Tazalyq – tártip pen bereke bastaýy

Naýryzdyń ózi «ja­ńarý», «tazarý» degen sózdermen úndes. Ertede qazaq osynaý kúnderi el-jurttyń amandyǵyn, bereke-birligin, kókke ilingen maldyń sútti, qońdy bolýyn, bir sózben molshylyq jyl tilegen. Demek, tazalyq degen qorshaǵan ortanyń ǵana emes – jannyń, kóńildiń tazalyǵy, nıettiń durystyǵy. Tazalyq bar jerde tártip te, bereke de bolatyny anyq. Asylynda sózine, isine berik, tazalyqqa jany qumar adamnyń ishki dúnıesi de sondaı baı keledi.

Naýryzdyń tazalyqqa úndeı­tin kúninde qala, aýdan, aýyldaǵy aǵaıyn jappaı naýqanǵa shyǵady. Eńbek ujymdary ózderi eńbek etetin mekemeniń aldyn bir retke keltirse, qaz-qatar tizilgen kóppáterli úılerdiń turǵyndary aýlalaryn jıystyrady. Keıbir belsendi turǵyndar qajet bolsa, aýlanyń sánin buzatyn zattardy shyǵaryp, bos oryndy kózdiń jaýyn alatyn gúlzarmen kómkerip qoıady. Jergilikti ákimdikterdiń jaýapty mekemeleri de Naýryz qarsańynda jumysty kúsheıtip, qala kóshelerindegi gúlzarlardyń ornyn saılaıdy, retteıdi. Ásirese qarapaıym qol eńbeginiń kúshi jetpeıtin kanaldardy tazalap, bıik aǵashtardy butalaýǵa, jol boıyndaǵy súringen-búlingendi aqtap-syrlaýǵa myqtap kirisedi.

«Tazarý kúni» ekologııalyq aksııasyna ońtústiktegi óńirler belsendi aralasady. Shymkent, Almaty qalalary, Túrkistan, Jambyl, Almaty, Mańǵystaý, Qyzylorda oblystarynyń ákim­dikteri turǵyndarmen birge qala, aýyl kóshelerin tazalaýǵa shyǵady. Kóktemgi aksııanyń bire­geı maqsat-muraty – jastarǵa tabı­ǵatty aıalap, qorshaǵan ortany taza ustaýdyń ozyq úlgisin kórsetý.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń bizge usyn­ǵan aqparatyna úńilsek, jýyq­ta Atyraý oblysyndaǵy «Aqjaıyq» rezervaty aýmaǵyn­da qyzmetkerler bas qosyp, aǵash ekken. Almaty oblysy «Sharyn» memlekettik ulttyq ta­bıǵı parkiniń, Shonjy mektep-lıseıiniń aýmaǵyn tazalaýǵa da bir top turǵyn jıyldy. Eńbek ujymynyń qyzmetkerleri aǵash egý sharasynda bel­sendilik tanytyp qana qoı­maı, oqýshylarmen «Adam jáne ta­bıǵat» taqyrybynda ekologııa­lyq mádenıet pen qorshaǵan ortaǵa uqy­pty qaraý daǵdyla­ryn qalyptastyrý maqsatynda emen-jarqyn áńgime qurdy. Túrkistan oblysyndaǵy «Aqsý-Jabaǵyly» memlekettik tabıǵı qoryǵynyń ujymy da «Tazarý kúnine» ún qosyp, senbilikke shyq­ty. Olar aǵashtardy sanıtarlyq kesýden bólek, aýyl aryqtaryn tazalaǵan.

Ekologııa jáne tabıǵı re­sýrs­tar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine qarasty memlekettik ulttyq tabıǵı parkter men qoryqtarda aǵash egý sáýir-mamyr aılarynda qyzý júrgiziledi. Osy kezde ekologııalyq mán-ma­ńyzy zor is-sharalarǵa shamamen 8 465 adam qatysyp, olar kemi 4 4574 aǵash egedi  degen boljam bar.

Eki jyl buryn Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń tapsyrmasyna sáı­kes, Úkimet qaýlysymen «Taza Qazaqstan» ekologııalyq máde­nıetti damytýdyń 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan tujy­rym­damasy bekitilgen edi. Sodan beri aǵash egip, aýla tazalaýdan bólek, ekologııalyq mádenıet qalyptastyratyn talaı is-shara úılesim tapty. «Taza Qazaqstan» degen uranmen bastalǵan aksııa jalpyulttyq sıpat aldy. Qorshaǵan ortanyń tazalyǵyn saqtaýǵa úndeıtin jıyn­dar ádet­tegideı jer aıaǵy keńıtin kóktemnen qyzý bastalady. Bıyl dástúrli senbilikterden tys «Móldir bulaq», «Taza ólke», «Taza sý aıdyndary» degen ataýmen jal­pyulttyq ekologııalyq aksııalar ótedi.

2025 jyly «Taza Qazaqstan» bas­tamasy aıasynda respýblıkalyq, halyqaralyq aksııalardy qosa alǵanda 1 294 ekologııalyq is-shara ótkizildi. Olarǵa shamamen 6,9 mln adam, onyń ishinde 781 myńnan astam erikti qatysty. Nátıjesinde, el kóleminde 844,4 myń tonna qaldyq jınalyp, shamamen 1,1 mln ga aýmaq tazartyldy, 2,9 mln-nan astam aǵash otyrǵyzyldy. Sý aıdyndaryn tazalaý kezinde 342 balyq aýlaý tory jınalyp, 21 bulaq qalpyna keltirildi. Halyqaralyq qustar kúni aıasynda 1982 qus uıasy ornatyldy.

«Taza Qazaqstan» tujyrym­dama­synda birneshe jyldyq jospar beki­tilgen soń kútetin nátıjeler aýqymdy. Aıtalyq, 2029 jylǵa qaraı kommýnaldyq qaldyqtardy qaıta óńdeý isin 25%-dan 38%-ǵa deıin arttyrý mejelengen. Sol sekildi ekologııalyq tárbıeni nyǵaıtýǵa jol ashatyn jıyndarǵa qatysatyn oqýshy­lar úlesin 15%-dan 40%-ǵa deıin ulǵaıtý josparlanǵan. Jalpy, statıstıkanyń ishinde ózektileriniń biri – azamattardyń ekologııalyq ómir sapasyna qana­ǵattaný deńgeıi. 2029 jylǵa deıin osy úlesti 55,8%-dan 64,7%-ǵa deıin kóbeıtý mindeti qoıylǵan. Keıingi jyldary qoǵamdyq oryndarda kommýnaldyq qaldyqtardy bólek jınaıtyn jáshikter kóbeıe bastady. Endi jergilikti ákimdikter tujyrymdama aıasynda bul jumysqa burynǵydan kóp kóńil bóledi. Birneshe qaladaǵy mektepte qoqysty bólek jınaýǵa arnalǵan ekobokstar qoıylady. Nátıjesinde, polıgondarǵa tonnalap jóneltiletin qaldyqtyń kólemi azaıady. Osy sekildi ózge de tájirıbeler qorshaǵan ortany lastaýǵa «nóldik tózimdilik» mádenıetin qalyptastyrýǵa septesedi.

Memleket basshysy atap ót­ken­deı, tazalyqqa shaqyratyn úndeý ýaqytsha naýqan deńgeıinde qalǵan joq. Kópten qoldaý tapty. Bastama aıasynda elimizde jyl saıyn 3 mıllıonnan astam aǵash egiledi. Tujyrymdamaǵa sáıkes, aksııalarǵa árbir úshinshi otandasymyz qatysady. Bul statıstıkadan turǵyndardyń týǵan ólkege, tabıǵatqa janashyrly­ǵyn baıqaımyz. Naýryz aıasynda ótip jatqan «Tazarý kúnine» de tek memlekettik mekemeniń qyz­metkerleri emes, elimizdiń barlyq aımaǵynda tabıǵatqa janashyr, tazalyqqa jany qumar turǵyndar qoldaý bildiredi.

Jalpy, keıingi 10 jyldyń bederinde Ulystyń uly kúnin atap ótýge memleket deńgeıinde kóp kóńil bólindi. Ásirese Prezıdenttiń qoldaýymen Naý­ryzdy toılaýdyń jańa tujy­rymdamasy bekigeni tól merekeniń mán-mazmunyn baıytyp, aıshyq­taı tústi. Sol turǵyda tazalyqqa sha­qyratyn «Tazarý kúninde» tabıǵattyń ǵana emes, jannyń tazalyǵyna da erekshe mán bergen jón.