Keıde bir qalany kartadan qarap tanımyz. Al keıde sol qalany jan-tánimizben sezinemiz. Tar kósheniń tarıhy, kóne qabyrǵanyń syry, únsiz turǵan eskertkishtiń taǵdyry – bári de bir adamnyń áńgimesi arqyly «tiriledi».
Jyl saıyn 21 aqpanda álem jurtshylyǵy Halyqaralyq ekskýrsovodtar kúnin atap ótedi. Bul mereke 1990 jyldan beri World Federation of Tourist Guide Associations bastamasymen toılanyp keledi. Maqsaty – saıahat álemindegi kórinbeıtin, biraq asa mańyzdy maman ıeleriniń eńbegin baǵalaý. Ekskýrsovod – jaı ǵana jol kórsetýshi emes. Ol ótken men búginniń arasyn jalǵaıtyn altyn kópir, eldiń mádenıetin tanystyratyn elshi, tasqa til bitiretin áńgimeshi, ár sapardy áserge toly oqıǵaǵa aınaldyratyn maman. О́z daýysy arqyly saraılar qaıta salynǵandaı, batyrlar qaıta atqa qonǵandaı áser beredi. Bir sátte siz orta ǵasyr bazarynda júrgendeı bolasyz, kelesi sátte táýelsiz eldiń zamanaýı kóshelerinde qadam basasyz.
Ár ekskýrsııa – jańa aýdıtorııa, jańa energııa, jańa suraqtar. «Uly Dala Eli» ortalyǵynyń ekskýrsovodtary bir topqa tarıhı derekterdi oıyn formatynda jetkizse, kelesi topqa sol materıaldy saraptama túrinde túsindirýi múmkin. Bul – ıkemdilik. Al ıkemdilik – kásibı daıyndyqtyń nátıjesi.
Týrıst ınternetten bárin oqyp keledi. Eger ekskýrsovod tek jattandy mátin aıtsa, ol qyzyq bolmaıdy. Búgingi aýdıtorııa tereńdik, saraptama, erekshe qısyn kútedi. Qazirgi jahandaný jaǵdaıynda mýzeı tek mádenı murany saqtaý jáne tanystyrý ınstıtýttary ǵana emes, sonymen qatar ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýdyń mańyzdy faktoryna aınalyp otyr. Osyǵan baılanysty kadrlardyń kásibı daıarlyǵy erekshe mánge ıe. Alaıda kásibı biliktilikti tek formaldy oqý baǵdarlamalary arqyly qalyptastyrý jetkiliksiz ekeni tájirıbe júzinde dáleldenip keledi. Mýzeıtaný mamandyqtary úshin tek teorııalyq bilim emes, kásibı ıntýısııa, jaǵdaıdy seziný, kelýshilermen qarym-qatynas ornatý qabileti, ekspozısııa logıkasyn túsiný jáne mádenı kontekstti beısana deńgeıde meńgerý mańyzdy. Mundaı bilim túri ǵylymda «únsiz bilim» uǵymymen sıpattalyp, kadr daıarlaýda tacit knowledge fenomenin maqsatty túrde qalyptastyrý ózekti.
«Únsiz bilim» uǵymy ǵylymda explicit knowledge (verbaldanǵan) pen implicit knowledge (únsiz) arasyndaǵy aıyrmashylyqty kórsetedi. Vengrııalyq ǵalym M.Polanı únsiz bilimdi «tilmen jetkizý qıyn, tájirıbe arqyly ıgeriletin ilim» retinde sıpattady. Bul bilim kóbine áreket barysynda, kásibı tájirıbede qalyptasady. Mýzeı qyzmetkeriniń ekspozısııanyń logıkasyn, kelýshimen qarym-qatynastyń názik reńderin sezinýi sııaqty qubylystar osy topqa jatady. Mýzeı salasynda kadr daıarlaý úderisinde formaldy oqytýmen qosa únsiz bilimdi maqsatty damytý qajet. О́ıtkeni ol kásibı biregeıligin qalyptastyrady jáne naqty qyzmet jaǵdaıynda tıimdi áreket etýge múmkindik beredi.
San-Fransısko mýzeıi ǵylymı bilim berý men mýzeı qyzmetkerleriniń kásibı damytý baǵdarlamalaryn usynady. Ondaǵy vıktorınalar, sheberlik saǵattar jáne tájirıbelik demonstrasııalar mýzeı qyzmetkerleriniń bilimin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Tálimgerlik, tájirıbe, jobalyq oqytý jáne kásibı qaýymdastyqtardaǵy tájirıbe almasý mýzeı men týrızm mamandarynyń kásibı ıntýısııasyn, mádenı sezimtaldyǵyn, kommýnıkasııalyq qabiletin damytady. Bul óz kezeginde mádenı murany sapaly tanystyrýǵa, tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan týrızm salasynda mártebe týraly sóz bolsa, eń aldymen ekskýrsovodtyń eńbegi atalý kerek.
Dıloram Taýasarova,
«Uly dala eli» ortalyǵynyń qyzmetkeri