Nókersiz júrgen, nóserge tózgen

 

Ony jaǵalap júrgende oıǵa talaı jaıt oralady. Jas jýrnalıst kezimizde osy Úlken Almaty kanalynyń qurylysynan «Yrys arnasy» atty maqala jazǵanbyz, ol jastardyń «Lenınshil jas» gazetine bir bet bolyp jarııalanǵan. Keıin Uzaqbaı Qaramanov týraly «Sosıalıstik Qazaqstan» maqala jaz­ǵanda arnaǵa taǵy soqqanbyz. О́ıtkeni ol kisi Qazaq selden qor­ǵaý basqarmasyn basqarǵanda qurylystyń úshten birin salǵan.

Bular jýrnalıstik jolymyz­daǵy ókinish emes, ókindiretini – basqa jaıt. Taǵdyry Úlken Almaty kanalyna qatysty taǵy bir úlken tulǵa boldy. Ol – Mustahım Bilál­uly Yqsanov Qazaqstandaǵy sý sharýashylyǵynyń aıtýly mamany, birneshe oblysty abyroıly basqarǵan, úkimet basshysynyń orynbasary qyzmetin de atqarǵan.

Oqıǵa ótken ǵasyrdyń 80-jyl­da­rynyń sońynda bolǵan. Oral oblysyn basqaryp kelgen Yqsanov qalaı zeınet jasyna jetti, solaı qyzmetten bosatyldy. Ol kezde zeınet jasy – 60 edi, tarıhtyń kúntizbesi 1986 jyldy kórsetip turdy. Qazaqstannyń birinshi basshysy D.Qonaevty qyzmetten alý barysynda «aınalasyn tazalaý» naýqany ótti. Oblystardy basqaratyn qazaq qaıratkerleri shetinen bosatyldy. Al sondaı qyz­mettegi basqa ult ókilderine tıispedi. Oblystyq partııa komıtetteriniń ulty qazaq birinshi hatshylaryn bosatyp qoımaı, olardy tekserý bastaldy. Shymkent oblysyn basqar­ǵan Asanbaı Asqarovty sottady, Almaty oblysyn basqarǵan Keńes Aýhadıevtiń basyn áýrege saldy.

Yqsanovty tekserýge sebep tabyl­mady. Oraldan Almatyǵa eki-úsh shabadanmen kóship kelgen. Keıin Almaty qalasy men Shy­ǵys Qazaqstan oblys­taryn bas­qarǵan, birneshe márte mınıstr bolǵan Hrapýnov jıǵan múl­kin júk ushaǵyna tıep ushqan edi ǵoı. Aıtpaqshy, Yqsanovtyń jeke­menshik «Volga» kóligi bar eken. Ony Qonaev ruqsat berip, aılyǵynan jınaq kassasynda saqtalǵan aqsha­syna alǵan. Túbirtekteri túgel.

Sonymen qyzmetti ótkizip, Oral­dan Almatyǵa kóship kelgen, kúsh-qýaty boıynda, aqyl-oıy kemel, eń bastysy ózin áli Otanǵa kerekpin dep esepteıtin Mustahım Biláluly Qazaqstannyń basshysy Kolbınnen Úlken Almaty kanaly mekemesin basqarýǵa jibe­rýdi suraıdy. Mamandyǵy sý sharýa­shylyǵyna tikeleı qatysty, jyldar boıy jınaqtaǵan tájirıbesi jeterlik. Biraq Kolbın «buǵan deıingi istegen qyzmetińiz bir basyńyzǵa jeter» dep kelisim bermeıdi.

Ári qaraı Oral oblysynda «Yqsanovtyń kadry» atalatyndardy tazalaý naýqany bastalǵan. Aýdandardy, oblystyq mekemelerdi tabysty basqaryp, ishpeı-jemeı el úshin qyzmet etip otyrǵandar esh sebepsiz jumystan shyǵaryldy. Osy eki jaǵdaı onyń júregine salmaq saldy. Tek Kolbın ketip, respýblıka basshylyǵy qazaqtardyń qolyna tıgende Yqsanov Úlken Almaty kanaly mekemesine basshy bolyp taǵaıyndaldy. Arna qaıtadan tabys ákele bastaǵanmen, solaqaı saıasattan júregine júk túsken Yqsanov 1991 jyly qarasha aıynda qaıtys boldy. Qazaqstan óziniń eń bilikti, eń sheshimtal, eń adal basshylarynyń birinen osylaı aıyryldy.

Birtindep Úlken Almaty kanaly ár jeri ketilip, tozdy. Tabanyna ósken qamys-qoǵa baqanyń mekeni boldy. Tunyq sý keletin arna tur­mys­tyq qoqys tastalatyn, sasyq ıis shyǵatyn, jaqyndap barǵannyń júregi aınıtyn aımaqqa aınalyp ketti. Aqyry 2025 jyldyń ortasyna qaraı jóndeý bastalypty. Qan­shama qarjy ketpek, ári ol jyrymdalmaı ornymen paıdalanylsa deısiń.

Úlken Almaty kanalynyń boıy­men ótkende kóńilge ókinish kep­­teletini sodan. Yqsanov bolǵan­da..., Yqsanovtyń múmkindigin paıdalanǵanda..., qazirgi basshylar Yqsanovqa uqsaǵanda deısiń!

Arasy qıylǵan arqan

Mustahımnyń atasy Yqsan Batys Qazaqstandaǵy Jánibek aýda­nynyń Borsy aýylynda turǵan. Eldi alasapyranǵa túsirgen Qazan tóńkerisine deıin dáýletti, aımaqqa yqpaldy adam edi. Bilál men Latıf atty uldary men qyzy Zeınepti eńbekke tárbıelegen. Yqsannyń inisi Qadyrǵalı qaıtys bolǵan soń, onyń artynda qalǵan qyzdary Gúlim men Gúljıhandy óz qolyna alypty.

Yqsan aýyldyń shetinen eńseli úı salǵan. Qora-qopsysyn úıden bólek ustaǵan. Borsyda bireý aýyryp qalsa, Yqsan Saratov jaqtaǵy tamyry feldsher Fedordy jazda par at jekken arbamen, qysta shanamen ákelip, aýyldastaryn emdetken. Nemeresi osynda dúnıege kelgen. Arada jarty ǵasyr ótken soń álgi úıdi keńestik sharýashylyq paıdalanyp otyrǵanyn oblystyń birinshi basshysy Mustahım Biláluly ózi kórse kerek.

Kúshtep ujymdastyrý bastal­ǵanda Yqsannyń maly eki shańyraqqa dep eseptelip, kámpeskeden aman qalady. Birtindep aýylǵa ash adamdar qaptaıdy. Yqsan qoradaǵy malynan et, alqaptaǵy ósiretin daqy­lynan astyq pen baqsha ónim­derin beredi. Biraq bárine qalaı jetkizsin? Zamannyń aýany jaman­dyqqa ózgerip bara jatqanyn sezgen soń Reseıge kóship ketedi.

Otbasy Saratov arqyly Týlaǵa deıin jetedi. Yqsan, Bilál men Latıf úsheýi de qurylysta jumys isteıdi. Birqatar keńestik zaýyttarda qoltańbalary qalǵan. Ári qaraı Orehevo-Zýevo qalasynda taǵy bir qurylystyń reti shyǵyp, soǵan kóshe­di. Osynda Zeınep, Gúlim, Gúl­jı­han, Mustahım mektepte oqyǵan.

Mektep pen bular turatyn úıdiń arasy qashyq. Ormannan ótý kerek. Mustahım qolyna taıaq ustap júrip, qyzdardy qorǵaǵan. Birneshe ret arttarynan qasqyr ergen. Zeınep apanyń bizge aıtqan esteligi boıynsha taıaq kezep qasqyrǵa qarsy júrgende, Mustahım 12 jasta eken.

Sodan soǵys bastaldy. Bilál birden maıdanǵa ketip, qaza tapqa­ny týraly «qara qaǵaz» keldi. Musta­hım­nyń sheshesi Maqpal qaıtys boldy. Aqyn Qadyr Myrza Álıde áke soǵysqa ketkende eldegi ata men nemereni ortasyn qıyp tastap, eki jaǵyn jalǵaǵan arqanǵa teńeıtin óleń bar. Týra sondaı boldy da shyqty. Yqsan nemeresiniń tileýin tilep, sony taıanysh etti. Mustahım atasyn qasynan tastamady.

Bulardyń otbasy evakýsııamen Almatyǵa jiberildi. Osynda nómiri ekinshi nan zaýytynan maıdandaǵy armııa úshin táýlik boıy nan shyǵa­rylatyn. Mustahım temirjol tehnıkýmyna túsip, oqýmen qatar sol nandy stansaǵa tasýshynyń biri boldy.

Temirjoldan burylǵan ómir joly

Almaty men Semeıdiń arasynda Aqtoǵaı stansasy bar. Buryn Túriksibtiń qatardaǵy shaǵyn beketi edi, endi toraptyq stansaǵa aınalǵan. Ońtústik Qazaqstannan Reseıdiń Sibirine ótetin temirjol men Ortalyq Qazaqstannan Qytaıǵa ótetin temirjol osynda qıylysady. Munaı quıylǵan sısternaly, konteıner qoıylǵan jaıpaq platformaly vagondardyń tizbegi ary-beri aǵylyp jatady. Tústi metall ken orny ashylyp, kombınat jumys isteıdi. Vahtalyq jumysshylar minip-túsetindikten, jolaýshylar poıyzy uzaq toqtaıdy.

Aqtoǵaıda Mustahım Yqsanov eńbek etken. Almaty temirjol tehnıkýmyn bitirgen 1945 jyly jas jigit Qazaq temirjolynyń Tentek stansasyna joldamamen ji­be­rildi. Az ýaqyttan soń Aqto­ǵaı stansasyndaǵy 4-jol dıstan­sııasynyń tehnıgi qyzmetine aýysty­rylǵan. Ol ýaqytta Qazaq temirjolyn Jumaǵalı Omarov basqarǵan. Jas maman jer aýdarylyp kelgen ázerbaıjan ınjeneri Mamed Kýlıevtiń brıgadasynda jumys istedi.

Kártishke boıynsha árbir temirjolshyǵa kúnine 600 gramm nan beriletin. Aıyna 400 gramm qant pen 800 gramm et nemese balyq bólinedi. Mustahım sol nan men qanttyń jartysyn saqtap, Almatyda qalǵan atasy Yqsanǵa jiberedi. Temirjol tehnıkýmyna túsýiniń ózi atasy ekeýin asyraýdyń qamynan týǵan. О́ıtkeni munda da temirjolshyǵa tıesili kártishke beriletin.

Ol Aqtoǵaıda Qudaıbergen Kóp­ja­­sarovpen joldas boldy. Jo­­ǵa­rydaǵy basshy Omarov «jas­tar, sender ári qaraı bilim alyń­dar» dep keńes bergen soń Musta­hım ózi men Qudaıbergenniń quja­tyn alyp, Tashkent temirjol ınje­nerleri ınstıtýtyna tapsyryp qaıtady. Keshikpeı ekeýiniń oqýǵa qabyldanǵany týraly jaqsy habar jetti. Joǵary oqý ornyna túsýlerine baılanysty Yqsanov pen Kópjasarov jol dıstansııasyndaǵy jumysynan bosatyldy.

Eki dos Tashkentke birge ketkenmen, bir jyl oqyǵan soń joldary ekige aıyryldy. Qudaıbergen oqı berdi de, Mustahım keri qaıtty. Atasyn jalǵyz qaldyryp ketýge bol­maıdy eken. Kóp jyldan soń Kópja­sarov Qazaq temirjolynyń basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Dosy Yqsanov basqa bıikterdi baǵyn­dyrǵan.

Myrzashól bolǵan mań dala

Yqsanov esh qıyndyqsyz Alma­tydaǵy Qazaq aýyl sharýashy­lyq ınstıtýtyna tústi. Bes jyl úzdik oqydy. Oqý bitirgende rektor A.Jumatov «ǵalym bolasyń» dep Más­keýdegi Tımırıazev atyndaǵy aýylsharýashylyq akademııasyna joldama bermekshi edi. Atasy úshin odan bas tartqan Mustahımdy Almaty qalasyndaǵy Frýnze aýdan­dyq komsomol komıtetin basqarýǵa jiberdi. Partııalyq tapsyrmadan bas tartýǵa bolmaıtyn.

Bul kezde Qazaqstannyń ońtús­tiginde jańa maqta alqaptaryn ıgerý naýqany jarııalandy. «Izdegenge – suraǵan» degen osy, Mustahım atasyn ertip Betpaqdalaǵa attandy. 1952 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy Ilıch aýdanyndaǵy «Jetisaı­stroı» basqarmasyna prorab bolyp keldi. Az ýaqyttan soń bas ınjener qyzmetine ósti. Kelgenine úsh jyl bolǵanda «Jetisaıstroı» basqarmanyń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy.

Osy qyzmette ne istegenin Oń­tús­tik Qazaqstan oblystyq gazetin­degi kólemdi maqalasynda jazdy. Iá, kómekshi men keńesshisi, baspa­sóz hatshysy degen joq zamanda Yqsanov kúndiz qurylys basynda bolyp, keshke erteń ne isteıtinderi týraly jınalys ótkizip, túndeletip maqala jazǵan. Ári Máskeý túbinde orys mektebinde oqyǵan, temirjol tehnıkýmy men aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn orys tilinde bitirgen maman qazaq tilinde maqala jazǵan. Qazaq tiline jetik bolýy – janynda árdaıym ustazy júrgendikten. Ol – atasy Yqsan.

Biz kezinde Betpaqdalany ıgerý­shiniń biri, soǵys ardageri Bekejan Toqsanbaevtan estelik alǵanbyz. Ol kisi «Mustahımnyń atasy Yqsan batyr deneli kisi edi. Ol aqsaqal aıtar sózin qysqa da nusqa, tereń mándi óleń sózderimen aıtatyn» degen.

Sodan bir kúni respýblıkanyń Mınıstrler keńesine shaqyrǵan. Ne boldy dese, Yqsanovty Qazaq­stannyń ońtústigindegi búkil sýlandyrý qurylystaryn júrgizetin «Kazgolstepstroı» tresine bastyq etip taǵaıyndamaq. Buǵan deıin tresti Akop Sarkısov basqarǵan. Ol keıin Lenındik syılyq alǵan. Jas maman Mustahım Akop Abramo­vıchtiń laıyqty izbasary bola bilgen.

Yqsanovtyń «Kazgol­s­tepstroı» tresin basqar­ǵan kezinde ne istegenin Ilıch aýdan­dyq gazetine jazǵan «Bereri kóp Betpaqdala» atty maqalasynan oqýǵa bolady. Munda sıfr kóp. 5000 sharshy metr turǵyn úı salynyp, 350 000 gektar sýlandyrylatyn alqap ıgerilgen. Basqasyn keltirip qaıtemiz, tek «beton» dep emes, «shemen» dep jazǵany rıza etedi. Maqala «shómishti», «adymdaǵysh» degen sııaqty qazaqy uǵymdarǵa tu­nyp tur. Jumysshylar úshin kitap­hana jabdyqtaǵanyn da aıtypty.

Kitap demekshi, Betpaqdalaǵa jańa roman jazý úshin Muhtar Áýezov kelgende trest basshysy Musta­hım Yqsanov atqarylǵan istermen tanystyrǵan. Sonda jany darqan jazýshy:

– Mustahım, «Golodnaıa step» degendi endi gúldengen myrza shól dep aıtsaq jón eken, – dep rıza bolypty.

Sodan bastap bul aımaqty jer­gilikti halyq Myrzashól atap ketti. Bul týraly «Vokrýg sveta» jýrnalynda arnaıy maqala jazyldy. Yqsanov Myrzashóldi KSRO Halyq ártisi ánshi Lıýdmıla Zykınaǵa, aqyn Evgenıı Dolmatovskııge tanystyrdy. Olardy qoıshy, osynda kelgen KSRO kósemi Nıkıta Hrýshev pen úkimet basshysy Nıkolaı Kosy­gınge atqarylyp jatqan jumys­tar jóninde esep berdi. Osylaı iskerligimen tanylǵan Mustahım Yqsanov 1961 jyly 35 jasynda Ońtústik Qazaqstan oblysy Ilıch aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp bekitildi.

Keshikpeı Hrýshev ólkelik qury­lym degendi oılap tapty. Qazaq­stannyń Batys oblystary bir ólkege, soltústik oblystary Tyń ólkesine aınaldy, Qyzylorda, Jambyl men Shymkent Ońtústik Qazaqstan ólkesi bolyp biriktirildi. Abyr-sabyrdyń kezinde Mustahım Yqsanov Ońtústik Qazaqstan ólkelik sý sharýashylyǵy basqarmasyn basqarýǵa jiberip, ári qaraı Myrzashóldiń kóp bóligi «ýaqytsha» degen jeleýmen О́zbek­stanǵa berildi. О́lkeler tıimsiz dep taratylyp, oblystar qaıtadan otaý tikkende Yqsanov Qyzylorda oblysyn basqarýǵa jiberildi.

1952 jyly Jetisaıǵa atasy Yqsandy ǵana alyp barǵan Mustahım 1963 jyly qańtar aıynda Syr boıyna atasyna qosa kelinshegi Saıdany ertip, qyzy Gúlnardy kóterip keldi.

Eńbek adamy eńseli

1963 jyl bastalysymen Qyzyl­orda oblysy asa aýyr jaǵdaıda qaldy. Kúzde nebári 6 myń tonna kúrish jınaǵan. Jemshóp jetkilikti daıyndalmaǵan. Qystaýlar turmaq, aýyldarǵa barar jol joq. Bári qa­lyń qar astynda. Malshylar, on­daǵy mal ne bolyp jatqany bel­gi­siz. Qoıan jylynyń qysy sura­pyl. Anyǵynda, Syr boıynda jut bastalǵan.

Materıaldyq jaǵdaı ǵana emes, moraldyq ahýal asqynǵan. Ob­lystyq jazylǵan domalaq aryzdar Almaty turmaq Máskeýdi jalyq­tyrypty. Sondyqtan oblystyq partııa komıtetiniń hatshylary tegis aýys­tyryldy.

Yqsanov dereý basqa oblystardan malǵa jemshóp, respýblıkanyń qorynan qar arshıtyn tehnıka men malshylarǵa jyly kıim alǵyz­dy. Oblys temirjol boıynda jatqan­dyqtan, ár aýdandaǵy stansalardan júkti sharýashylyqtarǵa, odan ári qystaýlarǵa jetkizýdi jedel uıymdastyrdy. Oblys pen aýdand­a eshkim keńsede otyrmaıtyn boldy. О́zi taǵaıyndalǵanǵa deıin qyrylǵan mal bolmasa, odan keıingisin tegis aman alyp qaldy. Ári qaraı eki jylǵy tólmen shyǵynnyń orny tolyp, mal sharýashylyǵynda ósim bastaldy.

Qıyn qysta oblystyq partııa ko­mıtetine ekinshi hatshy qyz­­me­tine kelgen Seıdálim Táne­keev aqsa­qalmen keıin talaı áń­gimelestik. Yqsanovtyń sondaǵy arpalysy Batyrlar jyrynan beter eken. Bir qystaýdan kelesi qystaýǵa boranda jol arshyp, azyq-túlik pen jemshópti qalaı jet­kizgenderin aıtqanda sol tusta oblys basqarǵan­dardyń jankeshtiligine tańdaı qaǵasyń!

Sondaı qysta maldan shyǵyn bermeı qaısarlyq tanytqan shopan da bolǵan. Sonyń jumysyn nasıhattaýǵa jýrnalısti arnaıy qaldyryp ketedi. «Basshylardy maqtama, maqtasań – eńbek adamyn maqta!» Yqsanovtyń ustanymy osyndaı edi. Endigi zamanda qalaı? Aýdannyń, oblystyń gazetin ashyp qalsań, ákimniń qaıda barǵany men ne degeninen kóz tunady.

Yqsanov egin sharýashylyǵynyń jaǵdaıyn da tez túzetti. Máskeýge baryp Syrdarııanyń orta jáne tómengi aǵysyndaǵy jerdi kúrish egýge beıimdeýdi Odaqtyq baǵdarlamaǵa qosqyzdy. Buǵan deıin baǵdarlama tek Reseı men Ýkraınany qamtyǵan eken. Endi sol jaǵalaýdy tolyq ıgerý, oń jaǵalaýdaǵy Qyzylorda jáne Qazaly alaptaryn sýlandyrý Ortalyqtyń qarjysyna jú­zege asatyn boldy. Kúrish egetin 14, qoı ósiretin 10 jańa sha­rýa­shylyq quryldy. Olardyń árbi­rin jasaqtaýǵa 20-25 mıllıon aralyǵynda keńes somy bólindi. Kúrish úshin 150 myń gektar jer yńǵaılanyp, tanapqa aınaldy.

Osymen sıfrlardy toqtataıyq ta, Yqsanovtyń Syr boıynda eńbek adamynyń eńsesin qalaı kótergenine toqtalaıyq. Ybyraı Jaqaevtyń ataǵyn aspandatyp, 1964 jyly odaqtyq «Trýd» gazetine bir bet etip kúrishshiniń ozyq tájirıbesin nasıhattady. 1965 jyly odaqtyq «Selskaıa jızn» gazetindegi maqalasynda Qarmaqshy aýdanyndaǵy Áben Toǵyzbaevtyń zvenosynyń jumysyn jalaýlatty.

Ári qaraı keńes odaǵyndaǵy eń bedeldi basylym «Pravda» gazetine kúrish ósirýshiler Ybyraı Jaqaev, Zahıra Erjanova, Áben Toǵyzbaev, Baıan Quttybaeva, júgerishi Sartaı Mahambetova, shopan Nartaı Kókıev, taǵy basqalardyń eren eńbegi atap ótilgen maqala shyǵardy. Kezinde qazaqsha aýdarylyp, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine jarııalanǵan maqaladan bir sóılem keltireıik: «Eńbekte úzdik shyqqan adamǵa jurtqa estirtip «rahmet, saǵan» dep aıtýdyń áseri qandaı kúshti deseńizshi!»

Mustahım Biláluly kóppen birge júrdi. Jumys isteıtinderdiń ortasynan tabyldy. Barar tusyna parovozdyń mashınısiniń qasyna otyryp ta jetip alatyn. Boran men nóser ony jolynan toqtata almaǵan. Jumysshylar ashanasynan tamaqtana beretin.

Ybyraı Jaqaevtyń izbasary bolǵan Qonysbek Qazantaev óz esteliginde bylaı degen: «Qazaq azamattary arasynan tereń de tez sheshim qabyldaıtyn, mańǵazdyq pen mardymsýǵa jany qas jigit kórgenimiz birinshi ret bolatyn. Syrttaı súı­sinip júrdik. Kózine maqtap, kól­girsı almadyq». Kózge maqtaý kóde­den kóp myna zamanda Yqsanovty saǵynatynymyz sondyqtan. Ybyraı Jaqaevtaı dańǵaıyr dıqannyń ekinshi ret Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alýyna Mustahım Yqsanovtyń tikeleı yqpaly boldy.

Tikeleı yqpaly bolǵan taǵy oqıǵa bar. Buǵan deıin jergilikti aqyndar men kompozıtorlar «Jaqaevshylar marshy» men «Aq kúrish týraly án» shyǵarǵan edi. Qulashty keń sermeıtin Yqsanov Shámshi Qaldaıaqovty shaqyrýǵa tapsyrma berdi. Kompozıtordy aqyn Zeınolla Shúkirovpen jolyq­tyrǵan soń ataqty «Syr sulýy» dúnıege kelgen. Ánge Mustahım Yqsanov qatty rıza bolǵan. «Endi muny ári qaraı damytý kerek» dep tujyrǵan. Tikeleı tapsyrýymen «Syr sulýy» atty ansambl qurǵyzǵan. Basqa oblys, aýdan­darda jergilikti ataýdy tý etip shyqqan ondaǵan ansambldiń birinshi qarlyǵashy «Syr sulýy» edi.

Jambyl jeri jaınady

Úsh jylda Qyzylorda oblysy aıaǵynan qaz turǵan soń Yqsanov Jambyl oblysyn basqarýǵa jiberildi. Atasyn, otbasyn alyp sonda qonys aýdardy.

Mustahım Biláluly kelgen 1970 jyly Jambyl oblysy men onyń ortalyǵy ýaqyt kóshinen múlde qalyp qaıǵan. Oblysta fosfor­dyń mol qory jatqanymen, ony ıgeretin kúsh joq. Áleýmettik nysan ataýlydan jurdaı. Jambyl qalasynyń ózinde eńseli ǵımarattar men turmysqa qolaıly turǵyn úıler salynbaǵan. Turǵyn úı kombınaty KSRO Memlekettik qurylys komıteti barlyq jerde alǵyzyp tastaǵan eski jobamen jumys istepti. Onda da jylyna sanaýly úı salady. Oblysta qurylys tehnıkasy eski jáne tozǵan. Berik baza jasalmaǵan.

Jańa basshy Ortalyqqa fosfor óndirisi úshin barlyq kerektini kórsetip, «Qarataý alabynda fosfor ónerkásibiniń qurylysyn tezdetý týraly» qaýly qabyldatty. Qýatty «Qarataý hımııa qurylysy» bas basqarmasyn quryp, oǵan úsh tresti kirgizdi. Jańa qurylys tresteri jasaqtaldy. Jappaı tehnıka alǵyzdy. Ony meńgerý jáne bolashaq fosfor zaýyttarynda jumys isteý úshin negizinen qazaq jastary oqıtyn birneshe kásiptik tehnıkalyq ýchılıshe ashty. Buǵan deıin kartada bolmaǵan Jańatas qalasyn salǵyzdy. Burynǵy Sholaqtaý aýyly lezde qalaǵa aınalyp, Qarataý atandy. Jambyl qalasynda kópqabatty jańa turǵyn úı, mektep, balabaqsha, saýda, turmystyq qyzmet, mádenıet nysandary jappaı salyndy. Kósheler men joldar asfalttandy.

Aýylǵa nazar aýdarsa jaǵdaı tipti, nashar. Qulaǵaly turǵan qoralardyń ishi men aınalasyn kóń basqan. Shopandardyń úıi aıtýǵa aýyz barmaıtyndaı jaǵdaıda. Sol tusta mal sharýashylyǵy myqty delinetin Qazaqstanda malshy úshin naqty jaǵdaı jasaǵan basshylar sanaýly. Onyń ishinde eń úzdigi Yqsanov bolǵan.

Ol temir-betonnan jańa qora­lar jobalatty. Ishin jyńǵylmen astarlaıdy. «Jambyl hımııa qury­ly­sy» tresine jappaı osyndaı mal qoralaryn turǵyzý tapsyryldy. Buryn tizeden laı keship júretin malshylar beınetten qutyldy. Tóbesi bıik, ishi keń qoralardy qıyn tehnıkamen tazalaý múmkin boldy. Sarysýda, Shýda, Moıynqumda mal basy eselep óse bastady.

Malshylar jazda jaılaıtyn Ulanbelge deıin asfalt jol apardy. Qyzylorda oblysynda Yby­raı Jaqaev aqsaqalmen qalaı aqyl­dasyp otyrsa, endi munda eki márte Sosıalıstik eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaevpen jıi keńesti. Syrda kúrish daqylynyń dańqyn shyǵarsa, munda qant qyzylshasy ónimin buryn­ǵydan eselep ósirdi. Oblys Qazaqstandaǵy qant qyzylshasynyń 60 paıyzyn berdi.

Bári qýatty tehnıka men qarjy arqyly sheshiletini málim. Yqsanov Máskeýge jıi baryp, Odaqtyń mınıstrleri men Memlekettik josparlaý komıtetine jaǵdaıdy, bolashaqty túsindirip, oblysqa qajettiniń bárin tolyq qalpynda alyp otyrdy.

Osyndaı jetistikterden keıin Mustahım Biláluly Qazaq­stan úkimet basshysynyń ónerkásip pen qurylysqa jaýapty orynbasary, odan respýblıkany basqaratyn partııanyń Ortalyq Komıtetinde osy salalar boıynsha hatshysy boldy. Endi búkil qazaq dalasy alyp qurylys alańyna aınaldy. Bárin sanap taýysý úshin bir kitap jazý kerek shyǵar. Tek Jańaózen qalasy Yqsanovtyń basshylyǵymen jobalanyp, salynǵanyn aıtsaq jeter.

Jan-jaqta ashylyp jatqan ónerkásip oryndarynan bir salany sıpattaýmen shekteleıik. Shymkent fosfor zaýyty, Qara­taý ken-hımııa kombınaty, Jam­byl qossýperfosfat zaýyty, Aq­tóbe hımııa kombınaty, Qosta­naı talshyqty hımııa zaýyty, Atyraý hımııa kombınaty iske qosy­lyp, tabysty jumys istedi. Qazir­gi Qazaqstandaǵy hımııa klas­te­rin Mustahım Biláluly qalyp­tastyrǵan.

Ol respýblıka basshylarynyń qataryna qosylǵan 1971 jyly mamyr aıynda Jambyl oblysynda zilzala boldy. Ertesinde Yqsanov osynda keldi. Ne búlindi, shyǵyn qansha, ony qalaı tezdetip qalpyna keltirý kerek, osy sharýalardy shuǵyl sheshti. Bir ǵajaby, ózi oblys­ty basqarǵanda turǵyzǵan birde-bir ǵımarat qıramaǵan eken.

Oral osylaı oıandy

1975 jyly sáýir aıynda Mustahım Yqsanovty Oral oblysyn basqarýǵa jiberdi. Qonaev oǵan «Qazaqstannyń batys qaqpasy ańǵal-sańǵal. Respýb­lıkaǵa kirip-shyqqannyń bárinen uıat. Sony retke keltir» dep tapsyrma bergen.

Ol týǵan jerine oraldy. Bul joly qasynda atasy joq. Yqsan qarııaǵa topyraq kóne Tarazdan buıyrdy. Ákesi Biláldiń súıegi Brest pen Máskeýdiń arasynda qalǵan edi, anasy Maqpal Orehevo-Zýevoda jerlendi. Bir áýlettiń taǵdyry degen qandaı kúrdeli.

Munda da mal shýarashylyǵy múlde quldyraǵan eken. Jemshóp jetkiliksiz. Shabyndyqqa sý jaıylmaǵan soń shóp jaqsy shyq­paıdy. Yqsanov respýblıkanyń ónerkásip pen qurylys salasyna jaýapty basshy bolyp turǵanda-aq Oral-Kóshim sýlandyrý júıesiniń qurylysyn bastatqan. Oblysqa kelgen soń sony dereý iske qosqyzdy. Basty kanal 250 shaqyrym, tarmaqtarymen qosa eseptegende, 3 myń shaqyrym bolatyn sý júıesi birneshe aýdannyń jaǵdaıyn jaqsartty. Endi eń shalǵaı­daǵy Jánibek aýdanynyń máselesin sheshýge kiristi. Munda sý Edilden alyný kerek, biraq darııa Reseı Federasııasy aýmaǵynan aǵady. Yqsanovtyń irgeles Volgog­rad oblysynyń basshysymen kezde­sýiniń nátıjesinde, Jánibekke arnamen keletin sý mólsheri  úsh ese artty. Osylaı Batys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy boıynsha respýblı­kadaǵy aldyńǵy oryndardyń birine shyqty.

Volgogradtan Oralǵa bólinetin sýdy úsh ese kóbeıtse, esesine mynandaı oqıǵa bolǵan. Reseıdiń Kýıbyshev oblysyna 25 dana kúıente (kolenval) kerek eken. Ony Oraldaǵy mehanıka zaýyty jasaıdy. Dırektory «Máskeýdiń esebinde turatyn ónim, ruqsaty kerek» dep bermeı qoıady. Másele Yqsanovqa jetkende «zaýyt dırektoryn búgin Máskeýge ushyryp jiberińder, ruqsatyn alyp kelsin» dep qatań tapsyrma beripti. Dırektor keshirim surap, birden qajetti kolenvaldy Kýıbyshevke tıetip jibergen. Iskerlik baılanys dep osyny aıtady.

Yqsanov Oral qalasynyń bas jobasyna konkýrs jarııalatty. Lenıngradtyq joba qabyldanyp, sol boıynsha oblys ortalyǵy qaıtadan salyna bastady. Keń dańǵyldar boıynda monolıtti bıik úıler boı kóterdi.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda Oralǵa birneshe áskerı zaýyt kóshirilgen. Oǵan qosa Yqsanovtyń tusynda taǵy birneshe áskerı zaýyt salyndy. «Zenıt», «Omega», «Metallıst», «Gıproprıbor» sııaqty buryn qupııa kásiporyndar keıin táýelsiz Qazaqstannyń qorǵanys salasyn nyǵaıtýǵa úles qosty, keıbiri konversııalanyp, jańa ekonomıkadan óz ornyn tapty. Jabylady degen «Oral munaı men gaz geologııasy» tresin  saqtap qaldy. Osy trest Qarashyǵanaq munaı-gaz kondensaty ken ornyn ashýǵa belsene qatysty.

Oralǵa jańa áýejaı salǵyzdy. Buryn Almatydan Máskeýge ushatyn úlken ushaqtar jolaı Qaraǵandy, Qostanaı, Pavlodar syndy orys basshylar basqaratyn qalalarǵa qonatyn. Endi Oralǵa da qonatyn boldy.  

Yqsanov esh nókersiz júrdi. Nóserdiń astynda shalǵaıdaǵy shopannyń úıine bara beretin. Tipti birde tól tasyp júrgen túıe jekken arbaǵa otyrǵanyn kórgender bar. Qaıda baratynyn eshkimge aıtpaıtyn, áýrege túsirmeıtin. Esesine oǵan jıynda eshkim ótirik aıta almaıtyn. О́ıtkeni jaǵdaıdy birinshi basshy óz kózimen kórip kelgen.

Eńbek adamyn qurmetteıtin daǵdysynan Oralda da jańylmaǵan. Yqsanovpen ıyqtasyp oblysta qyzmet atqarǵan Murat Qalmataev degen aǵamyzben ara-tura pikirlesetinbiz. Jeltoqsanda qazaq jastaryn qorǵa­ǵan, sol úshin Aýǵanstandaǵy soǵysqa jiberilgen naǵyz ot pen sýdan ótken kisi edi, jaryqtyq. Sol Murat Dúısenbi­ulynyń bylaı degeni oıda qalypty.

Birde ekeýi shopannyń jaǵdaıyn bilýge barady. Jandarynda aýdan men sharýashylyq basshylary bolmaıdy. Oblystyń eki basshysy qoıshynyń barlyq tirligin kórip, sózin tyńdap qaıtady. Qaıtar jolda Yqsanov:

– Al Murat, ne baıqadyń, sony aıtshy? – dep suraıdy.

Bul suraqqa oılanyp qalǵan Qalmataev:

– Otardy óriske shyǵarǵanda kórdim, bir qoıy aqsap qalypty,- deıdi.

Sonda Yqsanov basyn shaıqap:

– Aıdalada memlekettiń 700 bas malyn ıt-qusqa jegizbeı, ashtan qyrmaı baǵyp otyrǵan jankeshti eńbekti kórmeı, aqsaq bir qoıdy ǵana kórgeniń durys bolmaǵan, – deıdi. Mine, basshy ǵana emes, kisi bolýynyń mysaly!

Kisiligine taǵy bir mysal bar. Oblys basshysy úlken ujymǵa aýys­pa­ly Qyzyl tý tapsyrýǵa bar­ǵan. Oqıǵany fotoǵa túsirip, gazetke shyǵaratyn tilshi Esenjol Qystaý­baev pen fototilshi Sansyzbaı Jan­gel­dıev keshigip kelse, tý tapsyrylyp ketken. Fototilshiniń jany murnynyń ushyna keldi. Jıyn sońynda bar kúshin jınap «Sýretke jaqsylyp túsirý úshin Qyzyl týdy qaıta tapsyryńyzshy» dep suraıdy. Jıyndaǵylar Yqsanovtyń eki sóılemek túgil, eshteńeni ek ret istemeıtinin biletin. Sondyqtan endi ne bolar eken demin ishterinen alady. Yqsanov bolsa, «pressanyń aty – pressa» dep ujym basshysy Grıgorıı Belashqa Qyzyl týdy qaıta tapsyrypty. Bul kúnde baspasózdi osyndaı qadirleıtin basshy bar ma eken!

Oral oblystyq televızııasynan 95 adamdy Máskeýge jiberip, Ortalyq televıdenıeden bir saǵattyq baǵdarlama kórsetkizdi. Oǵan deıin Máskeýden Qazaq televızııasy ǵana efırge shyqqan. Budan keıin eshbir obystyq televızııaǵa Ortalyqtan efırge berilmegen. Biz bul derekti televızııa tarıhyn zerttegen kezimizde anyqtap edik.

Yqsanov 1976 jyly «Aq Jaıyq» án-bı ansamblin qurǵyzdy. Keler jyly onyń Norvegııada óner kór­setýine jol ashyp berdi. Oralda Juban Moldaǵalıev basqaratyn Jazý­shylar, Erkeǵalı Rahmadıev basqaratyn Kompozıtorlar, Shota Ýálıhanov basqaratyn Sáýletshiler odaqtarynyń kóshpeli plenýmdaryn ótkizip, ózi qatysty. Osylaı qurylys pen óndiris, jol men sý ákel­gen Jaıyq ónirine ónerdiń de san salasyn Mustahım Biláluly alyp kelip edi.

 

Qaınar OLJAI