Jańa Salyq kodeksindegi normalardy túsindirip, osyǵan qatysty týyndaǵan máselelerdi sheshýge kómektesetin «Halyq býhgalteri» aksııasy júrip jatyr. Halyqqa arnalǵan jobanyń qanshalyqty tıimdi ekenine kóz jetkizý maqsatynda elordadaǵy Saraıshyq aýdany boıynsha Memlekettik kirister basqarmasyna bardyq.
Salyqty úsh jyl artyq tólegen
Tańǵy saǵat – 10.00. Keńse ishinde kisi qarasy qalyń eken. Biri qaǵazdaryn qobyratyp, endi biri telefonǵa telmirip, elektrondy júıeniń tilin tappaı álek. Elorda turǵyny, zeınetker Aıgúl Orynbaımen az-kem tildestik. 2011 jyldan beri tigin isimen aınalysyp kele jatqan keıipkerimiz kıim-keshekti restavrasııa jasaıdy. Tabysy turaqty emes, aıyna shamamen – 200 myń teńge. Jeke kásipkerlikti jaýyp, ózin-ózi jumyspen qamtýshy retinde tirkelý maqsatynda «Halyq býhgalteri» aksııasyna júginbek nıette. Aksııa aıasynda kásipkerlerge tegin keńes beretin býhgalter Ashat Asylhanuly qujattardy qarap otyryp sáıkessizdikti baıqaǵan. Býhgalterdiń aıtýynsha, kásipker uzaq jyl boıy patentpen jumys istegen. 2023 jyly salyq rejimin aýystyrǵan. Biraq dál sol kezde júıede mańyzdy belgi durys qoıylmaı, salyq joǵary mólsherlememen eseptelgen. Ol úsh jyl boıy salyqty 3 paıyzben tólep kelgen. Negizi 1 paıyzben ǵana tóleýge tıis edi.
«Kóp jaǵdaıda salyq rejimin aýystyrǵanda júıede bir belgi durys qoıylmaı qalady. Kásipker ony baıqamaıdy. Nátıjesinde, esep basqa mólsherlememen ketedi. Adamdar ne tólep júrgenin tolyq túsinbeıdi. Keıin birneshe jyl ótken soń ǵana másele shyǵady. Aıgúl apamyzdyń barlyq 910-esebi qaıta qaralady. Olar keri qaıtarylyp, túzetý arqyly jańadan rásimdeledi. Sebebi ol kezde salyq zańnamasy durys qoldanylmaǵan. Sondyqtan artyq 2 paıyzy kásipkerge qaıtarylýy kerek. Odan keıin 911-esepti qaıta tapsyramyz. Alaıda bul úderis ońaı emes. О́ıtkeni esep tapsyrý merzimi ótip ketken. Qazir elektrondy túrde ótkizý múmkin bolmaı otyr. Barlyq qujat qaǵaz júzinde, salyq organdarynyń mamandary arqyly rásimdelýge tıis. Sodan keıin ǵana artyq tólengen 2 paıyzdy qaıtarýǵa ótinish beremiz», deıdi býhgalter.
Aksııaǵa kelgenderdiń arasynda jeke kásipkerligin jaba almaı júrgen azamattar da az emes. Solardyń biri – kirpish zaýytynda jumys isteıtin Aıdyn Solotov. Ol birneshe aıdan beri baıaǵyda ashqan jeke kásibin resmı túrde jaba almaı júr. Sebebi kezinde qyzmetin toqtatqanymen, júıede arnaıy belgi durys qoıylmaǵan. Sonyń saldarynan qaǵaz júzinde jabylǵandaı kóringenimen, derekter bazasynda áli de belsendi kúıde qalyp qoıǵan. Zań boıynsha arnaıy ótinish berip, kásibin jabý kerektigin bilmegen.
Qujattardy tekserý barysynda onyń derekteri birneshe bazada ártúrli tirkelgeni anyqtalǵan. Bir júıede «joq» dep kórsetilse, ekinshisinde «bar» bolyp shyǵady. Keı derekteri basqa óńirdiń bazasynan tabylǵan. Aıdynnyń aıtýynsha, negizgi qıyndyqtyń biri – elektrondy portaldaǵy ótinish júıesi.
«Bir ótinish jibergennen keıin, onyń qaralýyn uzaq kútýge týra keledi. Keıde qabyldanbaıdy, keıde tehnıkalyq sebeppen keri qaıtarylady. Al aldyńǵy ótinish tolyq óńdelmeıinshe, jańasyn jiberý múmkin emes. Sosyn ótinishti keri qaıtaryp, basqa nusqaǵa aýystyrǵym keldi. Biraq júıe oǵan múmkindik bermeıdi. Buryn bir jerde qate ketken. Sol óshpeı tur. Qansha ret jibersem de báribir júıeden «sheshilmedi» degen habarlama kelip turady. Arasynda portal istemeı qalady», deıdi kásipker.
Osy qıyndyqtyń saldarynan Aıdyn birneshe ret ártúrli mamanǵa júginýge májbúr bolǵan. Bir býhgalterge barsa, ol basqa mekemege jiberedi, ekinshisine barsa, qaıtadan osynda joldaıdy. Eki ortada júrip, ábden taýy shaǵylǵan. Býhgalter A.Asylhanuly máseleniń ushy – júıede ekenin aıtyp, sheshiletinin jetkizdi.
Kásipkerler de keńeske zárý
Qarap otyrsaq, bul ortalyqqa zeınetkerler jıi keledi eken. Kópshiliginiń buryn jeke kásibi bolǵan. Qazir jańa júıege kóship, ózin-ózi jumyspen qamtýshy mártebesine ótýi qajet. Biraq ony ózderi jasaı almaıdy. Kóbi býhgalterge júginbeıdi, qymbatsynady. Al óz betinshe portalǵa kire almaıdy. Osynyń bárin bizben birge baqylap otyrǵan býhgalter A.Asylhanulynyń aıtýynsha, «Halyq býhgalteri» aksııasy bastalǵan kezde negizgi maqsat – halyqqa keńes berý, túsindirý, baǵyt kórsetý bolǵan. Alǵashynda jumys tek keńes berý baǵytynda júrgizilgen. Qandaı salyq rejimi bar, qalaı tirkelý kerek, qalaı ózin-ózi jumyspen qamtyǵan degen mártebege ótýge bolady, qandaı esep tapsyrý qajet – osynyń bári aýyzsha túsindiriletin.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Biz bastapqyda tek aqparattyq-túsindirý jumysyn júrgizemiz dep oıladyq. Biraq adamdarǵa teorııa kerek emes eken. Olarǵa salyqqa, kásipkerlikke baılanysty betpe-bet kelgen máselelerin sheship berý kerek. Sondyqtan biz praktıkalyq kómekke kóshtik. Qazir aksııa barysynda adamdarǵa tek keńes berilmeıdi, olarǵa tikeleı kómek kórsetemiz. Telefonǵa qalaı tirkelý kerek, portalǵa qalaı kirý kerek, esepti qalaı jiberý kerek, bank arqyly qalaı shot ashý kerek, QR qabyldaý qalaı jumys isteıdi – bári naqty is júzinde úıretiledi. Keıbir adamdar telefon arqyly tirkelýdiń ózin bilmeıdi. Biz otyryp, bárin basynan bastap kórsetemiz. Qaı jerge kirý kerek, qaı batyrmany basý qajet, qalaı esep ashý kerek – bárin birge jasaımyz», deıdi ol.
Halyq arasynda júrip, ony qatty tańǵaldyrǵan másele – halyqtyń jaýapkershilik týraly bilmeýi.
«Kóbi jeke kásip ashtym, biraq jumys istemedim, eshteńe bolmaıdy dep oılaıdy. Bul – qate pikir. Kásip ashylǵannan keıin mindetti túrde medısınalyq saqtandyrý, esep, áleýmettik tólemder júredi. Jumys istemese de. Keıbir adamdar bes-alty jyl boıy esep tapsyrmaǵan bolyp shyǵady. Sosyn másele ýshyqqan soń, «tezirek jabý kerek» dep keledi. Qarasaq, 25 esep tur. Sonyń bárin jasaý kerek. Bul – saýatsyzdyqtan emes, durys aqparat bolmaǵannan. Mysaly, jolaýshy tasymaldaıtyn azamattar statıstıkalyq esep tapsyrýy kerek ekenin kóbi bilmeıdi. Sonyń saldarynan aı saıyn 40-50 myń teńge aıyppul keledi», deıdi ol.
Jaǵdaıdy kózben kórip, ábden qanyq bolǵasyn, mundaı jaǵdaıdyń aldyn alýǵa qatysty býhgalterden keńes suradyq. Ashat Asylhanuly adamdarǵa bir ǵana keńes beredi:
«Bireýdiń sózine senip, soǵan erip ketýge bolmaıdy. Aqparatty mindetti túrde tekserý kerek. Ashyq derekkózder bar. eGov, e-Salyq, Uchet.kz, Paragraf bar. Solardan qaraý kerek. Sosyn maman tańdaıtyn kezde arzan býhgalter de, qymbat býhgalter de másele emes. Eń bastysy – sapa. Baǵa emes, nátıje mańyzdy. Kásipker tynysh jumys isteýi kerek. Al keıbiri ústirt túsindiredi, tereńine barmaıdy. Ol adam ózi de durys bilmeýi múmkin. Sondyqtan ár adam ózine, kásibine qatysty zańdyq normalarmen, erejelermen tanysa júrgeni durys», deıdi ol.
«Halyq býhgalteri» aksııasy jumysyn baqylaǵannan keıin bul bastamanyń jaı ǵana «aqparat taratý» emes, naqty kómek kórsetetin quralǵa aınalǵanyn ańǵardyq. Qabyldaýǵa kún saıyn 70-80 adam kelip ketedi. Osy jumystyń basy-qasynda júrgen, úderiske jaýapty tulǵa retinde Saraıshyq aýdany boıynsha Memlekettik kirister basqarma basshysynyń orynbasary Darhan Moldajannyń aıtýynsha, bul aksııanyń basty mıssııasy – halyqqa barynsha túsinikti etip jetkizý.
«Aksııa 5 qańtardan bastalyp, 30 maýsymǵa deıin jalǵasady. Qazir osy jobaǵa jumylǵan býhgalterler bastapqy kelisim boıynsha maýsymǵa deıin turaqty jumys istep otyr. Eger qandaı da bir sebeppen mamandar aýyssa, biz basqa bilikti mamandardy shaqyramyz. Biraq jumys toqtamaıdy. Sebebi «Halyq býhgalterine» degen halyqtyń suranysy joǵary, bul jerden adam arylmaıdy, kúnde kelip jatyr. Biz býhgalterlerdi tańdaǵanda biliktiligin aldyn ala tekserdik, suhbat júrgizdik. Qazir otyrǵan mamandardyń deńgeıine ózimiz de tańǵalyp otyrmyz, jumysy óte saýatty», dedi D.Moldajan.
Respýblıkalyq aksııa qazir oblys ortalyqtarynda, sondaı-aq Astana, Almaty men Shymkent qalalarynda, memlekettik kirister basqarmalarynyń bazasynda oflaın formatta tegin ótkiziledi. Joba aıasynda memlekettik kirister organdarynyń qyzmetkerleri men 120-dan astam akkredıttelgen kásibı býhgalter halyqqa qyzmet kórsetedi. Osy ýaqytqa deıin 17,5 myńnan astam salyq tóleýshi keńes alyp, 160-tan asa kezdesý ótken.
Resmı derekke súıensek, betpe-bet formattaǵy jumys tıimdiligin kórsetken. Qatysýshylar býhgalterlik esep, salyq eseptiligi, elektrondy júıelermen jumys, arnaıy salyq rejimderi, QQS máseleleri, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattardyń qyzmet túrleri, elektrondy shot-faktýralar jáne salyq mindettemelerin oryndaý tártibi boıynsha naqty praktıkalyq keńes alǵan.
Bizdiń bir ańǵarǵanymyz, qarapaıym halyq, qujatqa, esep-qısapqa yqtııat bola bermeıdi. Kóbine quqyǵy men mindetinen de beıhabar. Al salyq tártibi júre tyńdap, enjar qaraıtyn másele emesi anyq. Sondyqtan halyq pen salyqtyń esebin túgendegen osyndaı aksııa óte-móte qajet ekeni aıtpasa da túsinikti.