Iran ondaǵan jyl boıy Ormýz buǵazyn elaralyq túıtkilderdi sheshýdiń basty quralyna aınaldyryp otyr. Buǵazdy birese ashyp, birese jaýyp, álemdik munaı naryǵyn ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵysy bar. Sóıtip, ekonomıkasy eksporttyń munaıyna baılanǵan Batys elderinen sanksııada ketken esesin qaıtarýdy oılaıdy. Biraq oǵan erik-jigeri jetkenimen, Qarýly kúshteriniń qaýqary belgisizdeý. Desek te, álemdik qara altyn tasymalynyń kúretamyryna aınalǵan bul buǵaz búgin ǵana kemelerdi kepteltip turǵan joq.
Á degende-aq elge tutqa Álı Hameneıdeı aıatollasynan aıyrylyp, AQSh-tyń áskerı qysymy úzdiksiz kúsheıip, zymyrandar ústi-ústine tópeleı túskende Iran is júzinde jalǵyz qaldy. Onyń burynnan kele jatqan seriktesteri dıplomatııalyq aıyptaýlar men aımaqtyń aldaǵy amandyǵyna alańdaýshylyq bildirýden basqa naqty qoldaý kórsete almady.
Sóıtip, áskerı arsenaly biraz qyrdan asatyn Iran AQSh pen Izraıldiń shabýyldaryna jaýap retinde qarsy shabýylǵa shyǵyp, qaqtyǵysty Taıaý Shyǵys sheginen shyǵaryp jiberdi. Tegeran AQSh-pen seriktes Parsy shyǵanaǵy elderine baǵyt túzegen zymyrandary men ushqyshsyz ushý apparattaryn iske qosty. Kóbine munaı ken oryndary men bazalaryn soqqynyń astyna aldy. Onyń saldary álemdik energetıkalyq naryqtarǵa áser etip, Vashıngtonnan Beıjińge deıingi aralyqtaǵy resmı astanalardy alańdatyp qoıdy. Sondaı-aq Ormýz buǵazy arqyly ótetin teńiz jolyn odan saıyn taryltyp, kemeler keptelisin jasady. Bul jaı ǵana keptelis emes, álemdik ekonomıkany tusaýlap tastaǵan strategııalyq soqqy boldy.
Osylaısha, aqpannyń sońǵy kúninde Iranǵa qarsy ashylǵan áskerı operasııadan bólek, Ormýz buǵazyna qarap qalǵan «munaı daǵdarysy» da óz aldyna úlken bir geosaıası máselege aınalyp shyǵa keldi. Parsy shyǵanaǵyn-daǵy shyrǵalańnyń aldaǵy aıaq alysy nelikten osy buǵazǵa baılanyp qaldy? Tar ótkel bolsa da teńizdegi áleýetti tranzıttik baǵytqa aınalǵan bul dálizdiń álemdik ekonomıkadaǵy ornyna azdap sholý jasap kórelik.
Osyǵan deıin Ormýz buǵazynan kúnine 20 mıllıon barrel munaı ótetin. Bul álemdik tutynýdyń shamamen 20 paıyzyn quraıdy. Al AQSh pen birqatar Eýropa eliniń iri kompanııalary ınvestısııa quıyp otyrǵan Parsy shyǵanaǵy elderi (arab elderi) munaıynyń basym bóligi eksportqa osy jol arqyly shyǵady. Ortasha eseppen alsaq, Saýd Arabııasy shamamen 80-90, Irak – 95, Kýveıt – 100, Qatar – 100, BAÁ 80–85 paıyz kómirsý shıkizatyn syrtqa Ormýzdaǵy teńiz dálizimen alyp ótedi. Sondyqtan Iran ıeligindegi Ormýz buǵazy jabylsa, onyń saldary álemdik energetıkalyq daǵdarysqa ákelýi múmkin. Parsy shyǵanaǵynda bul tyǵyryqtan aınalyp óter balama joldar bolǵanymen, olardyń shamasy shekteýli. Kóbine qurlyqtaǵy qubyrlar arqyly tasymaldanady.
Qysqasy, Parsy shyǵanaǵy elderiniń buǵazǵa balama bolyp otyrǵan barlyq baǵyttaǵy qubyrlarynyń jıyntyq qýaty Ormýz arqyly ótetin munaıdyń tek 10-15%-yn ǵana almastyra alady. Iаǵnı Ormýz jabylsa, kúnine shamamen 17 mln barrel munaı aınalymnan joǵalady. Mundaı ssenarııden álemdik naryqtyń óte úlken zardap shegetini aıtpasa da túsinikti. Osy artyqshylyǵymen-aq Ormýz álemdegi eń mańyzdy energetıkalyq strategııalyq núktelerdiń biri bolyp otyr.
Sondaı-aq Jer betindegi irgeli ekonomıkalyq kóshbasshylardyń biregeıi Qytaı eli Iran munaıynyń eń iri satyp alýshysy ekenin eskersek, Shyǵystaǵy alyp kórshimiz kómirsýtegiden taryqsa, munyń arty ne bolaryn boljaý asa qıyn emes. Qytaı óndiretin turmystyq tutyný taýarlarynyń ǵalamdyq tapshylyǵy paıda bolsa, onyń arty qymbatshylyqqa urynatyny anyq. Tipti qazirdiń ózinde álemdik ınflıasııanyń sheti kórindi. Sebebi álem aqshasy sanalatyn AQSh dollary valıýtalyq qunyn joǵalta bastady.
Osydan apta ýaqyt buryn Irannyń Ormýzdan ótken kez kelgen kemeni atamyz degen málimdemesine Qytaıdyń selk ete qalǵany tegin emes. Qytaı úkimeti jaqynda Taıaý Shyǵysqa ásker emes, arnaıy elshi jiberdi. Ondaǵy maqsat – Parsy shyǵanaǵyndaǵy shıelenisti báseńdetýge kómektesý, áskerı qaqtyǵystyń keńeıýine jol bermeý, taraptardy dıplomatııalyq qadamǵa bastaý.
Arnaıy mıssııamen mańyzdy saparǵa shyqqan Qytaı úkimetiniń Taıaý Shyǵystaǵy arnaıy ókili Chjaı Szıýn shyǵanaqta úsh kún júrdi, biraz arab elderi basshylarymen kezdesti. Mine, osydan-aq Qytaı bıliginiń shıelenistiń ýshyǵýyna baılanysty alańdaýshylyq tanytyp, araǵaıyndyq áreketterin kúsheıtip jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Álemdik munaı sarapshylary Qytaı aımaqtaǵy energııa jetkizilimin qorǵaýǵa múddeli ekenin aıtady.
Bul qyspaqtan shyǵýdyń taǵy bir joly retinde AQSh prezıdenti Donald Tramptyń ákimshiligi álemdik energııa baǵasynyń ósýin tejeý úshin Reseı munaıyna qarsy sanksııalardy odan ári jumsartý múmkindigin qarastyryp jatyr. Osy máseleni pysyqtaǵysy keldi me eken, Donald Tramp jýyrda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınge telefon soqty.
Al buǵazdyń buǵattalýynan Eýropa elderinde janarmaı qymbattady. Álemdik munaı saparshylary eger Ormýz buǵazy tórt-bes apta ǵana jabylsa munaı baǵasy barreline 150 dollarǵa deıin baratynyn boljady. Munyń arty jahanda úlken energetıkalyq haos týdyrýy ábden múmkin. Sol sebepti eýropalyq elder de alańdaı bastady. Jýyrda «Reuters» agenttigi Fransııanyń Taıaý Shyǵystaǵy odaqtastaryn qoldaý maqsatynda shamamen onǵa jýyq áskerı-teńiz kemesin, sonyń ishinde ushaq tasyǵysh kemeler tobyn Jerorta teńizine, Qyzyl teńizge, qajet bolǵan jaǵdaıda Ormýz buǵazyna jiberýi múmkin ekenin jazdy. Al bul málimdemeni Makronnyń ózi Kıprge barǵan saparynda aıtqan.
О́zimizge kelsek, jýyrda Ulttyq bank osy jylǵy munaı baǵasynyń boljamyn Taıaý Shyǵystaǵy ahýalǵa baılanysty kóterdi. Bul týraly UB tóraǵasy Tımýr Súleımenov aıtty. Onyń aıtýynsha, munaıdyń álemdik naryǵyndaǵy jaǵdaı bulyńǵyr bolyp otyr. Bul rette ol Taıaý Shyǵysta ahýaldyń ýshyǵýyna baılanysty munaı baǵasynyń bıylǵy birinshi jartyjyldyqta artýy ýaqytsha qubylys ekenin atap ótti. UB tóraǵasy jyl ishinde munaı baǵasynyń birtindep tómendeıtinin, álemdik suranys pen usynystyń teńgerilimine qaraı bir barreline 60 dollar shamasynda bolatynyn da joqqa shyǵarmady.
Jalpy, Taıaý Shyǵystaǵy geosaıası ahýaldyń kúrdelenýi, munaı baǵasynyń sharyqtaýy elimizdiń bıýdjetine, ekonomıkasyna tıimdi. Qara altyn qymbattaǵan saıyn, qazyna da qaryq bolady, Ulttyq qordyń qorjyny da qampaıa túsedi. Energetıka mınıstri Erlan Aqkenjenovtiń aıtýynsha, munaı baǵasy berreline 100 dollardan assa, respýblıkalyq bıýdjetke qosymsha 20 mlrd dollar, al 120 dollarǵa qymbattasa, qosymsha 37 mlrd dollar túsedi.
Biraq munaı baǵasynyń bulaı qymbattaýynyń elimizge tıgizer tıimsiz tusyn da joqqa shyǵarmaýymyz kerek. Baǵanyń tym joǵary bolýy jahandyq ekonomıkaǵa keri áser etýi múmkin ekenin joǵaryda aıttyq. Sóıtip, iri ekonomıkalyq oıynshylar – AQSh, Qytaı, Eýropalyq odaq energııa baǵasynyń qymbattaýynan zardap shegedi, óndiris shyǵyndary ósedi, munaıǵa degen álemdik suranys tómendeýi múmkin. Bul jaǵdaıda Qazaqstan munaıynyń eksporty da qysqarýy ábden yqtımal. Al bıýdjettiń munaıǵa táýeldiligi jaǵdaıynda baǵa uzaq ýaqyt joǵary bolsa, elimizdegi ekonomıkany ártaraptandyrý baıaýlap, shıkizatqa táýeldilik kúsheıýi bek múmkin.
Búginde buǵaz mańyndaǵy daý sál báseńsip tur. 9 naýryzda qara altynnyń quny barreline 120 dollarǵa deıin kóterilgen edi. Osylaısha, 2022 jyldyń maýsym aıynan bergi munaı quny rekordtyq kórsetkishke jetti. Desek te Brent markili munaıdyń qazirgi quny 96–97 dollar arasynda tur. Al Halyqaralyq energetıka agenttigine múshe 32 el munaı baǵasyn turaqtandyrý úshin strategııalyq qor ashatyn boldy.
Qysqasy, munaı baǵasynyń ósýi birshama jan-jaqty kelissózderden keıin azdap turaqtady. Degenmen Iran óz pozısııasynan aını qoıǵan joq. Batys basynýyn qoımasa kez kelgen sátte kemelerdi soqqyǵa alýdan tanbaı tur.