Birde Ahmet Jubanov pıanınoda oınap otyrsa, qyzy Ǵazıza:
– Osy bir tustaǵy notany ylǵı qate alasyz, – depti. Sonda ákesi áýendi kenet toqtatyp:
– Qyzym-aý, men sen sııaqty akademıktiń perzenti emespin ǵoı, – degen eken.
Qulynynda qunannan ozǵan
Zilsiz, sypaıy aıtylǵanymen, osy biraýyz sózdiń maǵynasy tym tereńde. О́ıtkeni Ahmet Qýanuly eýropalyq kompozıtorlar sekildi jastaıynan júıeli mýzykalyq bilim ala almady. Jasy 24-ten asqanda ǵana konservatorııa tabaldyryǵyn attady. Sóıte tura mýzykaǵa degen zor qushtarlyǵynyń arqasynda tyńnan túren salyp, respýblıkadaǵy búkil ónertaný ǵylymynyń jolbasshysyna aınaldy. Osyndaıda álem mádenıetinde sırek aıtylatyn maestro sózi eriksiz eske túsedi. О́nerdiń has sheberi degen maǵynany bildiretin bul ataý kez kelgen mýzykantqa aıtyla bermeıdi. Bıyl týǵanyna 120 jyl tolyp otyrǵan suńǵyla bilimpaz, kompozıtor Ahmet Jubanovty da osylaı atasaq, ábden jarasymdy. Endeshe, mereıtoı qarsańynda maestro ómiriniń mereıli mezetterinen syr sherteıik...
Ahmettiń qalyptasýyna ákesi Qýan men aǵasy Qudaıbergenniń yqpaly zor boldy. Zaman aǵymyn erte ańǵarǵan Qýan balalaryn mal sońyna salmaı, olardy qalaıda oqytý jaıyn kózdeıdi. Sóıtip, aýyldan medreseli meshit saldyryp, Omar, Ospan atty aǵaıyndy oqymystylardy jańa meshitke shaqyrtqan. Alystan oılaıtyn aqyldy áke buny da mise tutpaıdy. Aqtóbe oblysyndaǵy Temir-Orqash bolysynda eki orys-qazaq ýchılıshesi ashylýǵa tıisti ekenin estip, Orynborǵa baryp, sol ýchılısheniń bireýin óz aýylynan ashtyrýǵa ruqsat qaǵaz alypty. Sol aryzy áli kúnge deıin Orynbor arhıvinde saqtaýly. Sondaı-aq Qýan Jubanuly qazaq, orys, tatar tilderinde shyǵatyn gazet-jýrnaldardy jazdyrtyp alyp turǵan. Bunyń bári aýyl adamdaryna birtúrli tańsyq kórinetin edi. Esesine Qýannyń balalary shetterinen zerek boldy.
Tuńǵyshy Aqqat atty qyz bala dúnıege kelgende atasy Juban óz baýyryna basady. О́zi kindikten jalǵyz Jubanǵa ul bala erekshe qymbat ekeni aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan ekinshi balanyń atyn Qudaıbergen dep qoıyp, eshkimge qol qaqtyrmaı, osy nemeresin de ata-ájesi menshikteıdi. Tipti «Qudaıbergenge jýylǵan kóılek kıgizbeńder! Kúnde jańa kóılek tigip berińder! Bala jeńine qarap ósedi!» deıdi eken atasy Juban. Úlkenderdiń mundaı qamqorlyǵynan keıin Qýan men Bıbishynardyń enshisine bala qaıda?
Osy shańyraqta Dámet, Zıba, Aqıba atty úsh qyzdan keıin 1906 jyldyń sáýir aıynda shekesi torsyqtaı Ahmet atty ul bala dúnıege kelgende, úı ishi ǵana emes, aǵaıyn-týys, jora-joldastyń barlyǵy birdeı qýanyp, alys-jaqynnan súıinshi surasypty. Qystan aman shyqqan aınaladaǵy jurttyń ánshi, kúıshi, aqyn-jyrshysy túgel Qýannyń aýylyna jınalyp, sol jazda osy aýylda kóp qonaqtaǵan eken. Sóıtip, bala Ahmettiń besigi týǵan kúninen bastap-aq án-kúı, jyr-dastan, ázil-qaljyńmen terbetilgen desedi...
Ahmettiń áýenge degen áýestigin baıqap, ónerge alǵash baýlyǵan aýyldyń qart dombyrashysy Talym degen kisi bolypty. Tuńǵysh ret odan «Shtat» degen kúıdi úırengende Ahmet bar-joǵy 5 jasta eken.
Al «Aǵaıyndy Jubanovtar» degen tirkes Qudaıbergen men Ahmetke aýyl mektebinde júrgen kezde-aq tańylǵan kórinedi. Aralary 7 jas bolatyn eki ulyn bir mektepke, bir synypqa berýdegi ákeniń armany – baýyrlardyń bir-birine bas-kóz bolyp, birge óssin degendik edi. Bul týraly fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Múslıma Jubanova ákesi aıtqan myna bir estelikti keltiredi.
«Mektepte bizdi aǵaıyndy Jubanovtar deıtin. Al árqaısymyzdy bólek ataǵanda, meni «birinshi Jubanov», Ahmetti «ekinshi Jubanov» deýshi edi. Ahmet bizben birge oqyǵan balalardyń ishindegi eń kishkentaıy boldy. Ustazymyz «birinshi Jubanov tur» degende men turamyn. Al «ekinshi Jubanov tur» degende Ahmet turady. Biraq ornynan turǵanda onyń boıy partadan kórinbeı qalatyn. Sol kezde balalar da, ustaz da máz bolyp kúledi. Kúlmeıtin jalǵyz men. Onyń qolynan jetelep, partadan shyǵaryp qoıamyn, sol jerde turyp, muǵalimniń sózine jaýap beredi. Bizdi «aǵaıyndy Jubanovtar» dep ataýǵa sebep bolǵan tek ekeýmizdiń bir kisiniń balasy bolǵanymyz emes, ekeýmiz birdeı jaqsy oqyǵanǵa tańǵalyp, ustazdarymyz aýzynan tastamaıtyn edi», depti Qudaıbergen Jubanov qyzyna aıtqan esteliginde...
Dáýir daýysyn sozǵan
1929 jyly aspırantýraǵa bara jatqan Qudaıbergen talaby taýdaı inisin Lenıngradqa ertip áketedi. Sol kezeńderde Ahmet talaı dúldúldi túletken Rımskıı-Korsakov atyndaǵy konservatorııanyń biliminen sýsyndady. Munda ol professor F.Nıman degen kisiden goboı aspaby boıynsha jáne dırıjerleýden sabaq alyp, basqa da teorııalyq pánderge myqtap den qoıady. Sonda jas jigittiń qııaly shartarapty sharlap: «Shirkin-aı, ǵasyrlar boıy buıyǵy aýyldan ári aspaǵan qazaqtyń qara dombyrasy men qobyzyn qosyp, orkestr qurar ma edi!» degen tátti oılarǵa beriletin...
«Ol kúlli keńes odaǵyndaǵy konservatorııalardyń ishindegi jalǵyz qazaq, konservatorııaǵa alys Qazaqstannan, múmkin, tipti, kúlli Ortalyq Azııadan «mýzykalyq Eýropaǵa tereze ashyp berý» úshin kelgen tuńǵysh talapker edi. Onyń maqsaty asa zor, al múmkindigi óte shaǵyn edi. Sol zor maqsat pen týǵan halqynyń aldyndaǵy úlken jaýapkershilikti sezine bilýdiń arqasynda ol erte eseıdi, únemi shıryǵyp ómir súrdi», degen eken Ahmet Jubanovty osy kezden bastap tanıtyn kompozıtor Evgenıı Brýsılovskıı óziniń esteliginde...
Osylaısha, dala bergen darynyn teorııalyq bilimmen ushtastyrǵan Ahmet 1933 jyly qazaq úkimetiniń arnaıy shaqyrtýymen Almatyǵa keldi. О́ıtkeni jańadan qalyptasyp jatqan mádenıet salasyn aıaǵynan qaz turǵyzýǵa Jubanov sekildi kásibı maman kerek edi.
Mýzyka tehnıkýmynda oqý isiniń meńgerýshisi qyzmetin atqara júrip Ahmet Qýanuly halyq aspaptaryn úlken sahnaǵa shyǵarý jolyn jadynan tastamady. Sol maqsatta tehnıkým janynan halyq mýzykasyn zertteýge arnalǵan ǵylymı kabınet pen ulttyq mýzyka aspaptaryn jasap-jańǵyrtatyn arnaıy sheberhana ashady. Sóıtip, on bir adamnan quralǵan dombyrashylar ansambli dúnıege keldi. Bul keıinnen ataǵy álemge jaıylǵan dańqty Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptar orkestriniń irgetasy bolatyn. Der kezinde qurylǵan orkestrge halyq shyn qýandy. Jazýshy Ábish Kekilbaıuly «Elim dep ótken er edi» maqalasynda buryn-sońdy halyq kúıleri beıtanys aýdıtorııalarda, kóp halyq bas qosqan úlken jıyndarda oryndalmaǵanyn aıta kelip, sol ýaqytta dombyranyń madaqtalmaq túgili, mansuq etile bastaǵanyn ashyna jazǵan edi.
«Qazaq astanasyndaǵy «óz bilgishterimiz» drama teatrynyń sahnasynda Qurmanǵazynyń nebir sańlaq shyǵarmalaryn oryndaǵan Ýaqap Qabıǵojındi ish pystyratyn «mánsiz uzaq tartys» dep qyzmetten qýyp jiberedi. Sóıtip, kúı 1934 jyldyń maýsymyna deıin sútke tıgen kúshiktiń halin keship, sahnadan ógeılik kórip, kórepara qaqpaılanyp keldi», deıdi jazýshy.
Buny jaqsy biletin, biraq «qalaıda dombyra únin dúıim jurtqa estirtemin» degen Ahmet jer-jerden jınalǵan dáýlesker dombyrashy, qobyzshy, sybyzǵyshy-syrnaıshylarmen ult aspaptary orkestrin qurýǵa bar kúshin salady. Árıne, osyndaı uly murat jolynda kedergi az bolǵan joq. Orkestr músheleriniń árqaısysy dara daryn bolǵanymen, olardyń notalyq saýatsyzdyǵy dırıjerdi biraz ábigerge túsirdi. Birde Jubanov aýyldan kelgen kúıshilerden: «Kádimgi shaıdyń ólshemderin bilesizder me?», dep suraıdy. Sonda dombyrashylar: «Bilgende qandaı, qadaq, jarty qadaq, shırek qadaq, ásmóshke», dep tus-tustan jamyraı jaýap beripti. Sonda Ahmet Jubanov olarǵa: «Ton dep atalatyn belgili bir sazdy dybys ta tap solaı bólshektenedi», dep túsindirgen eken. Minekı, ustazdyq etýden jalyqpaıtyn naǵyz pedagogtiń sıpaty osyndaı bolsa kerek. Odan bólek, dombyralardyń túrli formaly bolýy, qulaq kúıi men perneleriniń árqılylyǵy, sondaı-aq orkestrge kerekti basqa da aspaptardyń jetimsizdigi kóp qajyr-qaıratty qajet etti. Osy sekildi qanshama qıyndyqty Ahmet Jubanov qaımyqpaı eńsere bildi. Bul qaıratker kompozıtordyń mádenıet maıdanynda jasaǵan erlikke para-par reformatorlyq qadamy edi. О́ıtkeni buryn qazaq saharasynyń ár qıyrynda «óz muńy ózinde bolyp» kelgen mýzykalyq aspaptardyń orkestr degenniń aıasyna birigip, klassıkalyq qalypqa túsýi – sózsiz úlken jańalyq bolatyn.
1936 jyly Máskeýde ótken qazaq óneriniń onkúndiginde Ult aspaptar orkestri úlken konserttiń shymyldyǵyn ashty. Aıtpaqshy, osy jalǵyz orkestrdiń negizinde Jambyl atyndaǵy ulttyq fılarmonııa qurylyp, oǵan da Ahmet Jubanov jetekshilik etti. Al 1944 jyly Tashkenttegi onkúndikte «Qazaqtyń ulttyq orkestri basqa Ortalyq Azııa elderine úlgi bolarlyq dárejede» degen joǵary baǵa aldy. Osylaısha, «Dombyra, qobyzdan eshteńe shyqpaıdy, olardy jıyp qoıyp, balalaıka, mandolınaǵa kóshý kerek. Bul aspaptardyń orny – sahna emes, murajaı» deıtinderdiń aýyzdaryna qum quıyldy...
Jadtan hatqa jazǵan
Ulttyq mýzyka tarıhyna degen qushtarlyq Ahmet Jubanovty ǵylym súrleýine alyp keldi. Ol buǵan deıin aýyzsha tarap, ártúrli nusqada aıtylyp júrgen ánderdi, halyq kompozıtorlarynyń ómirbaıandaryna qatysty derekterdi el arasynan jınap, arhıvten taýyp, ǵylymı ári kórkem shyǵarmalar sapynda oqylatyn kitaptar jazdy. Munyń bári ınemen qudyq qazǵandaı kúrdeli jumys edi. Ǵalymnyń tyrnaqaldy týyndysy – «Mýzykalyq álippe» oqýlyǵy. Bul – mýzyka jóninde qazaq tilinde jaryq kórgen tuńǵysh kitap.
Odan keıingi «Qazaq halqynyń mýzykalyq murasy», «Qurmanǵazy», «Qazaq halyq kompozıtorlarynyń ómiri men tvorchestvosy», «Ǵasyrlar pernesi», «Dáýletkereı», «Zamana bulbuldary» sekildi sony derekterge baı eńbekteri de ǵylymı ortamen qatar, jalpy jurtshylyqtyń izdep júrip oqıtyn kitaptaryna aınaldy. Sóıtip, 1946 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasy ashylǵanda doktor, professor Ahmet Jubanov (Q.Sátbaev, M.Áýezov, Á.Bekturov, C.Keńesbaev, H.Saýranbaevtarmen birge) ult oqymystylarynan tuńǵysh saılanǵan alty akademıktiń biri bolǵan edi.
Jubanov atqarǵan eń úlken jumystyń biri – kúı ónerin «qoldan úırený» sheńberinen shyǵaryp, ony notalyq saýat arqyly oqytý jolyn ornyqtyrýy. Osylaısha, notalyq bilimniń arqasynda júzdegen kúıdiń bastapqy nusqasy joǵalmaı hám ózgeriske túspeı, qaǵazǵa hattalyp, keler urpaqqa saf kúıinde jetti. Sondaı-aq onyń bastamasymen kóne zaman perzentteri – qobyz ben dombyra konservatorııanyń oqý baǵdarlamasyna engizildi.
Salystyrmaly túrde aıtsaq, ádebıet áleminde Abaı beınesin somdaǵan Muhtar Áýezov bolsa, kúı ónerinde Qurmanǵazynyń dara tulǵasyn aıqyndap bergen akademık Ahmet Jubanov edi. Bul týraly Keńes Odaǵynyń batyry, áıgili qolbasshy Baýyrjan Momyshuly da ashyq aıtypty.
«Biz dos ta emes edik, qas ta emes edik. Ol kisige mynadaı baǵa beremin. Birinshi baǵam – ol áldeqashan ólip qalǵan Qurmanǵazyny «tiriltti». Ári-beriden keıin ol kisi Qurmanǵazy atyndaǵy ult aspaptar orkestrin qurdy. Qurmanǵazy kúılerine óńdeý júrgizip, ony orkestrde oryndaıtyn etti. Muny men Ahańnyń úlken adamgershilik, úlken azamattyq eńbegi dep sanaımyn. Ekinshi baǵam, dombyra degen nárse bar ǵoı. Osy dombyra jaǵynan da ol kisiniń eńbegi óte bıik. Dombyra – óte názik aspap. Ahań sonyń únin jaqsartty, pernelerin ózgertti. Ishek ornyna sym jumsady. Sóıtip, aýyldyń qara dombyrasyn Ahań klassıkalyq mýzyka orkestrine aınaldyrdy. Ol kisi kúıimizdiń ózin keıbir sımfonııadan asyrdy», dep B.Momyshuly saz áleminiń sardary týraly ádil baǵasyn bergen.
Qazaqtyń tuńǵysh professıonal kompozıtory da Ahmet Jubanov. Ol mýzykanyń ár janrynda kóptegen shoqtyǵy bıik shyǵarmalar jazdy. Bárin atap shyǵý múmkin emes. «Qarlyǵash», «Aq kógershin» sııaqty sulý sazdy ánderin aıtpaǵanda, Latıf Hamıdımen birigip jazǵan «Abaı» operasy shyn máninde kásibı kemeline ábden kelgen tuńǵysh qazaq operasy edi. Qazaqtyń tuńǵysh kórkemsýretti «Amangeldi» fılmine de (kompozıtor Gnesınmen birge) jazǵan mýzykasy – qazaq mádenıetine qosylǵan súbeli úles.
О́ner kenishin qazǵan
Jubanovtyń qazaq ónerin órkendetýdegi janqııarlyq eńbegi, Áýezov aıtqandaı, kúl astynda sónýge aınalǵan álsiz shoqty úrlep jalyn shyǵarǵandaı mashaqaty mol jumys edi. Ol elimizdiń túkpir-túkpirin aralaı júrip, ónerge qushtar jandardy jaryq kúni shamshyraq alyp izdedi. 70-ten asqan kúıshi Dınany sonaý Astrahan oblysynan Almatynyń tórine tabandylyq tanytyp júrip kóshirip alǵany, aýlasynda dombyrany bebeýletip jatqan 6 jasar Nurǵısanyń qabiletin baıqap, ony mýzyka klasyna túsirgeni, Kenen aqsaqal men Eýropanyń ataqty kompozıtory Evgenıı Brýsılovskııdiń tilin taýyp, ulttyq mýzyka jolynda ulylardy uıystyra bilýin – Ahańnyń sózsiz iskerligi dep bilemiz. Ol bolashaq ónerpazdardy oqý oryndarynan ǵana emes, óńdiris ortasynan, salynyp jatqan qurylys mańynan izdestirgen. Jumysshylarǵa dombyra tartqyzyp, ıkemi barlaryn ózi baýlyǵan.
«Aqtyq demi taýsylǵansha ataqty orkestrdiń qaq tórinde kontrabasta oınap ótken marqum Samıǵolla Andarbaev 1938 jyly Fýrmanov, Kırov kósheleriniń buryshyndaǵy tórt qabatty turǵyn úıdi salyp jatqan brıgadany basqaryp júrgen kezinde Ahmettiń qalaı izdep taýyp, úgittep, orkestrge alyp ketkenin maıyn tamyza áńgimelep otyrýshy edi», degen Ábish Kekilbaıulynyń osy bir esteligi joǵarydaǵy sózimizdi tııanaqtaı túspek.
Ol óner kenishin osylaı qazdy. Tereńnen tapqan qazynalary da jarqyraı kórindi. Birde Nurǵısa Tilendıev: «Ahań bolmasa, anaý Qarshyǵa, mynaý Bek bola ma, anaý Qurmanǵazy, anaý «Otyrar sazy» bola ma? Mine, Ahań men besikte jatqannan jalpy ómirimde baǵynatyn paıǵambarym», degen eken.
Búginde alty Alashtyń alaqanynan asyp shyǵyp, alty qurlyqtyń altyn daýysyna aınalǵan dúldúl Dımash ta – Ahań salǵan sara joldyń zańdy jalǵasy. Álem qazaq ánine tamsanyp qana qoımaı, tarıhyn tanysa, onyń túp-tamyry Ahań qalyptastyrǵan kásibı mýzyka mektebine baryp tireledi. Tiliniń kúldirgisi de, kúıdirgisi de mol Ahmet Jubanov bir jıynda sóılegen sózin «О́lgen adam tirilerdiń kózin ashyp ketedi» dep aıaqtapty. Sirá, ózin aıtqan bolsa kerek...