Aqpan aıy kelgen saıyn qazaq ǵylymy bir iri tulǵany eske alady. Eger tiri bolǵanda, búgin 16 aqpan kúni qazaq ǵylymy men rýhanı oı-sanasynyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan kórnekti ǵalym, tereń oıshyl tulǵa Jabaıhan Múbárakuly Ábdildın 93 jasqa tolar edi.
Bul – bir adamnyń jasy ǵana emes, tutas bir ǵylymı dáýirdiń ólshemindeı san. Jabaıhan Múbárakuly – oıdyń tazalyǵyn, ǵylymǵa adaldyqty ómiriniń basty muraty etken sırek tulǵalardyń biri boldy. Ol fılosofııany qurǵaq teorııa retinde emes, adamdy oılanýǵa, aqıqatqa jaqyndaýǵa jeteleıtin rýhanı jaýapkershilik dep túsindi. Onyń eńbekterinen tereńdikpen qatar, ishki mádenıet pen ıntellektýaldyq batyldyq seziletin.
Ol fılosofııa ǵylymyn ulttyq deńgeıde ǵana emes, álemdik ıntellektýaldyq keńistikte tanyta bilgen sanaýly qaıratkerlerdiń biri edi. Ǵalymnyń eńbekteri logıka, tanym teorııasy, dıalektıka máselelerin jańasha paıymdaýmen erekshelendi.
Osydan úsh jyl buryn 90 jas mereıtoıynyń qarsańynda ǵalym aǵamyzdyń 25 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń sońǵy bes tomy jaryq kórgen edi. Osy shyǵarmalar jınaǵynyń alǵashqy jıyrma tórt tomy akademık Raýshan Jabaıhanqyzymen birge orys tilinde jazylsa, 25-tomy Abaıdyń tolyq adam týraly oıyn bilgisi keletin qaýymǵa arnalǵan. Monografııa qazaq tilinde (jýrnalıst J. Súleımenovpen birlese otyryp) jáne orys tilinde jazylǵan.
Osy eńbekterinde fılosofııalyq oılaý mádenıetiniń maıtalmany Jabaıhan Múbárakuly adamzattyń ótkeni men búginine synı kózqaraspen salystyrmaly taldaý jasaǵan. Qoǵamymyzdyń búgingi ózekti máseleleri de jan-jaqty, júıeli, negizdelgen, logıkalyq dáıektelgen yńǵaımen fılosofııalyq turǵydan taldanǵan. Fılosofııanyń máńgi máseleleri týraly oı qozǵaǵanda álemdik deńgeıdegi oıshyldarmen qatar qazaq danalyǵyn, Abaıdyń oı-tolǵaýlaryn ornymen qoldanatyny súısindirdi. Sońǵy 25 tomyn «Abaıdyń kemeldik, tolyq adam joly» dep atap qazaq tilinde jazǵanynyń da sımvoldyq maǵynasy bar.
Jabaıhan Múbárakuly tek Batys fılosoftaryn ǵana dáriptep, nasıhattaǵan ǵalym emes. 80 jyldyq mereıtoıyna jazǵan arnaýymda fılosof bolýdyń qyrlarynyń biri retinde «Ulylaryn ulyqtap otyrý, Batys, Shyǵys dep alalamaı adam balasyn» degen joldar bar edi. Akademık J.Ábdildın Kant, Gegel, Shekspır syndy Batys oıshyldarymen qatar Abaı, Shoqan Ýálıhanov, Shyńǵys Aıtmatov, Álıhan Bókeıhan týraly jáne shyǵarmalar jınaǵynyń 24-tomynyń «Vydaıýshıesıa deıatelı kazahskogo naroda v XX veke» degen taraýynda basqa da birtýar qazaq azamattary týraly oı tolǵaǵan.
Fılosoftyń taǵy bir atap ótetin erekshe qyry, qazirgi kezde ǵylymı ortada beleń alyp otyrǵan bir qubylys – ótkenimizdi ıdealdaýǵa tyrysýshylyq, ıaǵnı glorıfıkasııaǵa jol bermeý edi. Ushqary, dáıeksiz sóz aıtýdan boıyn aýlaq ustaıtyn, júıeli, logıkalyq, synı oılaýdyń sheberi, ǵylymı oılaý stıliniń temirqazyǵy Jabaıhan Múbárakuly Ábdildın syndy fılosof ǵalymnyń bolǵanyn kóńilge demeý tutamyz.
Jabaıhan Múbárakuly tek ǵylymı zertteýlerimen ǵana emes, ustazdyq bolmysymen de kópke úlgi boldy. 91 jasyna deıin L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń fılosofııa kafedrasynda dáris oqyǵan akademık birneshe býyn jas ǵalymdardyń qalyptasýyna jol ashyp, ǵylymǵa adaldyq pen oı tazalyǵyn ómirlik ustanym etken adam edi. Onyń dáristeri men eńbekterinen tereńdik, tazalyq, talapshyldyq jáne adamgershilik aıqyn seziletin.
«Jaqsynyń aty ólmeıdi, Ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen, ómirden ótse de, onyń ǵylymı murasy men azamattyq tulǵasy el jadynda, shákirtteriniń eńbeginde, qazaq fılosofııasynyń damý jolynda máńgi saqtalady. Mundaı ǵalymdardyń ǵumyry ýaqytpen ólshenbeıdi, olar artynda qalǵan ónegeli izimen, salıqaly sózimen ómir súrýin jalǵastyra beredi.
Gúlnar ADAEVA,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti fılosofııa kafedrasynyń professory