Konstıtýsııa – memlekettiń saıası-quqyqtyq negizi ǵana emes, onyń bolashaqqa degen kózqarasyn aıqyndaıtyn asa mańyzdy qujat. Sondyqtan jańa Konstıtýsııadaǵy ǵylym men bilimniń ornyn saralaý – ýaqyt talaby. Bul memlekettiń ıntellektýaldyq áleýetke qanshalyqty senim artatynyn anyq kórsetedi.
Elimizdiń ǵylym men ınnovasııaǵa basymdyq berýi – jahandyq ózgeristerge berilgen der kezindegi oryndy jaýap. Bul úrdis adamzattyń sıfrlyq dáýirge ótýimen tyǵyz baılanysty. Jasandy ıntellekt, úlken derekter jáne ınnovasııalyq tehnologııa adamnyń ómir saltyn túbegeıli ózgertip jatyr. Bul – tehnologııalyq emes, órkenıettik betburys. Osyndaı kezeńde ǵylymnyń róli burynǵydan da arta túsedi. Alaıda bul baǵyt keshege deıin qoldanysta bolǵan Konstıtýsııada jetkilikti deńgeıde kórinis tappaǵan edi. Ǵylym derbes qundylyq retinde emes, janama sıpatta ǵana qamtyldy. Bul jaǵdaı ǵylymdy memlekettik saıasattyń ortalyq elementine aınaldyrý qajettigin kórsetti.
Jańa Konstıtýsııa osy olqylyqtyń ornyn toltyrady. Ǵylym endi qosalqy sala emes, memlekettik saıasattyń irgeli basymdyǵyna aınalady. Bul ózgeris preambýladan-aq baıqalady. Iаǵnı eldiń bolashaǵy bilim, ǵylym jáne zııatkerlik qundylyqqa negizdeledi. Osylaısha, memleket damý fılosofııasy ındýstrııalyq kózqarastan ıntellektýaldyq modelge kóship otyr.
Bul baǵyttyń qalyptasýyna Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýlarynda aıtylǵan basymdyqtar negiz boldy. Máselen, 2021 jylǵy Joldaýynda «Ǵylymdy damytý – bizdiń asa mańyzdy basymdyǵymyz» dep atap ótse, 2023 jylǵy Joldaýynda: «Biz mádenıetti, bilimdi jáne ǵylymdy órkendetý arqyly ashyq álemniń bir bólshegi bolýǵa umtylýymyz kerek», degen naqty mindet qoıdy. Osy bastamalardyń Ata zań deńgeıinde bekitilýi ǵylym men bilimniń mańyzy memleket tarapynan resmı túrde tanylǵanyn kórsetedi.
Ǵylym men zııatkerlik menshikke arnalǵan arnaıy baptyń engizilýi – saıası-quqyqtyq turǵydan mańyzdy qadam. Bul memleket ǵylymdy uzaqmerzimdi damý faktory retinde qabyldaǵanyn aıǵaqtaıdy. Mundaı tájirıbe damyǵan elderde qalyptasqanyn kórýge bolady. Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń Negizgi zańynyń 5-babynda ǵylymı zertteý, oqý jáne bilim alý erkindigi men qaýipsizdigi Konstıtýsııa deńgeıinde kepildendirilgen. Ispanııa Konstıtýsııasynyń 44-babynyń 2-tarmaǵy ǵylymnyń qoǵamdyq múdde úshin damýy mańyzdy ekeni jazylǵan. Onda memleket ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq zertteýlerdi ilgeriletýdi qoldaıtyny naqty jetkizilgen. Sol sııaqty Italııa Konstıtýsııasynyń 9-babynda memleket mádenıet pen bilimdi qoldaýmen shektelmeı, ǵylymı jáne tehnıkalyq zertteýlerdi damytýǵa da jaýapty ekeni kórsetilgen.
Osy mysaldar ǵylymnyń ulttyq saıasattyń ózegine aınalǵanyn dáleldeıdi. Qazaqstan da osy joldy tańdap otyr. Jańa Konstıtýsııa bilim ekonomıkasyna kóshýge quqyqtyq negiz qalap, ǵylym jáne ınnovasııany basty qundylyq retinde aıqyndaýy – mańyzdy qadam. Bul maqsatty júzege asyrý úshin adam kapıtalyna ınvestısııa salý qajet.
Qazirgi tańda ozyq elder adam kapıtalynyń sapasyn arttyrýǵa erekshe mán berip, bilim men ǵylym salasyna qomaqty qarjy bóledi. IýNESKO álem elderiniń ǵylymǵa bóletin qarjysyn zerttep, reıtıngisin jarııalaıdy. 2024 jylǵy kórsetkishte Izraıl IJО́-niń 5,56 paıyzyn ǵylymǵa jumsasa, Ońtústik Koreıa – 4,93, AQSh – 3,46, Shvesııa – 3,42, Japonııa 3,30 paıyzyn bólip otyr. Bul elderdiń ǵylymı jáne ekonomıkalyq damýdaǵy kóshbasshylyǵyn kórsetedi. Al elimiz bıýdjetiniń 0,14 paıyzyn ǵylymǵa bóledi. Bul derek bilim men ǵylymǵa ınvestısııany arttyrý qajettigin dáleldeı túsedi.
Bul jerde másele qarjyda ǵana emes. Bizge nazar aýdarý qajet úsh mańyzdy aspekt bar. Birinshi – zııatkerlik menshik qorǵaýy qaǵazda ǵana qalmaı, naqty iske asýǵa tıis. Ekinshi – ǵylymı kadr turaqtylyqqa ıe bolýy shart. Áıtpese talantty, eńbegi erek ǵalymdar emıgrasııalanýǵa bet burady. Úshinshi – ǵylymı ınfraqurylym men ýnıversıtetterdiń zertteý áleýetin tolyq ashý mańyzdy.
Jańa Konstıtýsııa osy máselelerdi sheshýge quqyqtyq negiz beredi. Biraq zańdyq kepil – tek bastama. Naqty iske asyrylýy – bizdiń aldymyzdaǵy mindet ári paryz.
Prezıdent aldaǵy úsh jylda elimizdi tolyq sıfrlyq memleketke aınaldyrý mindetin qoıdy. Bul maqsat ǵylymnyń rólin burynǵydan da aıqyn kórsetedi. Sıfrlyq transformasııa tehnologııany engizýmen ǵana shektelmeı, ony ǵylymı zertteýler men derekter taldaýymen úılestirýdi talap etedi. Jasandy ıntellekt, úlken derekter, avtomattandyrý sııaqty júıeler ǵylymı negizsiz tıimdi jumys isteı almaıdy. Sondyqtan ǵylym memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyratyn negizgi qozǵaýshy kúshke aınalýǵa tıis.
Ǵylymı jáne shyǵarmashylyq erkindikke kepildik berý – osy úderistiń mańyzdy sharty. Zııatkerlik menshik zańmen qorǵalýy ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrýǵa múmkindik beredi. Biz byltyr zııatkerlik menshikti qorǵaýdy kúsheıtetin zańdy qabyldadyq. Bul ınnovasııalyq ekojúıeniń damýyna áser etýge tıis.
Halyqaralyq tájirıbe zııatkerlik menshik qorǵaýynyń ekonomıkalyq damýy úshin sheshýshi ekenin kórsetedi. 2024 jylǵy Halyqaralyq menshik quqyǵy ındeksinde Fınlıandııa, Sıngapýr, Danııa, Nıderland, Shvesııa kósh bastap tur. Al 125 eldiń ishinde elimizdiń 74-orynda ornalasýy quqyqtyq ınstıtýttardy odan ári jetildirý qajettigin aıǵaqtaıdy.
Jańa Konstıtýsııanyń 23-baby 2-tarmaǵynda avtorlyq quqyq pen ónertabystardy konstıtýsııalyq deńgeıde qorǵaýdy kózdep otyr. Bul sheshim ǵylymı jáne tehnologııalyq damýǵa uzaqmerzimdi serpin beretinine senemiz.
Quqyqtyq normalar olardyń iske asýymen ǵana qundy. Sondyqtan ǵylymdy qarjylandyrýdy kezeń-kezeńimen arttyrý, ınnovasııany kommersııalandyrý jáne «ýnıversıtet – bıznes – memleket» baılanysyn damytý sheshýshi mánge ıe. Ǵalym mártebesin ınstıtýsıonaldyq turǵyda bekitý de mańyzdy. Bul ǵylymdaǵy kadrlyq turaqtylyqty qamtamasyz etip, jastardy ǵylymı qyzmetke tartýǵa múmkindik beredi.
Osy qadamdar sátti júzege assa, elimiz bilim ekonomıkasyna kóship, ǵylym men ınnovasııa ulttyq damý ózegine aınalady. Bul ǵylymı damýdyń ǵana emes, eldiń turaqtylyǵy men halyqaralyq básekege qabilettiliginiń kepili bolady.
Altynbek NUHULY,
Senat depýtaty