Aqtóbe oblysynda uzaq jyldan beri sheshilmeı kele jatqan birneshe ekologııalyq másele bar. Olardyń eń negizgileri – irgeli óndiris oshaqtary sanalatyn ferroqorytpa jáne hrom qosyndylary zaýyttarynan taraıtyn shań-tútin, ábden tozyǵy jetken káriz-tazartý qondyrǵylary men qatty turmystyq qaldyqtar polıgonynan shyǵatyn, qolqany qabatyn jaǵymsyz ıis.
Elimizdegi temir qorytpasynyń 22%-yn óndiretin Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty men hrom totyǵyn, natrıı dıhromatyn shyǵaratyn respýblıkadaǵy biregeı kásiporyn – hrom qosyndylary zaýyty óńirdegi óńdeýshi ónerkásiptiń kúretamyry bolǵanymen, tabıǵatqa tıgizer zardaby da az bolmaı tur.
Qalanyń atmosferalyq jaı-kúıine 6 stasıonarlyq baqylaý beketi arqyly turaqty monıtorıng júrgiziledi. Onyń úsheýinde shań, azot, kúkirt dıoksıdteri, kómirtek oksıdi, kúkirtsýtek, formaldegıd, alty valentti hrom, benzol sekildi zııandy zattarǵa táýligine tórt ret synama alynsa, qalǵan avtomattandyrylǵan beketter lastaýshy zattardy 20 mınýt saıyn anyqtap, málimetti lezde jarııalap otyrady.
«Qazgıdromet» RMK Aqtóbe fılıalynyń deregine súıensek, qańtar aıynyń ekinshi jartysynda shahardaǵy aýa sapasy «jaqsy» deńgeıden «ortasha» deńgeıge túsken. Máselen, 18 qańtarda AQL kórsetkishi 42-ni kórsetip, jaǵdaı «jaqsy» dep baǵalanǵanymen, keı kúnderi ruqsat etilgen shekti mólsherden aýytqýdyń 144 deregi tirkelgen. Ásirese, Eset batyr kóshesiniń bas jaǵynda aýa sapasynyń kúrt nasharlaǵany baıqalady. Mamandardyń aıtýynsha, buǵan kóbine jelsiz, tymyq aýa raıy sebep bolady. Atmosferanyń tómengi qabaty salqyndap, ústińgi qabaty jylynǵanda aýa almasý úderisi tejelip, zııandy zattar jer betine jaqyn shoǵyrlanady. Kúkirt dıoksıdi, azot, kómirtek oksıdteri men formaldegıdtiń joǵary konsentrasııasy kóbine qoqys polıgony men zaýyttarǵa jaqyn aýmaqtarda anyqtalyp otyr.
«Qazgıdromet» RMK derekterine súıensek, Aqtóbe qalasynda atmosferalyq aýanyń lastaný deńgeıi 2015 jyly «tómen» bolǵan, 2017 jyly «joǵarylaǵan». 2016, 2018–2019, 2021 jyldary – «joǵary» deńgeıde dep baǵalanǵan. 2020, 2022–2024 jyldary Standartty ındekske sáıkes, lastaný deńgeıi SI = 13,5–21,3 («óte joǵary») mánderine jetken. Tek 2023–2024 jyldary qalada zııandy zattardyń shekti mólsherden asýynyń 4,9 myń deregi tirkelýi – dabyl qaǵarlyq jaǵdaı.
Ekologııalyq ahýaldy jaqsartý men shahardy kógaldandyrý máselesi qoǵamdyq tyńdaýlar men ýákiletti organ ókilderiniń halyqpen kezdesýlerinde udaıy kóteriledi. Jýyrda Aqtóbege jumys saparymen kelgen Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Jomart Álıevke de turǵyndar tarapynan osy saýaldar qoıyldy. Qoǵam belsendisi Aleksandr Mandrykın qaladaǵy jaǵymsyz ıisti joıý jónindegi mınıstrliktiń josparyn surap, 2025–2029 jyldarǵa arnalǵan óńir ekologııasyn saýyqtyrýdyń Jol kartasy oblystyq máslıhatta áli kúnge bekitilmegenine nazar aýdardy. J.Álıev jaǵymsyz ıistiń negizgi kózi – qaladaǵy tozǵan káriz júıesi ekenin, bul másele vedomstvoǵa jaqsy tanys ekenin jetkizdi.
«Bul – elimizdiń kóptegen qalasyna ortaq túıtkil. Búginde el kólemindegi káriz sýlaryn aǵyzý jelileriniń tozý deńgeıi 70%-ǵa jetken. Sorǵylaý-tazartý qondyrǵylarynan bastap, magıstraldy jelilerge deıin tolyq jańartýdy qajet etedi. О́kinishke qaraı onyń qurylysy, josparlaý, qarjylandyrý máselesimen bizdiń mınıstrlik emes, О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi men jergilikti ákimdikter aınalysady. Ekologııa mınıstrligi aýada, topyraq pen sýda lastaýshy zattar bekitilgen shekti mólsherden asqan jaǵdaıda ǵana baqylaý fýnksııasyn júzege asyrady», dep jaýap berdi vıse-mınıstr.
Atalǵan jıynda Elek ózenine hrom qosyndylary zaýytynyń qaldyqtaryn tógýdi toqtatý máselesi de sóz boldy. Vıse-mınıstr Aqtóbe oblysynyń alty valentti hrommen lastanǵan gıdrojúıesin saýyqtyrý isi jaqyn arada sheshimin taba qoıady dep aıtý qıyn ekenin jetkizdi.
«Osy baǵytta qyrýar qarjy jumsalǵanymen, máseleniń ne tehnıkalyq, ne ǵylymı sheshimi naqty anyqtalmady. Mamandarmen san márte keńes ótkizsek te, ortaq mámilege kele almadyq. Bir tarap ózen túbin tazartý kerek dese, ekinshi jaq shókken zııandy zattardy qozǵaý tutas ekojúıege qaýip tóndiredi degen pikirde. Sondyqtan gıdrojúıe men gıdrodınamıka salasyndaǵy bilikti ǵalymdarmen birlese otyryp, keshendi zertteý júrgizý qajet», dedi ol.
Tyǵyryqtan shyǵar jol jańa Ekologııalyq kodeks talaptarynyń oryndalýynda jatyr. Qujatqa sáıkes, 2025 jyldan bastap jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalarǵa óndiristi qaıta jaraqtandyrý men emıssııany azaıtý mindetteldi. Osy saladaǵy I sanattaǵy kásiporyndar memleketten keshendi ekologııalyq ruqsat alýǵa tıis. Bul qujat arqyly iri óndiris oshaqtarynyń tabıǵatqa zııandylyǵynyń shekti mólsheri bekitilip, sharýashylyq qyzmeti qatań baqylanady. Eldegi eń iri 50 kásiporynǵa qoljetimdi ozyq tehnologııalardy engizý arqyly zııandy shyǵarylymdardy azaıtý júkteldi. О́ndiristi jańǵyrtýdy qolǵa alǵan kásiporyndarǵa emıssııa tólemderine qatysty jeńildikter qarastyrylǵan.
Aqtóbe oblysy boıynsha bul tizimde «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ bastaǵan munaı kompanııalary men ERG tobyndaǵy óndiris oryndary bar. ERG quramyna kiretin Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty jańa tehnologııalardy engizýdi bastap ketti. Zaýyt basshylyǵynyń málimetinshe, sehtarǵa arnaıy tutqyshtar ornatylyp, lastaýshy zattardy ustap qalý, ony elektr qýatyn óndirýge paıdalaný tehnologııasy iske qosylyp jatyr. Bıyl oblystaǵy 100 kásiporyn keshendi ekologııalyq ruqsat alady dep josparlanǵan. Qaıta jaraqtandyrý merzimi on jylǵa sozylmaqshy. Osy ýaqytta jańarýǵa bet burmaǵandardyń emıssııa jeńildikteri joıylyp, tólem bıýdjetke 100 ese mólsherde qaıtarylady.
«О́kinishke qaraı óńirdegi keıbir munaı kompanııalary qaıta jaraqtandyrýǵa asyǵar emes. Túptep kelgende, jańa tehnologııa – qorshaǵan ortaǵa keletin zııandy azaıtýdyń birden-bir joly ári eýrostandartqa kóshýdiń alǵysharty. Árıne, bul ǵımaratty, tehnıka men ınfraqurylymdy jańartýdy talap etetin qymbat joba. Sol sebepti de óndirýshiler ázirge enjarlyq tanytyp otyr», dep túıindedi J.Álıev.
Bıyldan bastap ekologııalyq aıyppuldardyń respýblıkalyq emes, jergilikti bıýdjetke túsýi tabıǵatty qorǵaý sharalaryn qarjylandyrýǵa septigin tıgizedi degen úmit bar. Jergilikti belsendiler ekologııa departamentteri bul qarajatty naqty kógaldandyrý jumystaryna jumsaýǵa tıis dep sanaıdy. Degenmen, óńirde tabıǵat qorǵaý sharalarynyń ashyqtyǵy men naqty jospary áli de jetispeıdi. Máselen, IV sanattaǵy shaǵyn mekemelerdiń, onyń ishinde qala mańynan karer qazyp, qum men qıyrshyq tas óndiretin seriktestikterdiń is-áreketi eskerýsiz qalyp jatady.
Tabıǵat janashyrlary ózen arnalaryn beıbereket qazyp, shań-tozań kóterip, landshafty búldiretin shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine baqylaýdy kúsheıtýdi usynady. Qurylys nemese óndiris nysanyn salatyn mekeme tabıǵat qorǵaý josparynda 100 túp aǵash egýge ýáde bergenimen, onyń oryndalýyn tekserip jatqan eshkim joq. Saldarynan sırek kezdesetin ósimdikter joıylyp, qazylǵan karerler ashyq-shashyq kúıinde qala beredi.
Tabıǵat qorǵaý isinde úlken-kishi degen uǵym bolmaýǵa tıis. Aýa, sý, topyraqtyń tazalyǵy – birtutas ekojúıeniń ajyramas bóligi. Osy oraıda ár azamattyń jeke jaýapkershiligi men qoǵam belsendiligi aýadaı qajet.