Sıfrlyq keńistiktegi qazaq tili

Biraq bul úrdistiń sıfrlyq keńis­tik­tegi kórinisi árkelki. Biz osy joly resmı organdardyń saıttaryna toqtalǵymyz kelip otyr. Kópke topyraq shashýdan aýlaqpyz, degenmen quqyqtyq salmaǵy bar ájep­táýir portaldarda qazaqsha orasholaq jazylǵan materıaldardy kórip kóńilimiz túsedi. Pýnk­týasııalyq qate­lerdi esepke almaǵanda, sózi jaı­daq, sóılemi soıdaq mátin­derden máıekti maǵynany súzip alý qıyn. Keıbir aqparattar­ kórshi eldiń tilinen kózsiz kó­shirilgeni anyq ańǵarylady. Ondaı sapasyz jazba, álbet­te, durys oqylmaıdy. Qara­ly­my óte az bolady. Qandaı da bir resmı aqparatty qazaq tilin­de tushynyp oqı almaǵan adam eriksiz basqa tildegi nus­qaǵa júginedi. Osy ta­qy­ryp tóńireginde pikir bildirip júr­gen qoǵam belsendisi Qýanysh Ádilhanuly myna máselege nazar aýdarýdy su­­­raıdy. Onyń aıtýynsha, resmı saıt­tar­­dyń qu­­rylymy áli de memlekettik tildiń to­­­lyq­­qandy qoldanylýyna be­ıimdelmegen.

«Máselen, salyq tóleý­shi­­lerge arnalǵan qyzmet­ter portalyn alaıyq. Siltemesi bylaı rásimdelgen: «cabinet.kgd.gov.kz». Mundaǵy «kgd» ataýy orys tilindegi «komıtet gosýdarstvennyh dohodov» tirkesinen alynǵan. Bul portaldyń bastapqyda orys tilinde ázirlenip, keıin qazaq tilindegi nusqasynyń qosylǵanyn bildiredi», deıdi Q.Ádilhanuly.

Ýájdi sóz. Biz óz tara­py­­­­myzdan «Birińǵaı jınaqtaq­taýshy zeınetaqy qorynyń» saıtyn da joǵarydaǵy sanatqa qosqymyz keledi. Internet-resýrsta bunyń siltemesin «enpf.kz» dep tabasyz. Bul da «edınyı nakopıtelnyı pensıonnyı fond» tirkesiniń abbrevıatýrasy.

Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»

Budan bólek, memlekettik qyzmetter arqyly lısenzııalar men ruqsat qujattaryn onlaın túrde alý men rásimdeýge arnalǵan sıfrlyq júıe bar. Saıtynyń ataýy – «e-License.kz». Aǵylshyn tilinen engen «ruqsat», «erkindik» maǵy­na­syna saıady. Tilimizdi aǵyl­shynsha burap aıtqannan góri, júıeni «e-Ruqsat.kz» deı qoısaq, ımanymyzǵa qaı­shy emes qoı? Keıbir «da­ny­­shandar» qazaq­tyń tól árip­terinen quralǵan sózdi saıttyń, mekemeniń resmı ataýyna jaqyndatqysy kelmeı­di. Baqsaq, ózge tildi paı­dala­nýshylarǵa qıyn soǵatyn kórinedi. Biraq azamattardyń memlekettik organdarǵa hat jol­daıtyn platformany orys ta, oırat ta emin-erkin «e-Otinish» dep aıtyp júr ǵoı. Ono­mastıka salasynyń ǵa­lym­dary da aǵylshyn sóz­de­rin jón-josyqsyz tirkeı berý tilge qatty zııan shektireti­nin aı­týdaı-aq aıtyp keledi. ­Biraq aǵylshynsha sóz qosylǵan ataý «zamanaýı», «bedeldi» kórinip, qaǵynan jerigen qulandaı júrgen kúıimiz osy.

Taǵy bir másele. Memle­ket­tik ınternet-resýrstarda qyzmetter úsh tilde (qazaq, orys, aǵylshyn) usynylady. Bul qoljetimdilik turǵysynan oń qadam ekeni anyq. Alaıda soǵan qaramastan, atalǵan re­sýrstardyń basym bóliginde basty bet ádepkide orys tilin­de ashylady. Qazaq tilindegi nusqaǵa ótý úshin paıdalanýshy tintýirin taǵy da túrtýi kerek. IT-mamandary bunyń sebebi – elimizdegi memleket­tik saıttardyń arhıtektýrasy kóptildilik fýnksııasyna beıimdelmegeninde deı­di. Sala sarapshysy Gúljan Tóleýqyzy sıfrlyq júıeniń logıkasyn bylaı túsindiredi:

«Kóp jaǵdaıda saıttyń qury­lymy bir tilge negizdelip jasalady da, qalǵan tilder so­ǵan táýeldi kúıde jumys is­teıdi. Iаǵnı qazaq tilindegi nus­qa derbes ónim retinde emes, negizgi nusqanyń qosymsha­sy retinde qarastyrylady. Sonyń saldarynan aqparat bir tilde jańarsa, ekinshisinde keshigip beriledi nemese sol kúıi qalady», deıdi maman.

Bul ásirese kontentti bas­­­­­qa­­rý júıesinde anyq kó­­ri­nedi.

«Aqparatty jarııalaý, jańar­tý jáne túzetý úde­ris­­teri ár tilde bólek-bó­lek júr­giziledi. Ortaq baı­la­nys bol­maǵan soń, bir mate­rıal­dyń birneshe nusqasyn qatar ustap turý qıyndaıdy. Nátıjesinde, qazaq tilin­degi mazmun kóbine keıin qa­lyp qoıady», deıdi Gúljan Tóleýqyzy.

IT-mamany saıt júıesin jańasha jobalaý kerektigin alǵa tartady. Birneshe tilde teń sınhrondalatyn júıe­ni jasaq­taı alsaq, aqparat qazaqsha da, oryssha da bir­deı deńgeıde ári ýaqtyly oqylady. Hosh, qansha jerden saıttyń ishki júıesin áńgime etkenimizben, túpkilikti jaýapkershilik qashan da adamda ǵoı.

«Qolynda Márııanyń ótkir qaıshy» degendeı, buqara ha­lyqqa jarııalanatyn ár­bir materıal redaktordyń qo­ly­men túzelip, qateligi kúze­lip otyrýǵa tıis. Qazir mem­lekettik tilde durys sóı­leý hám jazý baǵytynda, ter­mınologııalyq jáne qujat­tamalyq birizdilikti qa­lyptastyrý maqsatynda bir­qatar onlaın platforma jumys isteıdi. Memlekettik organdaǵy baspasóz hatshysy bilmeıtin sózin, tappaǵan termınin sol resýrstardan op-ońaı qarap alsa bolady. Bylaısha aıt­qanda, bul – ashyq ári qoljetim­di anyqtamalyq qural­dar. Osyndaı jobalardy júzege asyryp otyrǵan «Shaısul­tan Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵyly­mı-praktıkalyq ortalyǵy». Orta­lyqtyń qoǵammen baıla­nys bóliminiń menedjeri Jarqyn­bek Jumaádil bul resýrstardyń mańyzyn by­laı túsindiredi:

«Bul platformalar eń al­dymen praktıkalyq qol­da­ný­ǵa baǵyttalǵan. Iаǵnı má­tin ­daıyndaıtyn mamanǵa kún­delikti jumysta naqty kómek beretin quraldar. Máselen, «Termincom.kz» – ǵylym, bilim, tehnıka, ekonomıka jáne qo­ǵam­dyq-áleý­mettik saladaǵy termınder­diń biryńǵaı res­pýb­lıkalyq bazasy. Munda bekitilgen ataý­lardy qarap qana qoımaı, jańa termınderdi saralaýǵa da múmkindik bar. «Emle.kz» – durys jazý normalaryn tekserýge arnalǵan yńǵaı­ly qural. Kez kelgen sózdi te­rip, emlesin naqtylaýǵa bo­lady. Al «qujat.kz» saıtynda qazaq tilindegi qujat úlgileri toptastyrylǵan. Qa­jetti qu­jat­ty qarap, so­ǵan súıenip jumys isteýge múm­kindik bar. Al «qujat.kz» – is qaǵazdaryn qazaq jáne orys tilderinde saýat­ty ázirleý­ge arnalǵan úlgi­ler bazasy. Munda túrli qu­jat­tardyń daıyn nusqalary men olar­dy toltyrýǵa qatysty usy­nymdar berilgen», deıdi Jarqynbek Jumaádil.

Saıyp kelgende mundaı resýrstardy tıimdi paıda­laný qa­zaq tilindegi resmı jaz­balar­dyń sapasyn arttyrýǵa jáne kontent daıyndaıtyn maman­dardyń kásibı deńgeıin kóterýge múmkindik beredi.