis paıda boldy: joǵary basshylyq deńgeıindegi kelissózderdiń aldynda óte belsendi jumys júrgiziledi, al keıin tym-tyrys bolyp qalady. Mekemeler arasyndaǵy bitpeıtin ózara kelisý áreketin doǵarý kerek. Úkimet meılinshe derbes bolýdy surady, derbestik berildi, endi is júzinde sony durys qoldanýy kerek. Qol qoıylǵan árbir qujat aldyn ala sapaly túrde daıyndalyp, oryndalý merzimderi naqty aıqyndalýy qajet. Jumystyń nátıjesi úshin birinshi basshylarǵa jeke jaýapkershilik júkteledi. Memleket ınvestorlar aldyndaǵy mindettemelerin tolyq oryndaýy kerek. Elge senim, iskerlik bedel osylaı qalyptasady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Úkimet Qazaqstannyń ınvestısııalyq áleýetin kóterýge, básekelik artyqshylyqtaryn damytýǵa basa mán bergeni jón degen tapsyrma da berildi. Memleket pen jeke seriktestik – ekonomıkaǵa ınvestısııanyń kelýin yntalandyratyn mańyzdy quraldyń biri. Bul tetikti ońtaıly paıdalana alsaq, ınvestısııalyq táýekeldi memleket pen bıznes arasynda tıimdi bólýge múmkindik týady.
Memleket pen jeke seriktestik áleýeti durys ıgerilmeı otyr
Prezıdent elimizdegi memleket pen jeke seriktestik áleýeti durys ıgerilmeı otyr degen ýáj aıtty. Infraqurylymdyq jobalardyń kóbi burynǵydaı tikeleı bıýdjet qarjysyna táýeldi. Jeke kapıtal, bank sektory jáne halyqaralyq qarjy uıymdary oǵan aıtarlyqtaı atsalyspaıdy. Bıýdjettiń múmkindigi shekteýli. Sondyqtan mundaı tásil kóptegen ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa bóget bolyp otyr. Álbette, kez kelgen qarjy quraly sııaqty memleket pen jeke seriktestiktiń de óz quny bar. Alaıda ol ózin-ózi aqtasa, Úkimet atalǵan mehanızmdi belsendi qoldanǵany jón. Qajet bolsa, zańnamaǵa da tıisti ózgeris engizýge bolady.
Prezıdenttiń aıtýynsha, jedel damý jolyna túsken Alataý qalasy jańa ınvestısııalyq kezeńniń negizgi jobasy bolýǵa tıis. Bul – Smart City qaǵıdatyna sáıkes barlyq salaǵa ozyq ınnovasııalar engizý, jasandy ıntellekti men sıfrlyq tehnologııany qoldaný degen sóz. Onda kapıtal tartý úshin teńdesi joq jaǵdaı jasalyp, jańa, batyl sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beretin úzdik retteý rejimin qalyptastyrý qajet. Osy mańyzdy másele boıynsha Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Konstıtýsııalyq zań ázirlenip, Parlamenttiń qaraýyna usynyldy.
– Maǵan Ulttyq bank pen Qarjylyq monıtorıng agenttigi buǵan qarsylyq tanytqany týraly baıandaldy. Bul Konstıtýsııalyq zań qabyldaýǵa múmkindik bermeıdi. Alaıda meniń tóraǵalyǵymmen ótken jıynda mundaı pikir aıtylmaǵan edi. Oılaryńyzdy sol kezde nege aıtpadyńyzdar? Eger sizderde qandaıda bir qaýip ne qarsylyq bolsa, maǵan qaǵaz júzinde usynys berińizder. Jumysty alǵa ilgeriletý úshin tıisti tapsyrma beremin. Biraq meniń oıymsha, bul shyndyqqa janaspaıtyn bos áńgime sekildi. Men jaýapkershilik alýdan qashpaımyn, al sizder túrli konferensııalarda dilmársip, sóz sóılep júre berińizder. Qazir qorqynyshtan qaltyrap otyratyn emes, naqty jumys isteıtin zaman. Bul – elimiz úshin biregeı joba. Sondyqtan Úkimet onyń basy artyq bıýrokratııasyz, kidirissiz ári sapaly damýyn qamtamasyz etýi kerek. Shenchjen sekildi qalalardy barshańyz kórdińizder. Men bul qalaǵa 1988 jyly alǵash ret barǵan bolatynmyn. Ol kezde balyqshylardyń shaǵyn aýyly edi. Qazir onda zamanaýı tehnologııanyń bári bar, 10 mıllıonnan asa adam turyp jatyr. Qytaı bıligi jeńildikter berip, táýekelge bel býdy. Den Sıaopın «Batyl reforma jasańyzdar» dedi. Bul sóılem qytaı tilinde tórt ıeroglıften ǵana quralady, – dedi Prezıdent.
Jańa ınvestısııalyq kezeńniń tıimdi júzege asýy kóbine qarjy sektorynyń belsendi atsalysýyna baılanysty. Búginde elimizdiń qarjy naryǵyndaǵy jıyntyq aktıvterdiń 84 paıyzy bank salasyna tıesili. Degenmen bızneske beriletin qaryz úlesi tómen deńgeıde qalyp, 38 paıyzdy qurady. Al ekinshi deńgeıli bankter byltyr «shybyq basyn syndyrmaı», esh qınalmaı 3 trıllıon teńgege jýyq tabys tapty. Memleket basshysy bankter ekonomıkanyń negizgi qarjylandyrý kózi retinde óziniń zańdy róline oralýy úshin jaǵdaı jasaý qajet degen sózdi talaı ret aıttyq deıdi. Aıtýynsha, biraq syltaý taýsylmaıdy.
– Nátıjesinde, bank júıesindegi alaıaqtyq áreketterge kýá boldyq. Iri, júıe quraýshy bankter memleket tarapynan orasan zor kómek berilgenine qaramastan, daǵdarysqa ushyrap, týra maǵynasynda 1 dollarǵa satyldy. Qazir bankterdiń ózine tartatyn qarjy resýrstarynyń quny joǵary degen áńgime aıtyla bastady. Olardyń ekonomıkany qarjylandyrýyna osy kedergi keltirip otyr-mys. Demek ekonomıkany qoljetimdi kredıtpen qamtamasyz etýdiń jalǵyz joly – ınflıasııany turaqtandyryp, deńgeıin tómendetý, sodan keıin naryqtyq mólsherlemeni azaıtý. Taǵy da qaıtalap aıtamyn: bul rette Úkimet pen Ulttyq banktiń júıeli, úılesimdi ári kásibı turǵyda jumys istegeni mańyzdy. Halyqaralyq valıýta qorynyń keńesine qulaq asyp, túrli termınologııany ońdy-sońdy qoldanýǵa asa kóp aqyldyń qajeti joq. Azdap oılanyp, tym bolmasa kóptegen túıtkildi sheshýge talaptanyp kórý, bul – basqa másele, – dedi Prezıdent.
Álemde banktermen qatar saqtandyrý jáne qundy qaǵazdar naryǵy uzaqmerzimdi kapıtaldyń kózi sanalady. Otandyq qarjy júıesindegi saqtandyrý sektorynyń úlesi mardymsyz – 5 paıyz ǵana. Mundaı jaǵdaıdy mise tutýǵa bolmaıdy. Áńgime sıfrlyq tehnologııalardy paıdalaný arqyly saqtandyrý ónimderiniń túrin kóbeıtip, olardyń qoljetimdiligin arttyrý jóninde bolyp otyr.
Saqtandyrý naryǵyn memlekettiń, azamattar men bıznestiń yqtımal táýekelderge ortaq jaýapkershilik mádenıetin qalyptastyratyn mańyzdy ınstıtýt retinde qarastyrǵan jón. Mundaı tásilge kóshý úshin damyǵan elderdiń úlgisine saı mindetti saqtandyrý túrlerin kóbeıtý qajet. Bankter men saqtandyrý kompanııalary uzaqmerzimdi qor jınaýdy kúsheıtse, bul qundy qaǵazdar naryǵynyń damýyna tyń serpin beredi.
Qundy qaǵazdardyń damyǵan naryǵy – makroekonomıkalyq turaqtylyqtyń mańyzdy kórsetkishi. Al onyń aýqymy ınvestorlardyń senim deńgeıi qandaı ekenin bildiredi. Sol sebepti de Prezıdent Q.Toqaev Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men Ulttyq bankke 1 qyrkúıekke deıin saqtandyrý jáne qor naryǵyn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Ári ony tıimdi iske asyrý úshin saqtandyrý jáne qundy qaǵazdar týraly jańa zańdar qabyldaý qajet dedi.
Prezıdent, besinshiden, taǵy bir ózekti máselege kóńil aýdardy. Aıtýynsha, jańa ınvestısııalar eń aldymen, elimizdegi zamanaýı ónerkásiptiń negizin qalyptastyrýǵa baǵyttalýy kerek. Bul salada biraz jetistikke jettik. Byltyr óńdeý ónerkásibi turaqty damyp, 6,4 paıyzǵa ósti. Biraq óńdelgen taýar eksporty 2,7 paıyzǵa tómendedi. Buǵan jalpy eksporttyń 4,2 paıyzǵa azaıǵany da áser etti. О́nerkásip saıasatynyń basty kemshilikteri dál osy tusta anyq baıqaldy. Degenmen bul salada shıkizat óndirýshilerdiń úlesi áli de basym. Biraq bul olarǵa kedergi jasaýǵa bolady degen sóz emes, kerisinshe, olarǵa kómegimizdi áldeqaıda kúsheıtýimiz qajet. Sonymen qatar óńdeý ónerkásibine basa nazar aýdarý kerek.
Memleket basshysynyń sózine súıensek, óńdeý ónerkásibindegi ónimniń 40 paıyzdan astamy metallýrgııaǵa tıesili. Al metallýrgııa sektorynda eksportqa shyǵarylatyn taýardyń jartysynan kóbi – tómen deńgeıde óńdelgen ónimder. Sonyń saldarynan, shıkizatty syrtqa shyǵaramyz da, odan jasalǵan daıyn ónimdi basqa elderden satyp alamyz. Paradoks. Mundaı tájirıbeni doǵarý kerek.
– Shıkizat eksporttaǵannan góri, odan daıyn ónim óndirip, syrtqa shyǵarý áldeqaıda paıdaly. Árıne, bul ońaı mindet emes. Biraq úlgili kásiporyndar bar, mysaly, «Qarmet». Qansha qıyndyqqa tap bolsa da, ondaǵy óndiristik jáne áleýmettik úderisterde oń ózgerister oryn alyp jatyr. Bul máselede «artyq qylam dep, tyrtyq qylýǵa da» bolmaıdy. О́ńdeý salasyn damytamyz dep, shıkizat óndirý isine zııan keltirmeý jaǵyn oılaý kerek. Úkimettiń saıasaty aqylǵa qonymdy, baıypty bolýǵa tıis. Elimizdiń ımportqa táýeldiligi týraly aıtqanda munaı salasyndaǵy kúrdeli ahýalǵa toqtalmaı ketýge bolmaıdy. Qazaqstanda jylyna shamamen 100 mln tonna munaı óndiriledi, biraq elimizde sonyń tek 18 mln tonnasy ǵana qaıta óńdeledi. Sonyń saldarynan biz munaı óndirýshi el bolsaq ta, jyl ótken saıyn dızel otyny boıynsha tapshylyq paıda bolyp jatyr, avıasııalyq kerosın boıynsha da ımportqa táýeldi bolyp otyrmyz. Sondyqtan otynǵa degen suranystyń joǵary ekenin eskere otyryp, elimizde jumys istep turǵan munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý kerek. Bul jumysty jedel oryndaý qajet. Atalǵan qadam bir jylda óńdeletin munaı kólemin 9 mln tonnaǵa arttyrýǵa múmkindik beredi (18,4 mln tonnadan 27,4 mln tonnaǵa deıin). Bul – mınıstrliktiń málimeti, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Geologııalyq barlaý jumystaryna 500 mln dollar bólinedi
Prezıdent Úkimet jańa munaı óńdeý zaýytynyń qurylysyna qatysty baıypty sheshim qabyldaýy qajet ekenin atap ótti. Aıtýynsha, eń aldymen, munaı óńdeý zaýytyna shıkizat qaıdan jetkiziletinin, qandaı ónimdi jáne qansha kólemde óndiretinin durys esepteý kerek. Bul jobany iske asyrýǵa (eger júzege assa) jeke ınvestor tartý kerek bolady. Búginde mundaı iri jobany tek memleket qarjysyna salý óte tıimsiz. Memleket basshysy jańa munaı óńdeý zaýytynyń qurylysy jóninde áli de oılaný qajet ári jobanyń qunyn muqııat eseptegen abzal degen tapsyrma berdi.
– Qajetti jaǵdaı bolsa da, osy kezge deıin elimizde munaı-gaz hımııasy óz aldyna jeke sala bolyp qalyptasqan joq. Meniń tapsyrmammen polıetılen, býtadıen, karbamıd jáne basqa da ónimder shyǵaryp, osy salany jańa deńgeıge kóteretin birqatar joba iske qosyldy. Úkimet bul jobalardy ýaqtyly aıaqtaýǵa tıis. Osyndaı munaı-gaz hımııasy salasyndaǵy iri jobalardy iske asyrý arqyly elimizdiń negizgi hımııa ónimderine (polıetılen, polıpropılen) degen suranysyn óteımiz. О́zimizde shyǵarylatyn polımerdi barynsha óńdeý isi jolǵa qoıylmaǵan. Bul materıaldan avtobólshekter, tamshylap sýarýǵa qajetti quraldar, medısınalyq jabdyqtar, ydys-aıaq jáne basqa da kóptegen ónim shyǵarýǵa bolady. Osy oraıda shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetý kerek. Sonyń ishinde lızıngpen qural-jabdyq, jeńildikpen nesıe berý qajet. Bul qadam azyq-túlikten ózge ónimderdiń baǵasyn tómendetýge zor múmkindik beredi. Munaı-gaz hımııasy jáne basqa da negizgi salalardaǵy óńdeý ónerkásibin damytý úshin resýrstar qoryn tolyqtyrý óte mańyzdy. Qazir Úkimet tikeleı memlekettik ınvestısııaǵa úmit artyp otyr. Aldaǵy úsh jylda bıýdjetten geologııalyq barlaý jumystaryna 500 mln dollarǵa jýyq qarjy bólý josparlanǵan. Bul ótken otyz jylda jumsalǵan qarajatpen teń. Bul, árıne, durys, biraq báribir jetkiliksiz, – dedi Prezıdent.
Demek geologııa salasyn damytýǵa jeke kapıtal tartý Úkimettiń asa mańyzdy mindeti bolyp qala beredi. Onsyz geologııalyq barlaý jumystary árdaıym qazynadan bólinetin qarjyǵa táýeldi bıýdjettik joba bolyp qalýy múmkin. Shıkizatty tereń óńdeý – aýyl sharýashylyǵyna da qatysty óte ózekti másele. Agroónerkásip keshenin qoldaý sharalary qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin emes, tek osy saladaǵy jalpy ónimdi arttyrý úshin qabyldanyp jatyr deýge bolady. Sonyń saldarynan áli kúnge deıin azyq-túlik ımportyna táýeldi bolyp otyrmyz, baǵa da ósýde. Memleket basshysynyń sózinshe, atqarýshy bılik buǵan tosqaýyl qoıý úshin negizinen ákimshilik sharalarǵa júginedi. Úkimet osyǵan deıin áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasyn tikeleı retteýden bas tartatyny týraly aıtty. Soǵan qaramastan, mundaı taýarlar sany 19-dan 31-ge deıin kóbeıdi. Úkimet bul sheshimdi ýaqytsha shara dep túsindirdi. Biraq ýaqytsha dep bastalǵan shara ádettegideı turaqty sıpatqa ıe bolyp ketpeýi kerek.
Mal sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik mol
Prezıdenttiń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksportyna da naryqqa qaıshy shekteýler qoıylǵan. Sheshimdi qabyldar aldynda onyń saldary qandaı bolatynyn eshkim oılamaıdy. Ne sebepti bulaı jasalyp jatqanyn túsiný qıyn emes. Sebebi naryqty damytqannan góri oǵan shekteý qoıý – áldeqaıda ońaı. Prezıdent mundaı áreketti toqtatý kerek dep basyp aıtty. Úkimet bıznes qaýymdastyǵymen birlese otyryp, tamaq ónerkásibin damytýǵa qatysty júıeli sharalar qabyldaýǵa tıis.
– Elimizde mal sharýashylyǵyn damytýǵa mol múmkindik bar. Bul aıqyn nárse. Biraq biz osy áleýetimizdi durys paıdalanbaı otyrmyz. Mal sharýashylyǵynyń damý strategııasy da, qarqyny da mardymsyz, túsiniksiz, keshendi júıe joq. Bul salada sheshimin tappaı turǵan másele kóp. О́nimderdiń basym bóligi jeke qosalqy sharýashylyqtarda jáne sharýa qojalyqtarynda óndiriledi. Ettiń 60 paıyzy, súttiń 80 paıyzy – solardyń enshisinde. Bul jaǵdaı ónimdilikti arttyrýǵa kedergi bolyp otyr. Elimizde jemshóp qoryn daıarlaýdan bastap, ónimdi óńdeý, jetkizý, satý úderisi birtutas júıe retinde jolǵa qoıylmaǵan. Basqasha aıtsaq, osynyń bárin basqarýdyń biryńǵaı júıesi joq. О́kinishke qaraı, 2026 jyly osyndaı máseleler týraly aıtýǵa májbúr bolyp otyrmyz. Bıyl Mal sharýashylyǵyn damytý jospary jasaldy. Bul qujat osy saladaǵy olqylyqtardy joıyp, onyń damýyna jol ashýǵa tıis. Endi aqyry ne bolatynyn kóremiz. Men Joldaýymda jáne «Turkistan» gazetine bergen suhbatymda shaǵyn sharýashylyqtardy kooperasııaǵa biriktirý qajettigin aıttym. Bul jerde sheteldik tájirıbeni úlgi retinde alýǵa bolady. Mysaly, Nıderlandtyń júıesin alsaq, onda sharýalar kooperasııasynyń naqty ári birizdi júıesi bar. Sonyń arqasynda olar quny 130 mıllıard dollar bolatyn aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttap otyr. Sharýalardy jańa úlgidegi kooperatıv qurýǵa yntalandyrý kerek. Ol úshin Úkimet batyl sharalar qabyldaýǵa tıis. 1 qyrkúıekke deıin Aýyl sharýashylyǵy kooperasııasy týraly jańa zań daıyndaýy qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdenttiń sózinshe, sharýalardy memlekettik qoldaý júıesi barynsha ashyq bolýy kerek. Qazir bul júıeniń kúmándi, kóleńkeli tustary kóp. Úkimet jyl sońyna deıin aqparattyq júıelerdi kiriktirý jumysyn aıaqtaýǵa tıis. Bul qadam sýbsıdııalaý úderisin sıfrlandyryp, sharýalardyń mindettemelerin baqylaýǵa alýǵa múmkindik beredi. Mal sharýashylyǵyn turaqty damytý úshin veterınarlyq qaýipsizdik júıesi sapaly bolýǵa tıis. Ashyǵyn aıtqanda, Qazaqstanda bul sala kenjelep tur. Elimizdegi 168 zerthananyń jıyrma jetisi ǵana halyqaralyq standartqa saı keledi. Mal dárigerleriniń jumysy tolyq baqylaýǵa alynbaǵan. Keıingi úsh jylda malǵa ekpe saldyq dep 30 myń jalǵan qujat jasaldy. Bul salany birjola tártipke keltirý qajet dep tapsyrma berdi Prezıdent. Endi Úkimet veterınarııa salasyn damytýdyń keshendi baǵdarlamasyn úsh aıdyń ishinde qabyldaýǵa tıis.
– Quzyrly mekemeler bıyl keıbir aımaqta aldymen sý tasqyny, sodan soń qurǵaqshylyq bolatynyn aıtýda. Úkimet qazirdiń ózinde naqty is-qımyl josparyn ázirlep qoıýy kerek. Taǵy da aıtarym, tabıǵı apattardy boljaý úshin sıfrlyq tásilderdi paıdalanbasaq, jumystyń bári bosqa ketedi. Bizde qajetti tehnologııanyń bárin paıdalanýǵa múmkindik bar. Tek sonyń barlyǵy qanshalyqty jaýapty ári júıeli túrde qoldanylady degen suraq týady. Másele – sonda. Egis alqaptary men ınfraqurylymdy qorǵaýǵa qajetti sharalar aldyn ala qabyldanýy qajet. Ár joly másele paıda bolǵan kezde ǵana jantalaspaı, qıyndyqtyń aldyn alǵan jón. Burynǵy qatelikterge jol bermeý kerek. Kóktem de kelip qaldy. Úkimet ákimdiktermen birge sý tasqynyna qarsy sharalardy sapaly júzege asyrýǵa tıis, – dedi Memleket basshysy.
Shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý saıasatyn túbegeıli ózgertý qajet
Prezıdent toqtalǵan altynshy másele – sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini keńinen qoldaný kásipkerlikti qarqyndy damytýǵa zor múmkindik beredi. Ishki jalpy óniminiń 40 paıyzǵa, negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııanyń 70 paıyzǵa jýyǵy shaǵyn jáne orta bıznes salasyna tıesili. Bul – keıingi jyldary júrgizilgen júıeli jumystyń nátıjesi. Degenmen qazir tabysqa rıza bolyp otyratyn zaman emes. Elimizde azamattardyń bıznespen jappaı aınalysýyna mán berilip, oǵan barynsha jaǵdaı jasalyp jatyr. Biraq mundaı shara búgingi tańda azdyq etedi. Úkimet kásipkerlikti damytý isinde endi, eń aldymen, sapaǵa aıryqsha kóńil bólýi kerek. Memlekettik kómekti bıznestiń tehnologııalyq deńgeıine jáne sanatyna qaraı saralap berý qajet. Shaǵyn bıznesti qoldaý sharalary naqty ári tıimdi bolýǵa tıis. Kásipkerlerdi «kúnkóris rejiminen» shyǵyp, turaqty damý jolyna túsýge yntalandyrý mańyzdy. Shıkizattyq emes sektordaǵy damý áleýeti joǵary orta bıznesti qoldaý sharalary daıyn ónim satatyn naryq aýqymyn keńeıtýge yqpal etýi qajet.
Memleket basshysy Úkimet «Atameken» kásipkerler palatasymen birlesip, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý saıasatyn túbegeıli ózgertý týraly usynys ázirleýi kerek degen tapsyrma berdi. Usynystar 1 sáýirge deıin engizilýge tıis.
– Árbir kásipker smartfon arqyly tikeleı qoldana alatyn birtutas sıfrlyq ekojúıe jasalýy qajet. Qazirgi retteý sharalary kásipkerlerge ákimshilik kedergi týǵyzady, materıaldyq shyǵyn keltiredi. Osy kedergiler men shyǵyndardy azaıtý úshin kezinde shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryn tekserýge moratorıı jarııalandy. Biraq moratorıı merzimi aıaqtalǵan sátte bári qaıtadan burynǵy qalpyna tústi. Mysaly, 2020 jyly 70 myń tekserý jasalsa, byltyr bul kórsetkish 92 myńǵa deıin artqan. Tipti, onyń 85 paıyzy jospardan tys júrgizilgen. Shash al dese, bas alatyn mundaı áreketti doǵarý kerek. Mundaı tekserýlerdiń ornyna medısınalyq qordy nemese jekemenshik mektepterdi, áleýmettik jeńildikter berý júıesin tekserý kerek edi. Retteýshilik reformanyń jańa kezeńindegi basty mindet – blokcheın men jasandy ıntellektini paıdalaný arqyly sıfrlyq modelge tolyq ótý. Bul rette «Retteýshi sary paraqtar» (Regulatory Yellow Pages) qaǵıdaty basshylyqqa alynýǵa tıis. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi atalǵan jumysty jyl sońyna deıin aıaqtaýy qajet, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev «Ekonomıkany yryqtandyrý sharalary týraly» Jarlyqty oryndaý máselesine arnaıy toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bul jumys is júzinde emes, qaǵaz júzinde ǵana oryndalyp jatyr. Quzyrly organdar qujatta kórsetilgen tapsyrmalarǵa atústi qaraıdy. Bıznes júrgizýge qolaıly jaǵdaı jasaýdy emes, qur esep berýdi oılaıdy. Sonyń saldarynan Jarlyqta aıqyndalǵan basty mindetter tolyǵymen oryndalǵan joq. Mysal retinde memlekettik aktıvterdi jekeshelendirý úderisin alyp qaraıyq. Úkimet jekemenshikke ótýge tıis 473 kásiporynnyń tizimin byltyr qazan aıynda bekitti. Biraq aktıvterdi saýdaǵa shyǵarmaq túgili ony satýǵa daıyndyq sharalarynyń ózi áli bastalǵan joq.
– «Memlekettik múlik týraly» jańa zań da qabyldanbady. «Qandaı kedergi paıda boldy? Memlekettik organdar nelikten óz aktıvterinen aıyrylǵysy kelmeıdi?» degen suraqtar bolýy múmkin. Naqty sebepter bar shyǵar, biraq olar týraly beıhabarmyn. Shynyn aıtqanda, maǵan tıisti maǵlumat nemese aqparat túsken joq. Sebebi bul aktıvter memleket bıýdjeti esebinen qamtamasyz etiledi, ıaǵnı oǵan qazynadan qomaqty qarajat jumsalyp jatyr. Bul jaǵdaı jeke kásipkerliktiń damýyna kedergi keltirip, básekelestikti tejeıtinin umytpaýymyz qajet. Úkimet Jarlyqty oryndaýǵa qatysty ustanymdardy bir aıdyń ishinde qaıta qaraýǵa tıis. Basty maqsat – bızneske shyn máninde qolaıly jaǵdaı jasaıtyn naqty sharalar qabyldaý, – dedi Prezıdent.
Kólik logıstıkasyn damytý ózekti
Memleket basshysynyń aıtýynsha, jetinshiden, jańa ekonomıkalyq úlgige kóshý barysynda kólik logıstıkasyn damytýǵa jete mán berý qajet. Bul – asa mańyzdy strategııalyq mindet. Qazaqstannyń Eýrazııa qurlyǵyndaǵy biregeı ornyn tıimdi paıdalanbasaq, bul halqymyz keshirmeıtin strategııalyq olqylyq bolýy múmkin. Sondyqtan bul mindettiń mán-maǵynasy erekshe.
Kólik-tasymal salasy ónerkásip jáne ınvestısııa saıasatymen birge birtutas júıe retinde qaralýy kerek. Osy kezge deıin ınfraqurylymdyq róli basym bolǵan tranzıt salasy endi ekonomıkalyq sıpatqa ıe bolady. Jahandyq báseke kúsheıip turǵan qazirgi zamanda, bul – óte mańyzdy qadam.
Prezıdent qazir elimizdegi taýardyń 60 paıyzy temirjolmen tasymaldanady deıdi. Sondyqtan temirjol jelilerin barynsha damytý – aıryqsha mańyzdy mindet. Búginde birqatar iri ınfraqurylym jobasynyń qurylysy aıaqtaldy. Temirjol arqyly júk tasymaldaý múmkindigi edáýir jaqsaryp, temirjoldyń jalpy jaǵdaıy turaqtaldy. Q.Toqaev elimizdiń temirjol tranzıti salasyndaǵy áleýetin tolyǵymen paıdalanýymyz qajet dep otyr. Alaıda bul mańyzdy másele boıynsha anyq, aıqyn strategııa áli joq sııaqty. Tozyǵy jetken temirjol ınfraqurylymy áli de kóp. Keıbir jerlerdegi ahýal tipti kúrdeli deýge bolady.
– Bıyl «Moıynty – Qyzyljar», «Darbaza – Maqtaaral» baǵytyndaǵy jańa temirjol jelilerin iske qosý kerek. Sondaı-aq «Altynkól – Jetigen» jáne «Beıneý – Mańǵystaý» temirjolyn jańǵyrtý jumystaryn aıaqtaý qajet. «Baqty – Aıagóz» jelisin ýaqtyly paıdalanýǵa berý kerek. Atalǵan máseleler týraly jıi aıtatyn boldyq, endi naqty nátıjege kýá bolaıyq. Jumystyń qarqynyn báseńdetýge bolmaıdy. Úkimet bıyl tranzıttik tasymal kólemin shamamen 65 paıyzǵa, ıaǵnı 55 mıllıon tonnaǵa deıin kóbeıtemiz degen aýqymdy mindet qoıyp otyr. Al «Qazaqstan temir joly» kompanııasynyń basshysy óz aqparatynda bul josparǵa kúmán keltirip otyr. Másele – bizde emes, irgeles memleketterdiń josparlary men múmkindikterinde. Bul máseleni endi anyqtaý qajet. Osyǵan oraı, «Samuryq-Qazyna» qory men «Qazaqstan temir joly» kompanııasy qajetti sharanyń bárin qabyldaýǵa tıis. Sonyń ishinde sıfrlyq jańǵyrtý, ıaǵnı transformasııa jumystaryn aıaqtaý qajet, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, júk tasymaldaýshylardyń bárine ashyq jáne birdeı qoldaý kórsetilýge tıis. Ol úshin ulttyq operatordyń júk vagondaryn berý jumysyn tolyq sıfrlandyryp, retke keltirý kerek. Temirjol salasyndaǵy tarıf saıasatyn reformalaý – kezek kúttirmeıtin mindet. 1 qyrkúıekke deıin jańa tarıf saıasatynyń tujyrymdamasyna qatysty túpkilikti sheshim qabyldanýǵa tıis. Tarıf saıasaty, bul – asa mańyzdy taqyryp, kólik strategııamyzdyń ózegi sanalatyn másele.
– Úkimet temirjolmen qatar avtokólik tasymalyn damytýǵa qatysty iri jobalardy da júzege asyrý barysyn qatań baqylaýǵa alýy qajet. Men «Qaraǵandy – Jezqazǵan», «Ortalyq – Batys», «Aqtóbe – Ulǵaısyn» baǵytyndaǵy joldyń jáne Qyzylorda, Saryaǵash, Rýdnyı qalalarynyń syrtyndaǵy aınalma joldyń qurylysy týraly aıtyp otyrmyn. Avtokólik tasymalyn damytý týraly aıtqanda, eń aldymen, joldyń sapasy men qaýipsizdigine qatysty máseleler sheshimin tabýǵa tıis. Jańa jylǵa deıin jasandy ıntellektini paıdalana otyryp avtokólik qozǵalysyn retteıtin sıfrlyq platformany iske qosý kerek. Biz júk jáne jolaýshylar tranzıtin barynsha tıimdi etý úshin shekaradaǵy ótkizý beketterin jappaı jańǵyrta bastadyq. Byltyr 9 beket iske qosyldy. Kelesi jyldyń sońyna deıin taǵy 33 beket tolyq jańǵyrtylady. Biraq beketterdiń sapasyna da qaraýymyz kerek, – dedi Prezıdent.
Aıtýynsha, sıfrlyq tásilder jáne jasandy ıntellektiniń kómegimen kedendik rásimderdi ońtaılandyrý kerek. Biraq baqylaý da álsirep ketpeýge tıis. Elimizdiń jáne kórshi memleketterdiń aqparattyq júıelerin ózara baılanystyrý kerek.
– Men Joldaýymda júk tasymalyn basqaratyn «Smart Cargo» sıfrlyq platformasyn, sondaı-aq keden rásimderin jasaıtyn «Keden» júıesin engizýdi tapsyrdym. Qazir osy júıeler pılottyq rejimde jumys istep tur. Barlyq mekemeniń aqparattyq júıesin ózara kiriktirip, bul platformalardyń tolyq iske qosylýyn tezdetý kerek. Osylaısha, birtutas ıntellektýaldy kólik ekojúıesi qalyptasady. Qoryta kele taǵy da aıtyp ótkim keledi: aldymyzda aýqymdy, mańyzdy mindetter tur. Biz árdaıym bir qadam alda júrýimiz kerek. Oılanyp-tolǵanyp otyratyn ýaqyt joq. Batyl, tıimdi sheshim qabyldap, ony jedel júzege asyrý qajet. Shynyn aıtqanda, búgingi qaralyp jatqan máseleler – belgili, olar Joldaýymda da, Ulttyq quryltaıda da kóterildi. Úkimet músheleri, ıá, aınalamyzda júrgen «sarapshylar» el ekonomıkasynyń aldynda turǵan túıtkilderdi sheshý jolyn tez arada usynady dep kútýdiń qajeti joq degen sııaqty paıymdaýlar bar ekenin biz jaqsy bilemiz. Biz básekege qabiletti el bolýymyz kerek. Básekege qabiletti bolsaq, bolashaǵymyz da jarqyn bolady. Negizgi basymdyqtarymyz ózgermeıdi. Azamattardyń tabysyn arttyryp, turmys sapasyn jaqsartý basty mindet bolyp qala beredi. Úkimet, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar óz jaýapkershiligin tolyq sezinip jumys isteýge tıis. Úkimettiń birinshi kezektegi mindeti – batyl, kúmánsiz sheshimder qabyldaý úrdisin jańǵyrtý. El ıgiligi jáne azamattardyń múddesi úshin eńbek etý qajet. Árbir tapsyrma ýaqtyly ári sapaly oryndalýy kerek. Eń bastysy, elge paıdasy tıetin naqty nátıje bolýǵa tıis, – dep qorytyndylady Memleket basshysy.
Halyq tabysyna basymdyq beriledi
Premer-mınıstr Oljas Bektenov Memleket basshysyna el ekonomıkasyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan tapsyrmalardyń qalaı oryndalyp jatqanyn baıandady. Ol ekonomıkanyń turaqty damýy úshin atqarylyp jatqan negizgi jumystarǵa toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Úkimet Prezıdent qoıǵan mindetterge, Joldaýda aıqyndalǵan strategııalyq maqsattarǵa sáıkes, júıeli sharalardy qabyldap, kezeń-kezeńimen júzege asyryp keledi.
– Salyq, tarıf, bıýdjet saıasatynda, sıfrlyq jáne qurylys sektorlarynda, sondaı-aq áleýmettik salada qabyldanǵan sheshimder ekonomıkany damytýǵa tosqaýyl bolyp otyrǵan qurylymdyq dısproporsııalardy joıýǵa baǵyttaldy. Salyq pen bıýdjet reformasy Ulttyq qordan nysanaly transfertterdi almaı-aq, elimizdiń úsh jyldyq bıýdjetin qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. Ol 2028-shi jylǵa qaraı bıýdjet tapshylyǵyn ishki jalpy ónimniń 0,9%-na deıin qysqartýǵa yqpal etedi. Jergilikti bıýdjetterdiń respýblıkalyq bıýdjetke táýeldiligi 2025 jylǵy 50%-dan 2028 jyly 34%-ǵa deıin tómendeıdi, – dedi Oljas Bektenov.
Júrgizilgen reformalardyń arqasynda byltyr ekonomıkada turaqty ósim saqtaldy. Ishki jalpy ónimniń ósimi 20,1 mlrd dollardy qurady. Jalpy, byltyr IJО́ 6,5%-ǵa ósti. Ekonomıkalyq ósimge negizgi salalardyń damýy áser etti. Atap aıtqanda, kólik salasy 17,8%-ǵa, qurylys 14,6%-ǵa, taý-ken ónerkásibi 17,4%-ǵa, óńdeý ónerkásibi 12,2%-ǵa, saýda 26%-ǵa, aýyl sharýashylyǵy 5,9%-ǵa artty. Sonymen birge mıkro jáne shaǵyn bıznesti qoldaýǵa da erekshe kóńil bólindi. Osy maqsatta mıkro jáne shaǵyn bızneske arnalǵan qarjylyq, qarjylyq emes jáne ınfraqurylymdyq qoldaý sharalaryn biriktiretin «Isker Aımaq» baǵdarlamasy bekitildi.
Premer-mınıstr qoldanystaǵy quraldardyń shaǵyn jáne orta bıznestiń barlyq áleýetin ashýǵa jetkiliksiz ekenin aıtty. Sondyqtan Úkimet bıznes ókilderimen birlesip, qosymsha qarjylyq jáne retteýshilik qoldaý sharalaryn ázirlep jatyr. Sonyń biri shaǵyn jáne orta kásiporyndardy zamanaýı jabdyqtarmen qaıta jaraqtandyrý baǵdarlamasy bolmaq. Atap aıtqanda, «Báıterek» holdıngi jelisi boıynsha arnaıy baǵdarlama iske qosylady. Bul baǵdarlama aıasynda kásipkerler 10 kún ishinde qosymsha kepilsiz, zamanaýı stanoktardy satyp alýǵa jeńildetilgen nesıe ala alady.
Sonymen qatar Úkimet basshysy Salyq kodeksindegi ózgeristerdiń birqalypty ári júıeli iske asýy mańyzdy ekenine toqtaldy. Ony jetildirý kezinde kásipkerlerdiń naqty ári paıdaly usynystaryn nazarǵa alý qajet. Osyǵan baılanysty 2026 jylǵy 1 qańtarǵa deıin barlyq salyqtyq tekserýdi toqtatý týraly sheshim qabyldanǵan. Bıyl mıkro jáne shaǵyn bızneske jiberilgen zańbuzýshylyqtar jaýapkershilikke alynbaıdy. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha eldegi jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany 5%-ǵa artyp, 2,2 mln kásiporynnan asty. Bul salada jumyspen qamtylǵandar sany 3,9%-ǵa ósip, 4,5 mln adamǵa jetti. Iаǵnı búginde eńbek etip júrgenderdiń shamamen 46%-y osy sektorda jumys isteıdi. Bul eldegi ekonomıkalyq belsendi halyqtyń jartysyna jýyǵyn quraıdy. ShOB-tyń ishki jalpy ónimdegi úlesi 40,5%-ǵa jetip, óndirilgen ónim kólemi shamamen 73 trln teńgeni qurady.
Úkimettiń 2026 jyly negizgi basymdyq berip otyrǵany – halyqtyń naqty tabysynyń ósýi. Buǵan jańa óndirister qurýǵa, kásipkerlik bastamalardy damytýǵa ári turaqty jumys oryndaryn ashýǵa baǵyttalǵan júıeli sharalar kiredi. Biraq azamattardyń tabysy ekonomıkanyń ósý qarqynyna saı artpaı otyrǵany da belgili. Qazir eńbekaqynyń ishki jalpy ónimdegi úlesi shamamen 31%-dy quraıdy. Bul Ortalyq Azııa elderi arasynda joǵary kórsetkish sanalǵanymen, negizgi maqsat – ony álemdik ortasha deńgeıge, ıaǵnı 40%-ǵa jáne odan joǵary kórsetkishke jetkizý bolyp otyr.
– Jalaqynyń ósý qarqyny bıznes tabysynyń, onyń ishinde óz kúshimen ári memlekettik qoldaý esebinen alynǵan tabys dınamıkasynan artta qalyp otyr. Osyǵan oraı Úkimet halyqtyń tabysyn arttyrý úshin keshendi sharalardy ázirlep jatyr. Onyń aıasynda qarjylyq, salyqtyq jáne basqa da yntalandyrý sharalary bar. Olar eńbekaqyny kóterýge, laıyqty jalaqy tóleıtin jumys oryndaryn kóbeıtýge, kásibı daǵdylar men biliktilikti damytýǵa, sondaı-aq azamattar úshin qarjylyq júktemeni azaıtýǵa baǵyttalǵan, – dedi Premer-mınıstr.
Oljas Bektenov Memleket basshysyna kólik-logıstıka ınfraqurylymyn damytý jáne eldiń tranzıttik áleýetin arttyrý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalar týraly aıtty.
– Bıyl jalpy uzyndyǵy 475 shaqyrym bolatyn eki temirjol jelisiniń qurylysy men 2,9 myń shaqyrym joldy jańǵyrtý jumystaryn aıaqtaımyz. Bul tranzıttik tasymal kólemin 60%-ǵa ulǵaıtýǵa, al tranzıttik konteınerlik poıyzdardyń jyldamdyǵyn saǵatyna 50 shaqyrymǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Atap aıtqanda, Qytaı shekarasynan Kaspııge deıin júkterdi jetkizý ýaqyty osy jyldyń sońyna qaraı 84 saǵattan 55 saǵatqa deıin qysqarady. 11 myń shaqyrym avtomobıl joldaryn salý men rekonstrýksııalaý jumystary júzege asyrylady. Bul rette tranzıttik áleýettiń serpindi damýyn tejeıtin birqatar faktorlar belgilengen. Solardyń biri temirjol ınfraqurylymdarynyń tozýynyń joǵary deńgeıi bolyp qalyp otyr. Osyǵan baılanysty magıstraldyq temirjol jelisin jańǵyrtý jónindegi keshendi baǵdarlamany júzege asyrý Úkimettiń turaqty baqylaýynda. Infraqurylymdy qosa alǵanda avıasııa salasyn damytýǵa nazar aýdaryldy. Bıyl Astana qalasynyń áýejaıynda ekinshi ushý-qoný jolaǵynyń qurylysyn bastaımyz. Ony iske qosý 20 jyl boıy jóndeý kórmegen birinshi jolaqty jańǵyrtý jumystaryna kirisýge múmkindik beredi. Bul Astana áýejaıynyń ótkizý qabiletin 4 ese arttyryp, 40 mln jolaýshyǵa deıin jetkizedi. Bıyl shilde aıynda Almaty áýejaıynyń ishki termınalyn kúrdeli jóndeý jumystary aıaqtalady. О́tkizý qabileti 14 mln jolaýshydan 19 mln-ǵa deıin artady. Ushý-qoný jolaǵyn jańǵyrtý boıynsha qurylys-montaj jumystary bastalady, – dep túsindirdi Úkimet basshysy.
Sıfrlyq el bolý jaýapkershiligi
Prezıdent halyqqa Joldaýynda úsh jyl ishinde tolyqqandy sıfrlyq el qurý mindetin qoıǵan bolatyn. Sondaı-aq 2026 jyl Jasandy ıntellekt jyly dep jarııalandy. Osyǵan baılanysty Sıfrlyq kodeks pen «Kıberqaýipsizdik týraly» zań qabyldandy. Bıyl sıfrlyq ekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan jańa zańnamalyq bastamalar ázirlenedi. Premer-mınıstrdiń orynbasary – Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıevtiń aıtýynsha, el aýmaǵynda Starlink kompanııasy salǵan gateway-stansalar arqyly spýtnıktik ınternet kórshiles elderge de qoljetimdi bolady. Sonymen qatar poıyz ben ushaq jolaýshylary da ınternetke qosyla alady.
– Qazaqstan aýmaǵynda Starlink salǵan gateway-stansalar arqyly spýtnıktik ınternet kórshiles elderge de qoljetimdi bolady. Mysaly, Tájikstanǵa trafık bıyl beriledi. Kelesi kezekte – Mońǵolııa men Qyrǵyzstan tur. Al Transkaspıı talshyqty-optıkalyq baılanys jelisi boıynsha О́zbekstan qazirdiń ózinde offteık-kelisimshart usynyp otyr. Sıfrlyq ekonomıkanyń tıimdiligi baılanys ınfraqurylymynyń sapasyna tikeleı baılanysty. Byltyr osy baǵytta barlyq negizgi joba iske qosyldy. Jumystardyń basym bóligi bıyl aıaqtalady. Atap aıtqanda, qosymsha 1 900 aýyl talshyqty-optıkalyq baılanysqa qol jetkizedi. Kelesi jyly mundaı aýyldardyń úlesi 90 paıyzdan asady. Barlyq respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldary baılanys ınfraqurylymymen qamtamasyz etiledi. Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, byltyr jeltoqsanda barlyq ótkizý pýnktteri ınternetpen tolyq qamtylǵan, –dedi J.Mádıev.
Sondaı-aq vıse-premer jolaýshylar tasymalyndaǵy ınternet máselesine de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bıyl Qazaqstan temir joly kompanııasynyń negizgi baǵyttaryndaǵy poıyzdarda ınternet qoljetimdi bolady. Mınıstrdiń aıtýynsha, jasandy ıntellektini sátti engizý úshin sapaly salalyq derekter qajet. О́ıtkeni derekter – jasandy ıntellektiniń negizgi resýrsy. Qazir birqatar memlekettik organdar derekterdi sıfrlandyrýdyń jetkilikti deńgeıine jetken. Bul túrli sıfrlyq sheshimderdi jasandy ıntellekt kómegimen damytýǵa múmkindik berip otyr. Jaslan Mádıev salalyq JI modelderin ázirleý jumystary bastalǵanyn aıtty.
– Endigi kezeńde biz salalyq JI modelderdi qurýǵa kiristik. Osyndaı modelder negizinde jasalǵan jasandy ıntellekt ónimderi jyldamyraq, dálirek jumys isteıdi ári olardy óndiris oryndarynda jergilikti deńgeıde paıdalanýǵa bolady. Al ekonomıkanyń naqty sektorynda jasandy ıntellektini engizý úshin derekterdi sıfrlandyrý deńgeıi áli de jetkiliksiz. Qazirgi ýaqytta salalyq derekterdiń ortasha sıfrlyq daıyndyq deńgeıi 57 paıyzdy quraıdy. Jasandy ıntellektini tabysty engizý úshin sıfrlandyrý deńgeıi 90 paıyzdan joǵary bolýy qajet. Sondyqtan bıyl salalyq memlekettik organdarmen jáne bıznes-qoǵamdastyqpen birlesip osy baǵytta jumys júrgiziledi. Onyń ishinde memlekettik qoldaý sharalarynyń ornyna óndiristerdi sıfrlandyrý boıynsha ózara mindettemeler tetigin engizýge basymdyq beriledi, – dep atap ótti.
Eldegi barlyq vedomstvolyq aqparattyq júıelerdi QazTech biryńǵaı platformasyna kóshirý jumystary bastaldy. Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstriniń aıtýynsha, sıfrlandyrýdyń qarqyndy damýy memlekettik sıfrlyq ınfraqurylymda birqatar másele týǵyzǵan. Sonyń biri – aqparattyq júıelerdiń bytyrańqy bolýy.
– Júıelerdiń bytyrańqylyǵyn joıý úshin olardy QazTech biryńǵaı platformasyna kezeń-kezeńimen kóshirý bastaldy. О́tken jyldyń sońynda memlekettik aqparattyq júıelerdiń tolyq túgendeýi aıaqtaldy. Eskirgen jáne birin-biri qaıtalaıtyn aqparattyq júıeler ońtaılandyrylady. Aýdıt nátıjesinde keıbir vedomstvolarda júıelerdiń tym kóp ekeni anyqtalǵan. Máselen, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde 30-dan astam aqparattyq júıe bolǵan. Ońtaılandyrýdan keıin olardyń sany 8 júıege deıin qysqartylyp, barlyǵy QazTech platformasyna kóshiriledi, – dedi ol.
Mınıstr Qazaqstanda eki iri tildik model bar ekenin aıtty. Olar – KazLLM men AlemLLM. Qazir bul júıeler 40-tan astam platformaǵa engizilgen jáne IT-kompanııalarǵa, startaptarǵa, stýdentterge, zertteý ınstıtýttaryna qoljetimdi. Sonymen qatar olardyń sapasyn turaqty túrde jetildirý qajet ekenin jetkizdi. Jaslan Mádıev bul baǵytta halyqaralyq sarapshylarmen birlesken jumystar júrgizilip jatqanyn atap ótti. Ol iri tehnologııalyq kompanııalardyń, sonyń ishinde OpenAI sııaqty uıymdardyń óz ónimderin únemi jańartyp otyratynyn mysalǵa keltirip, otandyq modelder de osy qarqynnan qalmaýǵa tıis ekenin aıtty.
Memleketimizdiń altyn rezervi 345 tonnaǵa jetti
2025 jyly ınflıasııa Qazaqstan ekonomıkasy úshin negizgi syn-qaterge aınaldy. Bul týraly Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov málimdedi. Onyń aıtýynsha, ótken jyldyń qyrkúıek aıynda ınflıasııa deńgeıi 12,9 paıyzdyq eń joǵary shegine jetken. Alaıda qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde jyl sońyna qaraı ınflıasııany 12,3 paıyzǵa deıin baıaýlatýǵa múmkindik bolǵan. Inflıasııalyq qysymnyń kúsheıýine syrtqy faktorlar da aıtarlyqtaı áser etti. Atap aıtqanda, álemdik naryqtaǵy baǵanyń ósýi men geosaıası belgisizdik jaǵdaıy el ishindegi ınflıasııanyń ýshyǵýyna sebep boldy. Sonymen qatar Ulttyq bank tóraǵasy ishki faktorlarǵa da toqtaldy. Onyń sózinshe, ekonomıkany bıýdjet jáne kvazımemlekettik sektor arqyly yntalandyrý, sondaı-aq tutynýshylyq nesıeniń qarqyndy ósýi baǵanyń kóterilýine áser etken negizgi sebepterdiń biri bolǵan.
– Bıyl biz jumsaq teńge baǵamyn qalyptastyrýdyń ıkemdi rejimin saqtaımyz. Bul – bizdiń syrtqy shoktarǵa qarsy tabıǵı turaqtandyrýshymyz. Deı turǵanmen, qajet bolǵan jaǵdaıda valıýtalyq ıntervensııa sııaqty sheshimtal sharalar qabyldaýǵa daıynbyz. Altyn-valıýta qorymyz oǵan múmkindik beredi. Syrtqy naryqtaǵy qubylmalylyq pen valıýtaǵa degen suranysqa qaramastan, teńge baǵamy jyl qorytyndysy boıynsha 3,7 paıyzǵa nyǵaıǵan. Bul kórsetkishke Ulttyq banktiń aqsha-nesıe saıasaty men memlekettiń jalpy makroekonomıkalyq saıasatyna degen senimniń artýy oń áser etti, – dedi Ulttyq bank tóraǵasy.
Sonymen qatar T.Súleımenov eldiń tólem balansy jaǵdaıyna da toqtaldy. Onyń aıtýynsha, saýda profısıtiniń qysqarýy baıqalyp otyr jáne bul jalpy tólem balansyna qysym túsirip júr.
– Eldiń tólem balansyna kelsek, saýda profısıtiniń qysqarýy baıqalyp jatyr. Bul jalpy tólem balansyna qysym kórsetip otyr. Tólem balansyn jaqsartý úshin daıyn taýarlar eksportyn arttyra otyryp, belsendi saýda saıasatyn júrgizý kerek jáne qazaqstandyq taýarlar úlesin ósirip, ımport almastyrýdy kúsheıtý qajet dep sanaımyz. Logıstıkalyq ınfraqurylym men kedendik basqarýdy jetildirý de mańyzdy, – dep atap ótti.
Byltyr Qazaqstanda ekonomıkany nesıelendirý kólemi 51 trln teńgege jetti. Memleket basshysy qol qoıǵan «Bankter týraly» jańa zań zamanaýı ári tehnologııalyq bank júıesin qalyptastyrýǵa negiz qalaıdy. Keıingi jyldary ekonomıkany nesıelendirýdiń jalpy dınamıkasy oń kórsetkishke ıe bolyp otyr.
– Ekonomıkany nesıelendirýdiń jalpy dınamıkasy jaǵymdy – 21 paıyz, 51 trln teńgege deıin ósim bar. Naqty sektordy nesıelendirý ozyńqy qarqynmen ósip keledi. Fıskaldyq yntalandyrýdyń ınflıasııaǵa áserin tómendetip, bıýdjetke qysymyn azaıtý úshin bıyl «Báıterek» qarjy baǵdarlamasyn birge iske asyrýdyń Úkimetpen kelisilgen tetigi qabyldanyp jatyr. Basymdyqtardy naqty aıqyndap, iri strategııalyq jobalarǵa ǵana kóńil bólip, naryqtaǵy ótimdilikti barynsha tartý mańyzdy, – dedi Ulttyq bank tóraǵasy.
Qazaqstannyń altyn rezervi 345 tonnaǵa jetti. О́tken jyly Qazaqstan altyn-valıýta rezervteri boıynsha tarıhı eń joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. Altyn men valıýta qorynyń jalpy kólemi 65,4 mlrd dollardy qurap, kiris deńgeıi 43 paıyzǵa jetken. Osyǵan baılanysty Tımýr Súleımenov:
– О́tken jyly altyn-valıýta rezervteri 65,4 mlrd dollar bolyp, tarıhı maksımal mánge jetti. Kiris 43% boldy. Byltyr ishki naryqta 66 tonna altyn satyp alyp, altyn satyp alý operasııalary boıynsha álemde ekinshi orynǵa shyqtyq. Jyl sońynda altyn rezervi 345 tonnaǵa jetti. Bıyl olar óndiristik aınalymǵa engizilip, retteletin krıptovalıýtalar aınalymy iske qosylady. Mamyr aıyna deıin Ortalyq depozıtarıı bazasynda sıfrlyq aktıvterdi saqtaýǵa arnalǵan ulttyq krıpto-kastodıandyq servıs qurylady. Qarjylyq ınnovasııalardy praktıkalyq turǵyda iske asyrý úshin retteý ortasy iske qosyldy. Qazir onda 10 baǵyt boıynsha 22 jańa joba bar, – dep atap ótti.
Bıyl bankter bıýdjetke qosymsha 0,5 trln teńgeden astam salyq tóleıdi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes qarjy sektorynyń baǵyty qaıta qaralyp, bankterdiń resýrstary naqty sektordy qarjylandyrýǵa kóbirek baǵyttalyp jatyr. Osy ózgerister aıasynda fıskaldyq sharalar da kúsheıtiledi.
– Sizdiń tapsyrmańyz boıynsha qarjy sektorynyń baǵytyn ózgertip jatyrmyz. Osylaısha, bankterdiń resýrstary naqty sektordy qarjylandyrýǵa baǵyttaımyz. Kredıt naryǵyndaǵy eki negizgi segmentti salystyrsaq, byltyr naqty ekonomıkanyń kredıtteri kepilsiz tutyný kredıtterinen jyldam ósti. Bıyl fıskaldyq sharalar da kúshine enedi. Bankterge salynatyn korporatıvtik tabys salyǵy kóteriledi. Memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa salyq salynady. Bankterdiń memlekettik baǵaly qaǵazdardan túsetin tabysyna bir rettik salyq engiziledi, – dedi bas bank tóraǵasy Memleket basshysyna.
Ulttyq bank tóraǵasynyń aıtýynsha, qabyldanyp jatqan bul sharalar bıýdjetke jarty trıllıon teńgeden astam qosymsha kiris ákeledi. Sonymen qatar bankterdiń kapıtal jetkiliktiligin kúsheıtýge baǵyttalǵan talaptar da engiziledi. Aıtýynsha, sáýir aıyna deıin bankter jeke tulǵalarǵa berilgen kredıtter boıynsha shamamen 500 mlrd teńge kóleminde qosymsha kapıtal qalyptastyrady. Ol sondaı-aq rezervtik talaptar kezeń-kezeńimen arttyrylatynyn aıtty. Bul sharalar nátıjesinde naryqtan 3,9 trln teńge artyq ótimdilik alynyp, ınflıasııalyq qysym tómendeıdi. Budan bólek, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, bankterge buryn memleket tarapynan kórsetilgen qoldaýdy merziminen buryn qaıtarý jumystary jalǵasýda. Qazir bankter 738 mlrd teńgeni bıýdjetke aldyn ala qaıtaryp bergen.