Qurylys degenimiz – qarqyndy damyǵan ekonomıkanyń bir salasy ǵana emes, sozylmaly «aýrýlaryn» sary maıdaı saqtap qalǵan eski bir alań ispettes. Dármensiz qoǵamǵa dendep engen jemqorlyq derti bul salany da aınalyp óte almasa kerek. Qybyn taýyp qarajat jymqyryp qalý, sebepsiz qymbattatylǵan smetalar, tıimsiz ıgerilgen teńgeler, taǵysyn taǵylar dál osy salanyń adymyn ashtyrmaı kelgeni anyq. Endeshe, sıfrlandyrý isin ekinshi planǵa ysyryp, «keleshektiń sharýasy» dep kesheýildete berý endi jarasa qoımas.
Dıjıtaldandyrý deńgeıin dáıektesek...
Bul máseleni el Prezıdenti erterek aıtty. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda osy bir jaıtqa erekshe toqtaldy. «Búginde Qazaqstandaǵy sáýlet-qurylys qyzmetin retteıtin 2,5 myńnan astam qujat bar. Bul júıe ábden qaǵazbastylyqqa kómilgen. Jemqorlyq az emes. Eski qurylys standarttary men normalary áli de qoldanylady. Sondyqtan Úkimetke múldem jańa qujat – Qala qurylysy kodeksin qabyldaýdy tapsyramyn» degen Joldaý joldary seme bastaǵan sanalarda qaıta jańǵyrdy. Úsh jarym jyl ýaqyt buryn Prezıdent shegelep tapsyrǵan osy bir shetin máselelerden qandaı qorytyndy shyǵara aldyq? Salada salmaqty ózgerister oryn aldy ma? Mán-jaıdy meılinshe saralap kóreıik.
Árıne, bul mindetterdiń normatıvtik-quqyqtyq jaǵynan jetkiliksiz tustaryn jetildirý baǵytynda birshama tyńǵylyqty jumys atqarylǵanyn joqqa shyǵara almaspyz. Jyl basynda qatar qabyldanǵan qos Kodeks (sıfrlyq pen qurylys) – sonyń aıqyn dáleli.
Salaǵa serpilis ákelgendeı bolǵan jýyrdaǵy jospar she? Iá, taıaýda ǵana Premer-mınıstrdiń orynbasary–Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıev pen О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Ersaıyn Naǵaspaev 2026–2027 jyldarǵa arnalǵan qurylys salasyn sıfrlandyrý josparyn bekitti.
«Bul qujat qurylys salasyn sıfrlyq transformasııalaýdyń negizgi mindetterin aıqyndaıdy jáne josparlaý, jobalaý kezeńderinen bastap qoldanysqa berý, ǵımarattardy odan ári paıdalaný úderisterine deıingi qurylys nysandarynyń búkil ómirlik sıklin qamtıdy», delingen bolatyn Úkimettiń baspasóz qyzmeti taratqan habarlamada. Sol jıynda «Qurylys salasy – ekonomıka úshin mańyzdy. Degenmen, qurylystaǵy merzimderge, shyǵyndarǵa jáne ashyqtyqqa qatysty qıyndyqtar áli de bar. Sıfrlyq transformasııa salanyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Memlekettiń róli – erejelerdi belgileý jáne sıfrlyq ortany qamtamasyz etý», deıdi mınıstr Ersaıyn Naǵaspaev.
Jalpy alǵanda, qurylys salasyn sıfrlandyrýdyń 2026–2027 jyldarǵa arnalǵan jospary – saladaǵy ashyqtyq pen basqarýdy arttyrýǵa, qurylys merzimderi men shyǵyndaryn qysqartýǵa, ákimshilik kedergilerdi meılinshe azaıtýǵa, sondaı-aq qurylys jobalarynyń sapasy men qaýipsizdigin jaqsartýǵa baǵyttalǵan irgeli qadamdardyń biri.
Qurylys jumystaryn sapalandyrý tetigi
Álem boıynsha qurylys salasyn sıfrlandyrý úderisi óz bastaýyn kompıýterlik tehnologııalardyń órkendeýine jol ashqan 1970–1980 jyldardan alady. Ádepkide ol avtomatty josparlaý júıesin (SAPR/CAD) engizýge baılanysty, ıaǵnı, qaǵaz syzbalardy kompıýter júıesine kóshirý maqsatynda qoldanylsa, 1990–2000 jyldar aralyǵynda qurylysshylar BIM tehnologııasyna beıimdelýdi bastap ketti. Bul degenimiz – materıal men merzim týraly málimetterdi 3D úlgileýmen kiriktirý áreketterin qamtıtyn. Al 2010 jyldan beri qaraı álem bultty qyzmetter men salaǵa arnalǵan túrli mobıldi qosymshalardy, ınternet qurylǵylardy (IoT), drondar men jasandy ıntellektini jappaı qoldanýǵa qaraı jedel oıysty.
Al bizdiń elde bul saladaǵy sıfrlyq reforma sál keıinirek bastalsa da kóshten uzap qalǵanymyz shamaly. Árıne, qurylys sektory bul jańalyqqa óte jyldam beıimdelgen bizdiń bank júıesine jete almasa da, aýyz toltyryp aıtar jetistikter de joq emes.
Biz óz júıemiz ben tól baǵdarlamalarymyzdy oılap shyǵarǵanǵa deıin sheteldik qyzmetter men baǵdarlamalardy paıdalanyp keldik. Sol kezderde tanymal bolǵan AutoCAD, ALLPLAN, Primavera, tipti zamanaýı qyzmet usynatyn PlanRadar men GECTARO úshin tólenetin árbir teńge shekara asyp jatty. Keıbir derekter boıynsha jyl saıyn bizdiń elden sheteldik baǵdarlamalar men qyzmet kórsetýdiń tólemi retinde 80 mlrd teńgege deıin qarajat aýdarylatyny aıtylǵan. Al eger osy qarajat elde qalyp, otandyq IT-sektordyń ósip-órkendeýine jumsalsa, jańa jumys oryndary jasaqtalsa, qalaı bolatyn edi? Bul – tehnologııalyq táýelsizdik turǵysynda jasalǵan teńdessiz qadam dep baǵalanar edi.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qazir qurylys salasynda birqatar salalyq aqparattyq júıe sandyq jaǵdaıda jumys istep jatyr. Mysaly, ǵımarattardyń ornalasýy, ınjenerlik ınfraqurylym týraly derekterdi jınaýǵa arnalǵan qala qurylysy kadastry, jobalarǵa saraptama júrgizýge arnalǵan «epsd.kz» portaly, qurylys barysyn baqylaýǵa arnalǵan «e-Qurylys» platformasy jáne úlestik qurylys boıynsha «QazTizilim» júıesi bar», deıdi Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri komıtetiniń mamandary. Sondaı-aq bir tereze qaǵıdatymen jumys isteıtin Biryńǵaı sıfrlyq ekojúıe jumysyn bastaǵanda tapsyrys berýshi de, qurylysshy da barlyq qyzmetti bir jerden ala alatyndaı múmkindik týady. Salaǵa jaýapty komıtet mamandarynyń habarlaýynsha, búginde jobalaý satysyndaǵy Memlekettik qala qurylysy kadastry júıesinde ınjenerlik ınfraqurylymnyń 90%-dan astamy, óńirlerdiń 89 bas jospary 100% jáne 736 egjeı-tegjeıli josparlaý jobasy 99,4% sıfrlandyrylǵan. Alaıda táýelsiz sarapshylar alǵa tartatyn málimetter múldem basqasha sóıleıdi, munymen mańaılasa qoımaıdy...
«Saqaldy» qurylystan – sapaly qurylysqa
Keńes kezinen qalǵan «saqaldy qurylys» degen sátsizdeý bir termın bar. Salynýy uzaqqa sozylyp, jaqyn arada bite qoımaıtyn nysanǵa baǵyttalǵan ataý bul. Mundaı qurylystyń túri búginde de barshylyq. Tek aıyrmasy – sol zamandaǵydaı memlekettik menshikte emes, jekeniń jıǵan aqshasyn qaltaǵa basyp, bastaǵan isin aıaqsyz qaldyratyn alaıaq kompanııalardyń nátıjesiz jumysynda ǵana. Artynan ýlap-shýlaıtyndar – úleskerler men ákimdikter. Túptiń túbinde bar salmaq – jergilikti ákimdikterdiń moınyna júkteletindiginde. Osyndaı keleńsizdikter bolmas úshin qurylys barysyn qadaǵalaıtyn tuńǵysh platformalardyń biri – «e-Qurylys» portalynda jumystar óndirisiniń kestesin júrgizý, qurylys barysyn fotofıksasııamen birge tirkeý, sapaǵa sáıkestikti baqylaý men aktilerge qol qoıý, tehnıkalyq qadaǵalaý boıynsha eseptilikti avtomattandyrý jumystary iske asyrylyp keledi. Sondaı-aq memlekettik sáýlet-qurylys baqylaý organdary men attestasııalyq ortalyqtar úshin sarapshylar men ınjenerlik-tehnıkalyq qyzmetkerlerdi testileýdiń biryńǵaı júıesi engizildi. Bul sheshim attestasııadaǵy adam faktoryn azaıtyp, ótinishter sanyn 40%-ǵa qysqartýǵa múmkindik berdi. Budan bólek, qurylys reestrlerin júrgizý fýnksııasy iske qosylyp, e-license portalymen ıntegrasııalandy. Qazir «e-Qurylys» portalynda 75 myńnan astam qoldanýshy, 607 turǵyn úı men mektep nysany, 221 jol qurylysy nysany tirkelip, 420 myńnan astam tehnıkalyq qadaǵalaý esebi elektrondy túrde tapsyrylǵan.
Qadasynan bastap qadaǵalaý qajet
Áý basta mundaı jańashyldyqqa muryn shúıire qaraǵan qurylys kompanııalarynyń qarasy qalyń bolǵany jasyryn emes. О́ıtkeni talaı jyl taptalǵan daıyn súrleýden kimniń shyqqysy bar? Qalta qompaıtý úshin de, «barmaq basty kóz qysty» áreketterge barý úshin de sol úırenshikti eski súrleý qolaılylaý kórinetin. «Al endi osyndaı aýqymdy ózgeristerge qurylys kompanııalary daıyn ba?» degenge kelsek, jalpy qurylys kompanııalary bul jańashyldyqqa daıyn dep aıtýǵa bolady, deıdi komıtet mamandary. О́ıtkeni joǵaryda aıtylǵandaı, salanyń ár kezeńinde – jobalaý, saraptama, qurylys barysy men úlestik qurylys boıynsha aqparattyq júıeler burynnan jumys istep keledi. Qazirgi basty mindet – osy júıelerdi biriktirip, olardy biryńǵaı sıfrlyq ekojúıege biriktirý. Sondyqtan bul jańashyldyq qurylys kompanııalary úshin úlken kedergi týdyrmaıdy dep esepteımiz. Kerisinshe, úderisterdiń jeńildeýi men avtomattanýy olardyń ózi úshin de tıimdi ekendigin esten shyǵarmaý kerek. Qadaǵalaýdy kúsheıtý – tártipke, tártipti kúsheıtý – nátıjege týra jol ashady. Jobalanǵan josparynan, qaǵylǵan qadasynan, qazylǵan qazanshuńqyrynan bastap qadaǵalaý túbinde naqty nátıjege jetkizedi.
Bas josparlaý men egjeı-tegjeıli josparlaý jobalarynyń iske asyrylýyn jasandy ıntellekt qoldaný arqyly keıingi baqylaý tehnologııasyn qanatqaqty rejimde engizý jumystary qarqyndy júrgizilip jatqany qýantady. Qazir qurylys salasynda 22 memlekettik qyzmet bar, onyń 20-sy elektrondyq formatta kórsetiledi.
Tabysqa bastaıtyn joba
Sıfrlandyrý – qurylys salasyndaǵy ashyqtyq pen tıimdilikti arttyratyn negizgi qural. Onyń tıimdiligine «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy jarqyn mysal bola alady. Olar óz jumysynda «e-Qurylys» júıesin paıdalandy. Bul jerdegi barlyq qujattama jumysy elektrondy túrde atalǵan júıe arqyly júrgizilip jatyr. Sonyń arqasynda barlyq qarajat aǵyndarynyń ashyqtyǵy qamtamasyz etildi. Jalǵan qujat jasaý, qasaqana joǵaltý, qosarlama málimet degen jasyryn áreketterdiń joly kesildi. Qujattarǵa táýliktiń kez kelgen ýaqytynda esh kedergisiz jedel qol jetkizý múmkindigi týdy. Al eń bastysy nysan basyndaǵy jumys barysyn, sapa men qarjylyq tártiptilikti qaǵazbastylyqqa salynbaı ári qurylys basyna sabylmaı-aq qadaǵalaý múmkindigi týyp otyr. Bul jóninde qaıbir jyly Qyzylordada ótken jıynda «Samruk-Kazyna Construction» AQ dırektorlar keńesiniń múshesi, basqarma tóraǵasy Máýlen Aımanbetovtiń bylaı degeni bar-tyn: «Bizdiń kross-platformada merdigerler qurylystyń barysy týraly apta saıyn elektrondyq formatta esep beretin bolady. Osylaısha baqylaý birneshe deńgeıde júzege asyrylady. Mektepterdiń qurylysyn úzdiksiz qadaǵalap otyrýǵa bolady. Eger merdiger qandaı da bir jumys túrleri boıynsha úlgermeı jatsa, ne kesteden keshikse, barlyq aqparat «e-Qurylys» júıesinde ashyq kórsetiledi».
Mine, baqylaý kúsheıgen jerde osyndaı bir oń nátıjelerge qol jetkizý ońaıyraq: birinshiden, sapa kórsetkishi boıynsha ózgeristerge kelsek, júıe arqyly qurylys barysy men materıaldardyń sapasyn dáıekteıtin qosymsha málimetter qosa tirkelip, tehnıkalyq jáne avtorlyq qadaǵalaýlardyń esepteri avtomatty túrde usynylatyn bolady. Bul adamı faktordyń áserin azaıtyp, kem-ketikti erte kezeńde anyqtaýǵa múmkindik beredi. Nátıjesinde, sapasyz qurylysqa tosqaýyl qoıylady.
Ekinshiden, jumystar óndirisiniń naqty kestesin júıe arqyly júrgizý, aktilerge elektrondy túrde qol qoıý jáne eseptilikti avtomattandyrý qurylys úderisiniń jedeldigin arttyrady. Qaǵazbastylyq azaıyp, kelisý úderisteri sıfrlyq ortada ótetindikten qurylys merzimi qysqarady.
Úshinshiden, bıýdjet qarjysynyń ıgerilý úderisi ashyq formatta qadaǵalanyp, barlyq qatysýshynyń áreketi tirkelip otyrady. Bul shekti baǵa sheginen aýytqýlar men artyq shyǵyndardyń aldyn alyp, memlekettik qarajattyń tıimdi paıdalanylýyna jol ashady.
Qoryta aıtqanda, sıfrlandyrý tetikteriniń júıeli túrde engizilýi – qurylys sektorynda «sapa – ýaqyt – baǵa» tepe-teńdigin qamtamasyz etýdiń, jalpy salanyń damý qarqynyn arttyrýdyń naqty joly. Olaı bolsa, salany damytýdyń sapaly joly sanalatyn – dıjıtaldandyrýdy jedeldetip, Prezıdent aıtqan sıfrlyq elge tezirek aınalýǵa jumyla kúsh salǵanymyz abzal.