Áıip qajy Bekenuly – qazaq qoǵamynda rýhanııatty nasıhattaýǵa, ımandylyq qundylyqtardy dáripteýge úles qosqan tanymal din qaıratkerleriniń biri. Ol óziniń ómir jolynda dinı bilim men ulttyq dástúrdi ushtastyra otyryp, el ishinde aǵartýshylyq qyzmetimen erekshelengen. Jınaǵan bilimin el ıgiligine jumsap, meshitterde ımamdyq qyzmet atqaryp, halyqqa dinı baǵyt-baǵdar berýge kúsh salǵan tulǵa.
Áıip Bekenuly qazirgi Inder aýdany aýmaǵyndaǵy Tolybaı qumyndaǵy «Jıdebaı» degen jerde 1838 jyly dúnıege kelip, osy jerde 1931 jyly qaıtys bolǵan. XIX ǵasyrda ómir súrgen Berish rýynyń ókilderi Báıneke de, Beken de dinı joǵarǵy bilimdi ári sharýaly baı adamdar bolǵan. Muratbek Kaspıuly Jahatovtyń «Qulpytastar sóıleıdi» kitabynyń 73-betinde: «Jáńgir hannyń buıryǵymen Tileýuly Báıneke búkil Jaıyq rýynyń moldasy bolyp 28.07.1841 jyly taǵaıyndaldy», dep jazylǵan. Osyndaı bilimdi januıada tárbıelengen Áıip alǵashynda «Jalpaqtaldaǵy» medresede, keıin Qazan qalasyndaǵy joǵarǵy dárejede dinı bilim beretin oqý ornynda oqyp, bilim alady.
Elge aqyl-parasaty men bilim-biligimen tanylǵan Áıip Bekenulyn patsha ókimeti 17 jasynda Tolybaı, Týma qumyn jaılaǵan qazaq aýyldaryna starshyn etip saılaıdy.
Áıip Bekenuly starshyn pravıteldiń kómekshisi, keńesshisi qyzmetterin 51 jyl atqarǵan.
Jaıyq boıyndaǵy kazak-orystarmen tatý-kórshilik saıasatty berik ustaǵan. Nátıjesinde arada túsinbestik, kelispeýshilik, kıkiljiń bolmaǵan.
El ishindegi urlyq-qarlyqty, zorlyqty, ozbyrlyqty, álimjettikti qorqytyp tyıa almaıtynyn bilgen Áıip budan qutylýdyń joly tek dinı tolyq saýattylyq dep baǵamdaǵan.
Áıip 1900 jyly qum óńirinde tuńǵysh záýlim meshit saldyryp, bilikti moldalar aldyryp, dinı tolyq saýattandyrý jumysyn qolǵa alǵan. Mekkege qajylyqqa úsh ret barǵan.
1894 jyly patshanyń taqqa otyrý saltanatyna qatysyp, jolshybaı orys qalalarynda bolyp, urpaǵynyń sol dáýirdiń talabynan, ıaǵnı órkenıetten qalyp bara jatqanyn boljap, bilim qýa bastaıdy. Paıǵambarymyzdyń s.ǵ.s. «Eń abzal sadaqa – musylmannyń ǵylym úırenip, sosyn ony musylman baýyryna úıretýi» degen hadısine saı, 1907 jyly meshit janynan orys tilin úıretetin muǵalim jaldap, «Naryn» qum óńirinde alǵash orys tilin úıretý sabaǵyn bastaıdy. Orystan ǵylym úırený, orysqa táýeldi bolý degen sóz emes. Orystar da ǵylymdy Batystan úırendi, al Batystyń ǵylymdy Shyǵystan, dálirek aıtqanda musylmandardan alǵany tarıhı shyndyq.
Oqyp júrgen jastardyń arasynan sabaqqa zeıindi, alǵyr degenderin iriktep, muǵalimder daıarlaıtyn oqý oryndaryna jiberip, óz qarjysy esebinen muǵalimder daıarlaıdy.
1913 jyly Romanovtar dınastııasynyń 300 jyldyq mereıtoıyna patshadan ádeıi shaqyrtý alyp, patshadan óz qarjysy esebinen mektep ashýǵa ruqsat alady.
1913-1914 oqý jylynan bastap, ózi oqytyp daıarlaǵan muǵalimderdi paıdalanyp, meshitti mektepke, medrese úıin jatahanaǵa aınaldyryp, qum óńirinde alǵashqy zaıyrly bilim beretin mektep ashqan. Áıip qajy ózi de orys tilinde sabaq berip, balalardyń qanshalyqty bilim alǵanyn tekserip, áńgimelesip (orys tilinde) otyrǵan.
Bul mektep 1927-1928 oqý jylyna deıin jumys istep, birneshe memleket qaıratkerleri men ǵalymdar shyqqan.
Áıip qajy osy «Kókmeshit» mektebin 1928-1929 oqý jylynan bastap memleket menshigine ótkizgen.
Áıip qajy 1914 jyldan «Pravda» gazetin aldyryp oqyǵan. Osy gazetten oqyǵandaryn jáne óziniń boljamdaryn ózim degen adamdar arqyly halqyna jetkizip, jańa qoǵam ornaıtynyn, onyń tártibi men talabyn oryndaý kerektigin kún ilgeri túsindirip otyrǵan. Osynyń nátıjesinde elde jańa qoǵam ornaýda eshqandaı tolqýlar bolmaǵan.
Áıip qajynyń, muǵalimderiniń halyq arasynda júrgizgen pármendi nasıhat jumysynyń arqasynda, halyq jańa qoǵamǵa múshelikke ótip, TOZ, artel, seriktestikke birigip eńbek etýleriniń nátıjesinde 1930-1933 jyldardaǵy ashtyqqa Naryn qum óńirin jaılaǵan qazaq aýyldary ushyraǵan joq.
Jańa úkimet qyzmetkerleri Áıiptiń adal eńbegin, ıaǵnı halqynyń bolashaǵy úshin jańa qoǵamǵa adaldyǵyn eskerip jaýapqa tartpaǵan. Onyń eńbegi halyq jadynda ǵasyrdan kóp ýaqyt ótse de saqtalyp keledi.
Tólegen JAŃABAI,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy
Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń
qurmetti professory,
Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń múshesi