Álıhan Bókeıhan jáne Lev Tolstoı: danalyq úılesimi

Áńgime Úndi jeriniń Sýrat qalasyndaǵy kofehanada álemniń túkpir-túkpirinen jınalǵan adamdarynyń din, jaratqan týraly talasynan órbıdi. Eń áýeli, daý Iran eliniń patshasynan qýǵynǵa ushy­ra­ǵan táńirshil ǵalymnyń qasyndaǵy qara qu­lyna: «Qudaı bar deısiń be, joq deısiń be?» degen saýalynan bastalady. Quly beline qystyrǵan kishkene aǵashyn alyp shyǵyp: «Qudaı bar, ol – mine. Bul – meniń Qudaıym!» dep, óz elinde ósetin «áýlıe» aǵashynyń butaǵyn kórsetedi. Bul áńgimeni estip otyrǵan brahma dinindegi adam: «Qudaı adamnyń beline qystyryp júrýge kele me?», dep synaıdy. Sodan brahmany ıýdeı (evreı), ıýdeıdi katolık, katolıkti protestant, protestantty ıslamnyń sýnnıt mazhabynyń ókili synap, biriniń aıtqanyn biri joqqa shyǵaryp, óz dinin basqa dinnen bıik sanap, pikir talasady. Qudaıdy árkim ózine ıelengisi kelip, bul saýaldyń sońy daý-damaıǵa ulasady. Aıǵaı-shýǵa aralaspaı, syrttan baqylap otyrǵan jalǵyz adam – Konfýsıı ilimin ustanǵan bir qytaı ǵana edi. Kimniń dininiń durys-burystyǵyn, Qudaı kimniń jaǵynda ekendigin bile almaı álek bolǵan Sýrat kofehanasyndaǵy daý-damaıshylar osy qytaıdan aqyrǵy sheshimdi aıtýyn suraıdy. Álgi qytaı áńgimeniń jelisin arydan bastaıdy. Ol aǵylshyn kemesimen Jer sharyn aınalyp, osy Sýrat qalasyna kele jatqan saparynda «Kúnniń ne ekenin» zertteımin dep, kúnge uzaq qaraǵan sebepti eki kózi de soqyr bolǵan bir adamdy keziktirgenin aıtady. Ol Kúnniń ne ekenin bilý úshin oǵan uzaq ýaqyt boıyna kóz almaı qarap, aqyr sońynda eki kózi de kór soqyr bolyp qalǵan eken. Sóıtip, Kúnniń kózin kóre almaǵan sebepti «Kún joq» degen sheshimge keledi. Kúnniń joq ekenine aınalasyn sendirgisi kelip, qulynan: «Kún degen ne zat? Kún bar bolsa nege aınala qarańǵy?», dep suraıdy. Quly: «Mine meniń kúnim» dep aǵashtan jasap alǵan shamshyraǵyn kórsetip, «maǵan budan basqa Kúnniń de keregi joq», dep qojaıynynyń suraǵyna jaýap beredi. Qul­dyń jaýabyna razy bolmaǵan bir aqsaq kúndi óz aýylynyń mańyndaǵy ja­ryq sáýle dep, aqsaq shalǵa balyqshy, balyq­shyǵa úndilik qarsy shyǵyp, kúnniń ne ekenin túsindire almaı álek bolǵan adam­dar, aqyr sońynda biriniń kemshiligin biri betine basyp, birin biri aıyptap, kún­di árkim óz aýlasyna, óz aýmaǵyna syı­dyrǵysy keledi. Sońynda, kemeniń dýman­shysy jerdiń kúndi aınalatynyn jáne tek jer ǵana emes basqa da kóptegen ǵalamshardyń alyp kúndi aınalatynyn aıtyp, ǵylymı dálelmen sózin túıindeıdi.

Kórkem tárjime – aýdarmashynyń mań­daı teri. Kez kelgen avtordyń týyn­dy­syn basqa tilge aýdarý úshin aýdar­mashy eki halyqtyń arasynda tanym­dyq, psıhologııalyq, tildik, ádebı erek­she­lik­ter­ge sáıkes dánekerlik qyzmet atqa­rady. Álıhan Bókeıhan aýdarmashy retinde fransýz jazýshysy Bernar­den de Sen-Perden orysshaǵa tárjimelengen Lev Tols­toıdyń bul aýdarmasynyń negizgi ıdeıa­syn dál bere aldy dep oılaımyz. Áńgimeniń negizgi maqsaty – dinı talasqa núkte qoıyp, adamdardy birin-biri syı­laýǵa, bir-biriniń nanym-senimine qur­met­pen qarap, tolerantty bolýǵa jumyl­dyrý. Al izgilikke jeteleıtin birden-bir tóte jol – ǵylym ıgerý. Adamzatqa túsiniksiz, jum­baq bolyp kelgen qubylystardyń jaýa­byn ǵylym arqyly izdep, sońǵy núk­te­sin de ǵylym arqyly qoıý kerek degen oıdy avtor bárinen durys sanaıtynyn astarlap jetkizedi.

Biz Á.Bókeıhannyń aýdarmashy retin­de­gi qabiletiniń qaı dárejede ekenine naqty baǵa berý maqsatynda 1900 jyly «Dala ýalaıaty gazetinde» jarııalanǵan «Sýrat kofeınesi» aýdarmasy men 1913 jyly «Qazaq» gazetinde jarııalanǵan «Din talasy» aýdarmasyn salystyrdyq. Eki kezeńdegi jarııalanǵan bul áńgimeni salys­ty­rý­daǵy oıymyz  Álıhan qoltańbasynyń tildik, stıldik erekshelikteri men HH ǵasyr basyndaǵy jazba ádebıetiniń qalyptasý ereksheligine barynsha nazar aýdarý edi (1-keste).

1-keste. L.N.Tolstoıdyń «Sýratskaıa kofeınaıa» áńgimesindegi el, jer, túrli maman ıeleri men keıbir ataýlardyń Á.Bókeıhan aýdarmasyndaǵy nusqasy

L.Tolstoı nusqasy

«Dala ýalaıatynyń gazeti»

«Qazaq» gazeti

Indııskom gorode

Indııa

Úndi jeri

Persııa

Persııa

Iran

Bramın

Bramın (Brama)

Brahma dinindegi bireý

reka Gangesa

Ganga ózeni

Ǵanǵys darııasy

hram

hramdar

ǵıbadathanalar

jres

jres

abyz

Ierýsalım

Ierýsalım

Qudys

spasenıe

ujmaq

saýap jol

Iısýs

Ǵaısa

Isa

týrok

túrki

túrik

posledovatelı Alı

Áziret Álıdi paıǵambar degender

Sýnnı mazhabyndaǵylary, Shııt mazhabyndaǵylar

nevernye

aram

kápir

Bog

Qudaı

Haq Qudaı, Alla, Ulyq Táńiri

ýchenık Konfýsııa

Konfýsııanyń shákirti

Konfýtsı mazhabyndaǵy

Anglııa

Anglııa

Aǵylshyn

shalash

kúrke

úı

Indees

Indııa adamy

Úndilik

deva

deva

dıýa

gory Sperývıa

Sperývıa (degen altyn taý)

Asparýa (degen altyn taý)

Egıpet

Egıpet

Mysyr

Chernoe more

Chernı teńiz

Qara teńiz

Arabııa

Arabııa

Arabstan

kormchıı

keme bastyǵy

dýmanshy

kýpelı

hramnyń tóbe taqtaıy

ǵıbadathana kúmbezderi

Bul salystyrýlardan 1900 jylǵa qara­ǵanda 1913 jyly Álıhannyń sózdik qory damyp, stıli tolyqqany baı­qa­lady. «Sózdik qory damyp» dep aıtýy­myz­dyń sebebi, alashtaný ǵylym salasynda «Álıhannyń qazaq tilindegi maqa­la­­larynan qaraǵanda orys tilindegi maqa­­lalary sátti shyǵyp otyrǵan» degen pi­kirdiń bar ekeni belgili. Mundaı pikir­diń bolý sebebi, Álıhannyń alǵashqy pýb­lısıstıkalyq maqalalary orys tilin­de jarııalanyp otyrdy da, qazaq tilin­de jazylǵan maqalalary az boldy. Sol sebepti de Álıhannyń jazba tili oryssha qa­lyptasyp qalǵany belgili. Biraq bul onyń qazaqsha jazba tiliniń nashar bolǵanynyń kórsetkishi emes. Salys­tyrýdan ańǵarylatyny: aýdarmadan arada on úsh jyl ótken soń orys tiliniń kóleń­ke­sinen birtindep shyǵa bastaǵan. Iаǵnı el, jer, qala ataýlary men keıbir ózge tilden engen sózder tolyqtaı qazaqshalanǵan (2-keste).

2-keste. Eki kezeń aýdarmasynda etistik pen zat esimniń kórinisi

L.Tolstoı nusqasy

1900 jylǵy aýdarma

1913 jylǵy aýdarma

perebıl

kıe soqty / keıip ketti

sózin bólip jiberdi /  bólip aıtty

ıstına

túzik

haq

rybak

aýshy

balyqshy

kofeınaıa

kofeıne

kafehana

hodıvshıı za nım

kótinen qalmaıtyn

sońynda erip júretin

sel na kamen

tasqa kótin qoıyp otyrdy

Otyrdy

opıým nachal rasshevelıvat ego mozg

aqyly sergelip (apıyn ishken soń)

apıyn mıyna tıip

bezýmes

aqylsyz

jarym aqyl

lıýbıt bolshe drýgıh

artyqshy jaqsy kórý

artyq kórý

spasenıe

ujmaq

saýap

podderjat

bolysý

qostaý

zavladet

bıleý

qolǵa túsirý

býtylka

bótelke

shyny

sovershenno ýverılsıa

ılandy

nandy

nochnık

bilte

bilte sham

more

muhıt

teńiz

 

Eki aýdarmany salystyrǵanda Á.Bókeı­han­ aýdarmasy 1913 jyly shymyr­lan­ǵanyn, tolyqqanyn baıqaımyz. Sebebi mun­da aýdarmanyń mazmuny men ıdeıasy saq­­talyp, qazaqsha balamasy naqty jáne áde­bı tilge barynsha jaqyndaı túsken. My­saly, 1900 jylǵy nusqada «kofeıne» – 1913 jylǵy nusqada «kafehana», «aýshy» – «balyqshy», «artyqsha jaqsy kórý» – «artyq kórý», «bótelke» – «shyny» dep sátti aýdarylǵan. Budan Alash zııalylary kezeńinde bilim-ǵylymnyń, rýhanııattyń túrli salasymen birge kórkem aýdarma da birshama damı túskenin kóremiz (3-keste).

3-keste. Aýdarmashynyń eki kezeńde qazaq tili zańdylyǵyna saı sóılem qurý ereksheligi

L.Tolstoı nusqasy

 

Á.Bókeıhan, 1900 jylǵy aýdarma

Á.Bókeıhan, 1913 jylǵy aýdarma

– ...a bog, kak ı obeshal, soberet opıat narod svoı v Ierýsalım s tem, chtoby vosstanovıt chýdo drevnostı, Ierýsalımskıı hram, postavıt Izraılıa vladykoı nad vsemı narodamı

– Qudaı ózi ýaǵda bergen: jebreı jurtyn Ierýsalımge jıyp, tamam jurtqa húkimshi qoıady dep

– Bizge jibergen Qudaıdyń ýaǵdasy bar: «Qudysqa qaıtadan jıyp, Qudys ǵıbadathanasyn qaıta ornatyp, basqa jurttyń ústinen úkimińdi júrgizip qoıamyn» degen

– Kak mojete vy govorıt, chto spasenıe vozmojno tolko v vashem ıspovedanıı?

– Qalaısha sóıleısiń, seniń dinińnen tysqary ujmaq joq dep?!

– Qalaısha siz jalǵyz saýap jol ózderińde deısińder?

– Kogda je on stal sovsem slep, togda ýje sovershenno ýverılsıa v tom, chto solnsa net

– Ábden soqyr bolyp alyp, alańsyz ılandy «kún joq!» dep

– Kózden aırylǵan soń kún joq degenim ras eken dep nandy da qoıdy.

– Ný, chto, rab, pravdý ıa tebe skazal, chto net solnsa?

– Qalaı, qulym, men saǵan ras aıtýym: kún joq, – dep

– Kún joq degenim ras emes pe?

– ... eslı by smotrel vverh na nebo, a ne sebe pod nogı ı ne dýmal by, chto solnse svetıt tolko dlıa odnogo nego ılı dlıa odnoı ego rodıny

– ...eger joǵary qarasańyzdar, aıaq astaryna qaramaı, muny bilgen soń oılamas edińizder: kún jalǵyz-aq maǵan,  meniń jerime jaryq dep

– ...kóztarlyq etip, aıaqtardyń astyna qaramaı, joǵary kúnge qarasańdar, osy aıtqannyń bárin de hár qaısysyń op-ońaı-aq túsiner ediń

«Bir ǵasyrdyń eki kezeńinde jasalǵan aýdarma nege eki túrli?» degen suraqqa Á.Bókeı­hannyń tek saıasatta ǵana emes, shy­ǵar­­mashylyqta da únemi izdengenin, bilim qoryn tolyqtyrǵanyn alǵa tartar edik. Muny tarata aıtsaq: 1) Bul eki kezeń­de alǵashqysy – qazaq ádebı jazba tili­niń qalyptasa qoımaǵan ýaqyty bolsa, ekinshisi – qa­lyptasqan kezeńi der edik; 2) Aýdarma, kórkem aýdarma salasynyń qalyptasý úde­risin ańǵaramyz; 3) Aýdarmashynyń ádebı mátinderdi berýde, aýdarýda ádebı tili­­niń birte-birte jattyqqanyn, tóselgenin kóremiz.

«Ný, chto, rab, pravdý ıa tebe skazal, chto net solnsa?» de­gen L.Tols­toıdyń aýdarmasyn Á.Bókeı­han al­ǵashqy nusqasynda: «Qalaı, qu­lym, men sa­ǵan ras aıtýym: kún joq dep»  degen qa­­lypta tikeleı kal­ka­laý tár­ji­me­sin usy­n­­sa,  1913 jylǵy nus­qa­syn­da: «Kún joq de­­genim ras emes pe?» dep qa­zaq tili zań­dy­­­lyǵyna meılinshe jaqyn­­dat­qan.

Qoryta kelgende aıtarymyz: Álıhan Bókeıhan da, Lev Tolstoı da – tabıǵatynda adam­zatty ultyna, dinine, tiline, senimine, tany­myna, násiline qarap bólmegen, adam­zat­tyń bárine teń kózben qaraǵan iri tulǵalar. Orystyń klassık jazýshysynyń oıyn, ustanymyn baǵalaǵan Álıhan onyń «Sýrat kofehanasy» aýdarmasyn tańdap alyp, eki márte kórkem aýdarma jasaýy – dana­lyqtyń túıisken tusy der edik. Álekeń basqa birneshe eńbeginde, esteliginde Tolstoı­dy iltıpatpen ataıdy.

Alash kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan shy­­naıy aýdarmashy retinde L.N.Tolstoı­dan bólek Gı de Mopasan, O.Ýaıld, I.Týrgenov, A.Chehov, D.Mamın-Sıbırıak, N. Marks syndy jazýshylardyń týyn­dy­laryn orys­shadan qazaqshaǵa tárji­me­lep, Qazaq dalasyna jetkizdi. Osylaı halyq dana­­lyǵymen aıtqanda, «Aı ortaq, kún ortaq, jaqsy ortaq» ekenin dáleldep, ózi de bir­týar qaıratker, dana qalamger deń­ge­ıi­ne kóterildi.

 

Ásem О́SKEN,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń qaýymdastyrǵan professory, PhD